قازاق ءبيىنىڭ پاديشاسى: شارا جيەنقۇلوۆانىڭ سىرلى ەستەلىكتەرى
استانا. قازاقپارات - ساحناعا شىققاندا شاشىنىڭ ۇشى جەر سىزعان، ال جانارى تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ مۇڭىن، قۋانىشىن، ءور رۋحىن سويلەتكەن شارا جيەنقۇلوۆا قازاق ءبيىن تەك بيلەپ قانا قويعان جوق. ونى ۇلتتىڭ جانىنا اينالدىردى. ءبىراق كورەرمەن كورگەن سۇلۋ قيمىلدىڭ ار جاعىندا جالعىزدىق، ساعىنىش، ساتقىندىق پەن ونەرگە دەگەن ولەرمەن ادالدىق جاتقان ەدى. قازاق ءبي ونەرىنىڭ اڭىزىنا اينالعان شارانىڭ ءوز ەستەلىكتەرىن ۇسىنامىز.
شارا (گۇلشارا) بايمولدا قىزى جيەنقۇلوۆا (18-شىلدە 1912, الماتى - 21-مامىر 1991, الماتى) - ءبيشى، پەداگوگ. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى, 1938، 1936 -جىلدان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتيسى.
ۇققانىم: تاعدىرىم – ءبي
1928 -جىل مەنىڭ كاسىبي بيشىلىك جولىمنىڭ باستالعان جىلى بولدى دەسەم، ارتىق ەمەس. قۇرىلعانىنا ەكى جىل بولعان قازاق دراما تەاترى سول كەزدە الماتىعا گاسترولمەن كەلدى. «قىزىلوردادان ەل استاناسى كوشەدى، تەاتر دا وسىندا قالادى ەكەن» دەگەن جاقسى حابارلار ەل اراسىنا تاراپ، كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتتى. ايتقانداي-اق، تەاتر الماتىدا تۇراقتاپ، «وريون» كلۋبىنىڭ ۇيىنە قونىستاندى.
مەن جۇرتتان كورگەنىمدى كوڭىلگە توقىپ، وزىمشە بيلەپ جۇرەتىنمىن. ول كەزدە جەتىسۋدا ءۇش گازەت شىعاتىن، قازاق تىلىندەگى «ءتىلشى»، ورىس تىلىندەگى «يسكرا» جانە ۇيعىر تىلىندەگى «كامباعارلار اۋازى». وسى باسىلىمداردىڭ باسپاحانا جۇمىسشىلارىنا كومەك رەتىندە ۇلكەن كونسەرت ۇيىمداستىرىلدى.
كونسەرتتىڭ اراب ارپىمەن جازىلعان جارناماسىندا:
1928 -جىلى، بەيسەنبى كۇنى، مارتتىڭ بىرىندە «وريون» كلۋبىندا «ءتىلشى»، «كامباعارلار اۋازى»، «يسكرا» باسقارمالارى تاراپىنان ۇلكەن ادەبيەت-ءبي كەشى جاسالادى. بۇل كەشتە الماتى قالاسىنداعى قازاق، ورىس ساۋىقشىل جاستارى تۇگەل قاتىسادى. اسىرەسە، الماتىداعى اتاقتى ءبيشى شارا قارىنداس بايمولدا قىزى تاراپىنان «مايرامحان»، «شاميل» كاۆكاز بيلەرى بەينەلەنەدى، - دەپ جازىلعان ەدى.
ءار ونەر ادامىنىڭ ومىرىندە جۇلدىزى جاناتىن ءبىر ءسات بولادى عوي. مەنىڭ تازا ارتيستىك، كاسىبي بيشىلىك جولىمنىڭ جۇلدىزى ءدال سول كۇنى جاندى.
سول كەشتە حالىق كوپ بولدى ما، شاپالاق قالاي سوعىلدى - ونى انىق ايتا المايمىن. ەسىمدە قالعانى - بويىمدى قاتار بيلەگەن قورقىنىش پەن قۋانىش قانا. ادام سونداي ساتتە ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىندا جۇرگەندەي كۇي كەشەدى ەكەن.
ءبىراق سول كۇننەن ءبىر نارسەنى انىق ۇقتىم. مەنىڭ تاعدىرىم - ءبي. ودان باسقا جول جوق ەدى.
