قازاق-جاپون بىرلەسكەن جوباسى: ەلىمىزدە جابايى وسىمدىكتەردىڭ گەنەتيكالىق قورى زەرتتەلىپ جاتىر

قازاقستان مەن جاپونيا عالىمدارى ەلىمىزدىڭ وسىمدىكتەرىنىڭ گەنەتيكالىق قورىن ساقتاۋ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە ءتوزىمدى جاڭا سورتتار شىعارۋ ماقساتىندا بىرلەسكەن عىلىمي جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. بۇل باستاما بەس جىلعا شاقتالعان. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا سەگىز كۇندىك ەكسپەديتسيا بارىسىندا ونداعان قۇندى وسىمدىك ۇلگىسى الىندى. زەرتتەۋ بارىسىندا جابايى قاۋىن، قاربىز جانە ءسابىزدىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەرى دە تىركەلگەن.

جوبا بىلتىر قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن جاپونيانىڭ ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋلەر ۇيىمى (NARO) اراسىندا قابىلدانعان كەلىسىم اياسىندا قولعا الىندى.

قازاقستان وسىمدىكتەر دۇنيەسىنە باي ەلدەردىڭ ءبىرى سانالادى. رەسپۋبليكا اۋماعىندا 6 مىڭنان استام وسىمدىك ءتۇرى وسەدى. ونىڭ 500 گە جۋىعى - ەندەميك، ياعني الەمنىڭ ەشبىر جەرىندە كەزدەسپەيتىن تۇرلەر. ال شامامەن 400 وسىمدىك ءقازىر مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان.

بىلتىر زەرتتەۋ جۇمىستارى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندەگى باۋ-باقشا داقىلدارىنا باعىتتالسا، بيىل ەكسپەديتسيا سولتۇستىك قازاقستاننىڭ جابايى وسىمدىكتەرىنە ارنالدى.

جاپونيانىڭ ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋلەر ۇيىمىنىڭ (NARO) اعا عىلىمي قىزمەتكەرى توموحيرو كاكيزاكيدىڭ ايتۋىنشا، ەكسپەديتسيا بارىسىندا جينالعان ماتەريالداردىڭ عىلىمي قۇندىلىعى وتە جوعارى.

- ەكسپەديتسيا بارىسىندا ءبىز 50 قۇندى گەنەتيكالىق رەسۋرستى جيناي الدىق. بۇل كورسەتكىش جوسپارلانعان 70 ۇلگىگە جەتپەسە دە، ءبىز جەتكىلىكتى كولەمدە باعالى ماتەريالدار جينادىق. وسى ساپار بارىسىندا قازاقستاننىڭ تابيعاتى مەن وسىمدىك الەمىنىڭ باي ارتۇرلىلىگى ءبىزدى ەرەكشە تاڭعالدىردى،-دەدى جاپونيالىق عالىم.

جالپى سوڭعى ءۇش عاسىردا الەمدە 600 دەن استام وسىمدىك ءتۇرى جويىلىپ كەتكەن. بۇعان ورمان القاپتارىنىڭ قىسقارۋى، جەردى شامادان تىس يگەرۋ، ۋربانيزاتسيا، كليماتتىڭ وزگەرۋى جانە قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى سەبەپ بولعان.

ەكسپەديتسيا كەزىندە جينالعان تۇقىمدار مەن وسىمدىك ۇلگىلەرى ارنايى گەنەتيكالىق قوردا ساقتالادى. كەيىن ولاردىڭ د ن ق-سىنا تالداۋ جۇرگىزىلىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى پايدالى قاسيەتتەرى انىقتالادى.

قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى ايىپ ىسقاقوۆتىڭ ايتۋىنشا، كليماتتىڭ وزگەرۋى جاڭا اۋرۋلار مەن زيانكەستەردىڭ كوبەيۋىنە اسەر ەتىپ وتىر.

- ءبىزدىڭ ماقساتىمىز - اۋرۋلار مەن كليماتتىق وزگەرىستەرگە ءتوزىمدى جاڭا سورتتار شىعارۋ. ول ءۇشىن تابيعي جاعدايدا وسەتىن ۇقساس وسىمدىكتەردىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتىن زەرتتەيمىز. جينالعان تۇقىمدار جاپونيادا دا زەرتتەلىپ، ولاردىڭ پايدالى گەندەرى انىقتالادى،-دەيدى ايىپ ىسقاقوۆ.

توكيو اۋىل شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ساكي يوشيدانىڭ ايتۋىنشا، قازاقستانداعى جەرگىلىكتى جانە جابايى وسىمدىك تۇرلەرىن جويىلىپ كەتپەي تۇرىپ جيناۋعا، سونداي-اق ولاردىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن قازاقستان مەن جاپونيا اراسىندا ساقتاپ، ءوزارا الماسۋعا باعىتتالعان. قازاقستان بىرنەشە كوكونىس داقىلدارىنىڭ شىققان وتانى جانە گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگى جوعارى ەل بولعاندىقتان زەرتتەۋ نىسانى رەتىندە تاڭدالدى.

- ءبىز سونداي-اق ميانما، لاوس جانە ۆەتنام سياقتى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندە، سونداي-اق وزبەكستان مەن قىرعىزستان سياقتى ورتالىق ازيا ەلدەرىندە كوكونىس داقىلدارىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن جينادىق. الدىڭعى جوبالار بارىسىندا جيناقتالعان ءبىلىم مەن تاجىريبە بىزگە قازاقستانداعى زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءتيىمدى جۇرگىزۋگە كومەكتەسىپ جاتىر،- دەيدى ساكي يوشيدا.

عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، جوبا قىسقا مەرزىمدە ەكونوميكالىق ناتيجە بەرۋدى كوزدەمەيدى. الايدا ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا اۋرۋلارعا، زيانكەستەرگە جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە ءتوزىمدى جاڭا سورتتار شىعۋى مۇمكىن. بۇل ءوز كەزەگىندە ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نىعايتىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا نەگىز قالايدى.