قازاق حاندارىنىڭ جوڭعار ايەلدەرى بولعان با؟ تاريح نە دەيدى

«اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» ، وربۇلاق شايقاسى، اڭىراقايداعى جەڭىس - مۇنىڭ ءبارى قازاق-جوڭعار قاتىناسىنىڭ سوعىسقا تولى كەزەڭدەرىن سيپاتتايدى. سوندىقتان «قازاق حاندارىنىڭ جوڭعار ايەلدەرى بولعان» دەگەن پىكىر العاش ەستىگەن ادامعا وعاش كورىنۋى مۇمكىن.

الايدا تاريح عىلىمى بۇل ماسەلەگە ەموتسيامەن ەمەس، دەرەكپەن قارايدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، قازاق حاندارى مەن جوڭعار اقسۇيەكتەرى اراسىندا اۋلەتتىك نەكەلەردىڭ بولعانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ءبىراق بۇل كەڭ تارالعان قۇبىلىس ەمەس، سول داۋىردەگى ساياسي ديپلوماتيانىڭ ءبىر كورىنىسى بولعان.

سوعىس پەن ديپلوماتيا قاتار جۇرگەن ءداۋىر

XVII- XVIII عاسىرلاردا قازاق حاندىعى مەن جوڭعار حاندىعى ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ساياسي كۇشتەردىڭ قاتارىندا بولدى. ەكى مەملەكەت اراسىندا ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان قاقتىعىستار جۇرگەنىمەن، ارا-تۇرا ءبىتىم جاسالىپ، ەلشىلىك الماسىپ، تۇتقىندار قايتارىلىپ وتىرعان.

تاريحشىلار كوشپەلى مەملەكەتتەردىڭ ساياسي مادەنيەتىندە اۋلەتتىك نەكەنىڭ ماڭىزدى ديپلوماتيالىق قۇرال بولعانىن ايتادى. مۇنداي ءداستۇر قازاقتاردا عانا ەمەس، موڭعولداردا، نوعايلاردا، باشقۇرتتاردا، قالماقتاردا جانە ورتا ازيا حاندىقتارىندا دا كەڭىنەن قولدانىلعان.

قازاق حاندارى دا كورشى ەلدەردىڭ بيلەۋشى اۋلەتتەرىمەن تۋىستىق بايلانىس ورناتۋ ارقىلى ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا ۇمتىلعان.

ابىلاي حان جانە توپىش حانىم

بۇل ماسەلەدە ەڭ ءجيى ايتىلاتىن تۇلعا - ابىلاي حان.

بەلگىلى شىعىستانۋشى، ەتنوگراف ءارى تاريحشى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە ابىلاي حاننىڭ بىرنەشە جارى بولعانى ايتىلادى. كەيىنگى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرقاتارى ولاردىڭ اراسىندا جوڭعار اقسۇيەكتەرىنەن شىققان توپىش ەسىمدى حانىمنىڭ بولعانىن جازادى.

زاردىحان قينايات ۇلى، مۇحامەدجان تىنىشبايەۆ سەكىلدى زەرتتەۋشىلەر دە ابىلاي حاننىڭ جوڭعار بيلەۋشى اۋلەتىمەن تۋىستىق بايلانىس ورناتقانىن اتاپ وتەدى.

كەيبىر دەرەكتەردە توپىشتىڭ جوڭعار نوياندارىنىڭ قىزى بولعانى ايتىلادى. بۇل نەكەنىڭ ساياسي استارى بولعانى انىق. ويتكەنى ابىلاي حان ۇزاق ۋاقىت جوڭعار ورداسىندا تۇتقىندا بولىپ، كەيىن بوساتىلعاننان كەيىن ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسسوزدەرگە بەلسەندى ارالاسقان.

دەگەنمەن تاريحشىلار بۇل ماسەلەدە ءبىر پىكىردە ەمەس. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر توپىش تۋرالى مالىمەتتەردىڭ اۋىزشا شەجىرەلەرگە كوبىرەك سۇيەنەتىنىن ايتىپ، ساقتىقپەن قاراۋعا شاقىرادى. سوندىقتان بۇل تاقىرىپ ءالى دە عىلىمي زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

جوڭعار قىزدارى قازاق دالاسىنا قالاي كەلدى؟

جوڭعار ايەلدەرىنىڭ قازاق قوعامىنا كەلۋىنىڭ بىرنەشە جولى بولعان.

ءبىرىنشىسى - ديپلوماتيالىق نەكە. ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ۋاقىتشا بەيبىتشىلىك ورناتۋ نەمەسە ساياسي كەلىسىمدى نىعايتۋ ءۇشىن اقسۇيەك اۋلەتتەرى قىز الىسىپ، قىز بەرىسىپ وتىرعان.