تەاترعا العاش الىنعاندا 16 جاستا ەدىم
بيشىلىك جولىمنىڭ باستالۋى اكتريسالىق جولىمنىڭ باستالۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. تەاترعا العاش قابىلدانعاندا نەبارى 16 جاستا ەدىم. كۇلاش ەكەۋمىز تەاتر تابالدىرىعىن قاتار اتتادىق. كوپ ۇزاماي العاشقى ءرولىم دە بۇيىردى - م. تريگەردىڭ «سۇڭگۋىر قايىق» پەساسىنداعى ماتروس بالانىڭ بەينەسى.
ۋاقىت وتە كەلە باستى رولدەرگە دە قول جەتە باستادى. ول كەزدە تەاتردىڭ جارىق جۇلدىزى سانالعان قۇرەكەڭنىڭ ءبىرىنشى جۇبايى زۋرا اتابايەۆا بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن تەاتردان كەتىپ قالدى. ونىڭ سومداپ جۇرگەن قىز رولدەرى بىزگە بەرىلدى. ءبىراق مىنەزدەرى قاراما- قارسى كەيىپكەرلەر ەدى. كۇلاشقا كوبىنە جاعىمدى وبرازدار بۇيىرسا، ماعان جاعىمسىزداۋ رولدەر تيەتىن.
كۇلاشپەن ءبىر ساحنادا، ءبىر قويىلىمدا قاتار ويناۋ مەنىڭ ناعىز اكتريسالىق شىڭدالۋ مەكتەبىم بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. ساحناداعى سەرىگىڭ مىقتى بولسا، ءوزىڭ دە جانىپ، شابىتتانا تۇسەسىڭ.
تۇڭعىش رەت گاسترولدىك ساپارمەن ەل ارالاعانىمدى قالاي ۇمىتايىن. قۇرەكەڭ ەكەۋمىز جاڭا قوسىلعان كەزىمىز. «قول ۇستاسىپ، سۋداي تاسىپ» دەگەندەي، بىرگە جۇرگەننىڭ ءوزى ءبىر باقىت ەدى. ال بۇگىندە اتى اڭىزعا اينالعان يسا بايزاقوۆ، امىرە قاشاۋبايەۆ، قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ سىندى ارداگەر اعالاردىڭ ونەرىن ءوز كوزىممەن كورۋ - ءتىپتى بولەك عانيبەت.
الدىمەن ساحناعا ءانشى اعا امىرە شىعىپ، گارمونمەن ءتۇرلى اندەردى قۇيقىلجىتا جونەلەتىن. ودان كەيىن دالا ساحناسىنا ارقالى اقىن يسا اعاي شىعاتىن. دەلەبەسى قوزىپ، جورعالاتىپ، توگىلتىپ جىر ايتقاندا جۇرتتى بىردەن باۋراپ الاتىن.
كەلەسى كەزەك - قۇرەكەڭدىكى. بۇلت اراسىنان شىققان كۇندەي جارق ەتىپ قۇرمانبەك جانداربەكوۆ كورىنەتىن. ونىڭ ونەرىنىڭ ەرەكشەلىگى - ءان ايتىپ قانا قويماي، ءبي دە بيلەيتىن.
وسى ارالىقتا مەن دە بىرنەشە ءبي تاتارشا، قازاقشا، ۇيعىرشا بيلەپ شىعامىن. سۇيەمەلدەۋدە - يسا اعا دومبىرامەن، امىرە اعا گارمونمەن دەم بەرىپ تۇرادى.
سوندا قۇرەكەڭنىڭ:
شاكىتاي، بۇگىن قاتىرىپ بيلەدىڭ، - دەپ ماقتاعانى ءالى كۇنگە قۇلاعىمدا.
مەن بولسام، سوعان كادىمگىدەي ءماز بولىپ قالامىن. ويتكەنى ءبارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كىشىسى دە، ەركەسى دە ءوزىم ەدىم. ماعان ءبارى جاراسىپ تۇرعانداي كورىنەتىن. ءتىپتى ماقتاۋ ەستىمەگەن كۇنى جىلاپ تا الاتىنمىن. سوندا ءبارى جابىلىپ كەلىپ مەنى ماقتاي جونەلەتىن.
«نەگە ءبيشى بولدىم؟» دەپ جىلاعان كۇندەرىم دە بولدى
مىعىم دەنەلى، قويۋ قارا شاشتى، ماڭدايى كەڭ، وتىزداردى ورتالاپ قالعان بۇل كىسى - تەمىربەك جۇرگەنوۆ ەدى.
