قازاق تاريحىنداعى قۇلداردىڭ تاعدىرى: ورىس تۇتقىندارىنىڭ سانى ەكى مىڭ ادامعا جەتكەن

الايدا سوعىستار مەن جورىقتار داۋىرىندە قولعا تۇسكەن تۇتقىندار، ولاردى ەڭبەككە پايدالانۋ، ايىرباستاۋ نەمەسە ساۋداعا شىعارۋ سياقتى قۇبىلىستار دا بولعان. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا، بۇل ۇردىستەر ەۋرازيا دالاسىنداعى وزگە حالىقتارداعىداي قازاق قوعامىندا دا كەزدەسكەنىمەن، ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولعان.

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسسيستەنت-پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەدىل نويانوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان اۋماعىنداعى قۇلدىق تۋرالى العاشقى دەرەكتەر كونە داۋىرلەردەن باستاۋ الادى.

- قازاقستان تاريحىنداعى قۇلدىققا قاتىستى ەڭ كونە مالىمەتتەردىڭ ءبىرى سكيفتەر داۋىرىنە جاتادى. ەجەلگى گرەك تاريحشىسى گەرودوتتىڭ «تاريح» ەڭبەگىندە ب. ز. ب. V عاسىردا سكيفتەردىڭ پارسىلارمەن بىرگە كىشى ازياعا جورىق جاساپ، ءوز جەرىنەن ۇزاق ۋاقىتقا كەتكەنى باياندالادى. ارادا 28 جىل وتكەن سوڭ ەلگە ورالعان سكيفتەر ايەلدەرىنىڭ قۇلدارىمەن بىرگە تۇرعانىن، ال سولاردان تۋعان ۇرپاقتاردىڭ وزدەرىنە قارسى شىققانىن كورەدى. 

گەرودوتتىڭ جازۋىنشا، سكيفتەر العاشىندا قارۋمەن شايقاسقانىمەن ناتيجە بولماعان. سوندا ولاردىڭ ءبىرى قارسى الدىندا تۇرعانداردىڭ قۇلدان تۋعان ادامدار ەكەنىن ايتىپ، قارۋدىڭ ورنىنا قامشى قولدانۋدى ۇسىنادى. قامشى بيلىك پەن قوجايىندىقتىڭ بەلگىسى بولعاندىقتان، قارسى جاقتىڭ ساعى سىنىپ، كەيىن قولعا تۇسكەندەرى قاتال جازاعا ۇشىراعان، - دەيدى تاريحشى.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا، كەيىنگى كەزەڭدەردە دە تۇتقىنداردىڭ ەڭبەك كۇشى رەتىندە پايدالانىلعانىن اڭعارتاتىن دەرەكتەر كەزدەسەدى.

- سولتۇستىك موڭعولياداعى نوين-ۋلا قورىمىنان تابىلعان ارحەولوگيالىق ولجالار عۇنداردىڭ استىق وندىرگەنىن كورسەتەدى. الايدا كوشپەلى ءومىر سالتىنا بايلانىستى ەگىنشىلىك ولاردىڭ نەگىزگى كاسىبى بولماعان. سوندىقتان بۇل شارۋامەن قولعا تۇسكەن نەمەسە ءوز ەركىمەن وتكەن وتىرىقشى حالىقتاردىڭ وكىلدەرى اينالىسقان بولۋى مۇمكىن دەگەن عىلىمي بولجام بار. قىتاي دەرەكتەرىن زەرتتەگەن ن. يا. بيچۋرين دە تۇتقىنعا تۇسكەن ادامداردىڭ ەركىندىگىنەن ايىرىلاتىنىن جازادى. ال تۇركى قاعاناتى كەزەڭىنە قاتىستى جازبالاردا قولعا تۇسكەندەردىڭ قارا جۇمىسقا جەگىلگەنى ايتىلادى، - دەيدى ول.

تاريحشىنىڭ سوزىنشە، دالا تۇرعىندارى وزدەرى دە ءتۇرلى كەزەڭدە سىرت ەلدەرگە ەرىكسىز اكەتىلگەن.