ەكىنشىسى - سوعىس تۇتقىندارى. قازاق-جوڭعار سوعىستارى كەزىندە ەكى جاقتان دا مىڭداعان ادام تۇتقىنعا تۇسكەنى بەلگىلى. ولاردىڭ اراسىندا اقسۇيەك اۋلەتتەردىڭ وكىلدەرى دە بولعان.

ءۇشىنشىسى - بوسقىندار مەن كوشىپ كەلگەن وتباسىلار. XVIII عاسىردىڭ ورتاسىندا جوڭعار حاندىعى كۇيرەگەننەن كەيىن ونىڭ قۇرامىنداعى كوپتەگەن رۋ-تايپالار قازاق جەرىنە، قىتايعا جانە رەسەيگە تاراپ كەتتى. كەيبىرى قازاق رۋلارىنا ءسىڭىسىپ، ۋاقىت وتە كەلە قازاق قوعامىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى.

تاريحشىلار نە دەيدى؟

بەلگىلى تاريحشى مۇحامەدجان تىنىشبايەۆ ءوز ەڭبەكتەرىندە قازاق حاندارىنىڭ كورشى مەملەكەتتەردىڭ اقسۇيەك اۋلەتتەرىمەن نەكەلىك بايلانىس ورناتقانىن جازادى.

زاردىحان قينايات ۇلى دا كوشپەلى مەملەكەتتەردىڭ تاريحىندا مۇنداي ديپلوماتيالىق نەكەلەردىڭ قالىپتى تاجىريبە بولعانىن كورسەتەدى.

ال ليەۆشين، بارتولد، پوتانين سەكىلدى زەرتتەۋشىلەر قازاق قوعامىنداعى حان اۋلەتتەرىنىڭ سىرتقى ساياساتىندا تۋىستىق بايلانىستىڭ ماڭىزدى ءرول اتقارعانىن اتاپ وتكەن.

دەگەنمەن ولاردىڭ ەشقايسىسى مۇنداي نەكەلەردى جاپپاي قۇبىلىس رەتىندە سيپاتتامايدى. كەرىسىنشە، مۇنداي بايلانىستار وتە سيرەك كەزدەسكەن جانە تەك مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىنان جۇزەگە اسقان.

نەگە بۇل تاقىرىپ ءجيى تالقىلانادى؟

سوڭعى جىلدارى الەۋمەتتىك جەلىلەردە «قازاق حاندارى جوڭعار قىزدارىنا ۇيلەنگەن» دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. الايدا كوپ جاعدايدا بۇل مالىمەتتەر ناقتى تاريحي دەرەككە ەمەس، قىسقا جازبالارعا نەمەسە اۋىزەكى اڭگىمەلەرگە سۇيەنەدى.

تاريح عىلىمىندا كەز كەلگەن تۇجىرىم بىرنەشە دەرەككوز ارقىلى دالەلدەنۋى ءتيىس. سوندىقتان ابىلاي حاننىڭ جوڭعار جۇبايى بولعانى جونىندەگى مالىمەتتەر كەڭ تارالعانىمەن، ونىڭ بارلىق ەگجەي-تەگجەيى تولىق قۇجاتپەن راستالدى دەۋگە بولمايدى.

سوعىس - ءبىر بولەك، ساياسات - ءبىر بولەك

تاريحقا بۇگىنگى كوزقاراسپەن باعا بەرۋ ءاردايىم دۇرىس بولا بەرمەيدى. XVII- XVIII عاسىرلاردا مەملەكەتتەردىڭ باستى ماقساتى - ەلدىڭ اماندىعى مەن تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ بولدى. سول ءۇشىن كەيدە جاۋمەن سوعىسىپ، كەيدە كەلىسىم جاساپ، كەيدە تۋىستىق بايلانىس ورناتۋعا تۋرا كەلگەن.

قازاق حاندارىنىڭ جوڭعار ايەلدەرى بولعانى تۋرالى مالىمەتتەر ءدال وسىنداي ساياسي شىندىقتىڭ ءبىر كورىنىسى سانالادى. بۇل قازاق-جوڭعار سوعىستارىنىڭ بولماعانىن نەمەسە ولاردىڭ جاۋ بولماعانىن بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە، سول كۇردەلى كەزەڭدە اسكەري كۇشپەن قاتار ديپلوماتيانىڭ دا ماڭىزدى ءرول اتقارعانىن كورسەتەدى.

تاريحشىلاردىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي نەكەلەر جەكە ادامنىڭ تاڭداۋى عانا ەمەس، تۇتاس مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتكەن ساياسي شەشىمدەردىڭ ءبىرى بولعان. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى بۇگىنگى ەموتسيامەن ەمەس، تاريحي دەرەكتەر مەن عىلىمي زەرتتەۋلەر نەگىزىندە باعالاۋ قاجەت.

اسقار تاۋداي

el.kz