كەشەگى قازاقستان ولكەلىك كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىن بارشاڭىز وقىپ، قۇلاقتانعان شىعارسىزدار. سول قاۋلىدا رەسپۋبليكامىزدا مۋزىكالى تەاتر اشۋ كەرەكتىگى جايىندا ايتىلعان. ەشقانداي ابەسسىنۋ، كەرەناۋسۋ بولمايدى. كۇلاش، قانابەك، ماناربەك ءانشى بولادى. قۇرەكەڭ ءارى ءانشى، ءارى رەجيسسەر بولىپ باسقارادى. ال، شارا قارىنداس، ءسىز بالەرينا- ءبيشى بولاسىز. قازاقتىڭ پروفەسسيونال ءبيىنىڭ باستاۋ-كوزى ءسىز بولاسىز. ەندەشە، الەمدىك كلاسسيكا ءبيىنىڭ بارشا تارماعىن بولماسا دا، شاما جەتەر دەڭگەيگە دەيىن ۇيرەنىپ، وقۋىڭىز كەرەك بولادى. سول ءۇشىن دە موسكۆاداعى ۇلكەن تەاتردىڭ ءارى ءبيشىسى، ءارى بالەتمەيستەرى الەكساندروۆ دەگەندى شاقىرتىپ وتىرمىن. ول وسىندا بالەت ستۋدياسىن باسقارادى، شاكىرتتەر باۋليدى جانە سىزگە ءبي قويادى. وزبەكستانداعى اتاقتى ءبيشى تامارا حانۋمدى ەستىپ پە ەدىڭىز؟ سونداي ءبيشى ءبىزدىڭ قازاقستانعا دا كەرەك. سىزگە سول كىسىنىڭ دە الدىنان ءوتۋ كەرەك، تۇبىندە، - دەدى.
پروفەسسور الەكساندروۆ، اسىلىندە، قازاق وپەرالارىندا ءبي قويۋعا شاقىرتىلعان-دى، ءبىراق جۇرگەنوۆتىڭ ارنايى تاپسىرۋىمەن ماعان حورەوگرافيانىڭ جۇيە-جۇيەسىن، تەحنيكاسىن ۇيرەتىپ، ءبي ءبىلىمىمدى ۇشتاۋدى قولعا الىپ، ەكى-ءۇش جاڭا ءبي قويىپ بەرۋدى دە مىندەتىنە الدى.
ءبىرىنشى قاتاردا سولدان وڭعا قاراي: شارا جيەنقۇلوۆا، كۇلاش بايسەيىتوۆا، ەۆگەني برۋسيلوۆسكي ايەلىمەن 1936 -جىل
كۇنىنە التى ساعات تىنىمسىز شىر كوبەلەك اينالىپ، ۇرشىقشا زىرىلداۋ، كولدەنەڭ كەرىلگەن اعاش ستانوكتان ۇستاپ، اياق-قولدى سوزىپ، ءتۇرلى قيمىلدار جاساۋ دەنەسى قاتايىپ قالعان 22 دەگى ءاپ-ايدىك ايەلگە وڭاي ءتيدى دەپ ويلايسىز با؟ السىرەپ، كوتەرەم توقتىداي قۇر تەرى قالدى. باقىرايعان كوز، ىرعايداي مويىن قۇرەكەڭ تانىماستاي كۇيگە ءتۇستىم.
«نەگە ءبيشى بولدىم؟» دەپ جىلاعان كۇندەرىم دە بولدى.
بىلايعى بالەرينالار 9-10 جاستان وقىپ، اتتاي توعىز جىلدا يگەرەتىن كلاسسيكالىق بالەت مەكتەبىن اينالاسى بەس جىلدا ءبىتىردىم. ءسويتىپ، قيىن دا كۇردەلى ونەر تەحنيكاسىن اجەپتاۋىر يگەرىپ، پروفەسسيونال بالەرينا دەگەن اتاققا يە بولدىم. بۇل - مەن ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك.
قازاق حورەوگرافياسىندا ارناۋلى ءبىلىمى بار مامان جوقتىڭ قاسى ەدى، سونىڭ ءتول باسى بولعانىمدى ماقتانىش تۇتام.
«قۇرمانبەك جاس توقال الىپ كەتتى»
كىم ايتتى ەكەنىن بىلمەيمىن، ءبىراق ەسىمدە: «ايەل الداعىنى 40 كۇن بۇرىن سەزەدى» دەگەن ءسوز بار ەدى. جۇرەگىم ورەكپىپ، ورنىنان قوزعالىپ، القىمعا كەپ تىرەلىپ تۇرعانداي كۇي كەشەمىن. مايداننان قايتقالى وسىلاي بولدى.