- تۇركىلەردىڭ، سونىڭ ىشىندە قىپشاقتاردىڭ وزگە مەملەكەتتەرگە ساتىلعانى تۋرالى دەرەكتەر وتە كوپ. موڭعول شاپقىنشىلىعىنان كەيىن دەشتى قىپشاقتان اكەتىلگەن جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار كىشى ازياداعى بازارلاردا ساتىلعان، ءبىراق ولاردىڭ جاۋىنگەرلىك قابىلەتىن جاقسى بىلگەن قوجايىندارى كوبىنە اۋىر ەڭبەككە ەمەس، اسكەري قىزمەتكە پايدالانعان. XIII عاسىرداعى ءۇندىستانداعى دەلي سۇلتاندىعى گۋليام جاساقتارىنىڭ باسىم بولىگى دەشتى قىپشاق پەن كاۆكازدان الىنعان جاستاردان قۇرالدى. بۇل كاسىبي اسكەري جاساقتار ءۇندىستاندى موڭعول شاپقىنشىلىعىنان قورعاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى، - دەيدى نويان ەدىل نويانوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، ءدال وسىنداي اسكەري توپتار كەيىن مىسىردا ماملۇكتەر رەتىندە تانىلدى.

- ماملۇك مەملەكەتىنىڭ بەلگىلى بيلەۋشىلەرى كۋتۋز بەن بەيبارىستىڭ تۇركى تەكتى بولعانى بەلگىلى. اسىرەسە، بەيبارىس قىپشاق دالاسىنان شىققان تۇلعا رەتىندە تاريحتا قالدى. ال نايمان تايپاسىنان شىققان كەتبۇعانىڭ اسكەرىنە قارسى شايقاستا بەيبارىستىڭ جەڭىسكە جەتۋى تاياۋ شىعىستاعى تاريحي ۇدەرىستەرگە ۇلكەن ىقپال ەتتى. كوپ زەرتتەۋشى مۇنى اراب-مۇسىلمان وركەنيەتىنىڭ ماڭىزدى ورتالىقتارىن ساقتاپ قالۋعا اسەر ەتكەن وقيعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالايدى، - دەيدى تاريحشى.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا، قازاق حاندىعى داۋىرىندە دە اسكەري جورىقتار بارىسىندا تۇتقىن الۋ تاجىريبەسى بولعان.

- ۋسمان كۋحيستانيدىڭ «تاريح-ي ءابۋلحايىر حاني» ەڭبەگىندە قازاقتاردىڭ كوبىنە ايەلدەر مەن بالالاردى تۇتقىنعا الاتىنى، ال ەر ازاماتتاردى ولتىرگەن نەمەسە بوساتىپ جىبەرگەنى جازىلعان. ال مۇحاممەد شايباني حاننىڭ ساراي تاريحشىسى فازلاللاح يبن رۋزبەحان «ميحمان-نامە-ي بۇحارا» شىعارماسىندا شامامەن 1508 -جىلى احمەت سۇلتاننىڭ سامارقان مەن بۇحارا ماڭىنا جاساعان جورىعىنان كەيىن بىرنەشە مىڭ ادامنىڭ تۇتقىنعا الىنىپ، قازاق ۇلىستارىنا كوشىرىلگەنىن باياندايدى، - دەيدى ول.

تاريحشى كوشپەلى قوعامداعى تۇتقىنداردىڭ بارلىعى بىردەي اۋىر ەڭبەككە جەگىلمەگەنىن اتاپ ءوتتى.

- قولعا تۇسكەندەردىڭ اراسىندا ساۋاتتى، ءبىلىمدى ادامدار بولسا، ولار بالا وقىتۋعا، تاربيە ىسىنە تارتىلعان. كەيبىرى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسسا، دەنە كۇشى مەن قابىلەتى بارلارى اسكەري قىزمەتكە، سۇلتانداردىڭ تولەڭگىتى قاتارىنا قابىلدانعان. سوندىقتان كوشپەلى قوعامداعى تۇتقىنداردىڭ مارتەبەسى ءارتۇرلى بولدى، - دەيدى عالىم.

ەدىل نويانوۆتىڭ ايتۋىنشا، دالاداعى تۇتقىندار ساۋداسى تۋرالى دەرەكتەر اراب جانە پارسى اۆتورلارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە دە كەزدەسەدى.

- IX عاسىردا ءومىر سۇرگەن گارديزي مەن يبن حاۋكال قيماقتار مەن قىپشاقتاردىڭ تۇتقىنداردى سىرت ەلدەرگە ساتىپ وتىرعانىن جازعان. بۇل ءۇردىس كەيىنگى عاسىرلاردا دا جالعاستى. XIV- XVI عاسىرلاردا قولعا تۇسكەن ادامدار ورتا ازيا بازارلارىنا شىعارىلدى. XVII عاسىرداعى قازاق-جوڭعار سوعىسى كەزىندە الىنعان تۇتقىنداردىڭ ءبىر بولىگى حيۋاعا، تاشكەنتكە، قوقانعا جونەلتىلگەنى تۋرالى مالىمەتتەر بار. وسىنداي جاعداي باشقۇرتتارمەن قاقتىعىستار كەزىندە قولعا تۇسكەن ادامداردىڭ دا باسىنان وتكەن، - دەيدى ول.

XVIII عاسىردا بۇل قۇبىلىس شەكارالىق ايماقتاردا جالعاسا تۇسكەن.

- قازاقتاردىڭ شەكارا ماڭىنداعى ورىس شارۋالارىن ۇستاپ، ورتا ازيا حاندىقتارىنا وتكىزىپ وتىرعانى جونىندە دەرەكتەر ساقتالعان. 1721-1725 -جىلدارى بۇحارادا بولعان يتاليالىق ديپلومات فلوريو بەنيەۆەني رەسەي پاتشاسى I پەترگە جولداعان مالىمەتىندە بۇحارانىڭ وزىندە شامامەن 250 ورىس تۇتقىنى بارىن، سامارقان مەن باسقا قالالاردى قوسقاندا ولاردىڭ سانى 2 مىڭعا جۋىقتايتىنىن جازادى. ال حيۋا، ارال ماڭى جانە پارسى جەرلەرىندەگى تۇتقىنداردى قوسقاندا تاعى 1,5 مىڭداي ادام بولعانىن كورسەتەدى، - دەيدى تاريحشى.

قازۇۋ اسسيستەنت-پروفەسسورى سونىمەن بىرگە قازاق دالاسىنداعى قۇلداردىڭ جاعدايىن باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا جەڭىلىرەك بولعانىن ايتادى.

- رەسەي زەرتتەۋشىسى پەتر پاللاس XVIII عاسىردا قازاقتار اراسىندا بولعان ساپارىندا «ەرىكسىز ادامدار جاقسى قىزمەت اتقارسا، ولارعا دا جاقسى قاراعانىن» جازادى. ال عالىم يوگانن گەورگي قازاق تۇرمىسىن قابىلداپ، جەرگىلىكتى حالىقپەن تۋىستاسىپ كەتكەن جاتجۇرتتىقتار بولعانىن اتاپ وتەدى. XVIII عاسىردىڭ ورتاسىندا تۇتقىندا بولعان كالۋگا مەشانينى ستەپان كوندراتيەۆتىڭ جازبالارىندا كىشى جۇزدە شامامەن 500, ورتا جۇزدە 400-گە جۋىق قالماق، باشقۇرت، قاراقالپاق جانە پارسى تۇتقىنى بولعانى ايتىلادى، - دەيدى ول.

تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، رەسەي بيلىگى تۇتقىنداردى قايتارۋ ماسەلەسىن تۇراقتى كوتەرىپ وتىرعان.

- 1779 -جىلى II ەكاتەرينانىڭ تالابىمەن كىشى جانە ورتا ءجۇز اۋماعىنان شامامەن 800 ادام بوساتىلىپ، رەسەيگە قايتارىلعان. وسى مالىمەتتەرگە سۇيەنگەن كەيبىر زەرتتەۋشىلەر قازاق دالاسىنداعى سلاۆيان تۇتقىندارىنىڭ سانى بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەردە ەكى مىڭ ادامعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر ايتادى، - دەيدى ەدىل نويانوۆ.

عالىمنىڭ سوزىنشە، XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاق بالالارىن رەسەي ىشكى ايماقتارىنا اكەتۋ جاعدايلارى دا تىركەلگەن.

- 1771-1775 -جىلدارى قازاق دالاسىنان رەسەيگە اسكەري تۇتقىندارمەن بىرگە بالالاردىڭ جەتكىزىلگەنى جونىندە مالىمەتتەر بار. زەرتتەۋلەردە مۇنداي جاعدايلاردىڭ ءبىر بولىگى اشارشىلىقپەن بايلانىستىرىلىپ، قيىن كەزەڭدە كەيبىر وتباسىنىڭ بالالارىن ساتۋعا ءماجبۇر بولعانى ايتىلادى، - دەيدى تاريحشى.

ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن كوشپەندىلەر سوعىستىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قانداي جورالعىلار جاساعانى جايلى جازعان ەدىك.

اۆتورلار

مەيىرمان لەس