الماتىعا جەتكەنشە قۋ جانىم قۋىرداق بولىپ كۇيزەلۋمەن بولدىم. كوپ كۇن ءجۇرىپ جەتتىك. ۆوكزال باسىندا ءبىزدىڭ كەلەتىنىمىزدەن قۇلاقتانعان تۋىستار، دوستار شوق-شوق گۇلىمەن قارسى الىپ جاتتى. اپام، بولات، حاديشا، شاكەندەر دە بار. تەك قۇرەكەڭ جوق. ونشا ءمان بەرمەدىم، «رەپەتيتسياسى بولىپ، شىعا الماعان ەكەن» دەپ ويلادىم.
سول كەزدە بولات:
ناش پاپا جەنيلسيا، - دەپ قويىپ قالدى.
بالا عوي، جاي ايتا سالعان شىعار دەدىم. ءبىراق ءومىر بويى مەنى سان ساپارعا شىعارىپ، ساپاردان قايتقاندا قارسى الاتىن قۇرماشىم كورىنبەيدى.
«قالاي، شاكىتاي، شارشادىڭ با؟» - دەپ ماڭدايىمنان سۇيەتىن ەدى. مەن دە بۇراتىلا قۇشاعىنا ەنە ءتۇسىپ: «ءيا، شارشادىم، قۇرماش، شارشادىم»، - دەپ كەۋدەسىنە باسىمدى سۇيەيتىنمىن. سوندا بار شارشاۋىم كەتەتىن، بار قايعى-قاسىرەتىم ۇمىتىلاتىن. ەندى مەنىڭ وكسىگىمدى كىم باسار؟..
ۇيگە كەلدىك. ءۇي تولى ادام، جەرگە داستارقان جايىلعان. اسا قۇرمەتتى قوناقتار: مۇحتار اۋەزوۆ، ءابدىلدا تاجىبايەۆ، عابيدەن مۇستافين، قاليبەك قۋانىشبايەۆ، سەركە قوجامقۇلوۆ جۇبايلارىمەن وتىر. قۇرمانبەك ۇيدە دە جوق.
«راس، قۇرمانبەك قايتىس بولعان ەكەن، وسىناۋ جۇرت سونى ەستىرتۋگە جينالعان ەكەن» دەگەن وي كەلدى.
ايتىڭىزدارشى، جۇرتىم-اۋ، قۇرمانبەك ءتىرى مە؟ - دەدىم ءۇنىم دىرىلدەپ.
ءبارى تومسىرايىپ، تومەن قارايدى. قاليبەك:
جىلاما، ءتىرى، كوز جاسىڭنان ساداعا كەتسىن، - دەپ قويىپ قالدى.
مۇقاڭ ءسال ىڭعايسىزدانىپ، قاسىن ءتۇيىپ سويلەپ كەتتى:
ءپالى، سەن شارا، ەر-ازامات ورنىندا مايدانعا بارىپ كەلدىڭ ەمەس پە؟ ءبىز مۇنىڭا سۇيسىنەمىز، قۇرمەت تۇتامىز. مىنە، الدىڭدا سول قۇرمەت تۇتاتىن دوستارىڭ وتىر. كوز جاسىڭدى كوڭىلدەرىمەن قۇرعاتىپ، جارقىراعان شىرايىڭ مەن نۇرلى كۇلكىڭدى كۇتىپ وتىر، - دەدى.
بيبىگۇل تولەگەنوۆانىڭ ەستەلىگىنەن: شارا جيەنقۇلوۆا سونداي سۇلۋ ەدى...
شارا جيەنقۇلوۆا اپايدى مەن 1943 -جىلى سەمەي كلۋبىندا العاش كوردىم. ءالى ەسىمدە، ۇستىندە تەرىدەن تىگىلگەن پالتوسى بار ەدى. سونداي سۇلۋ ەدى... بيلەگەندە جەر سۇزەتىن ۇزىن شاشى دا ءار قيمىلىمەن بىرگە قوزعالىپ، كورەرمەننىڭ كوزىنە بىردەن شالىناتىن.
اسىرەسە ەسىمدە قالعانى - «بۇركىتشى» مە، الدە «شاحتەر» ءبيى مە، ناقتى بىلمەيمىن، قالىڭ شاپان، اۋىر ەتىك، ۇلكەن تىماق كيىپ بيلەگەنى كوز الدىمدا ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى. سول بەينەسى ارقىلى-اق ونىڭ ونەرگە جان-تانىمەن بەرىلگەنىن سەزەتىنسىڭ.
الماتىدا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە دە، جاستار تەاترى مەن ونەر قىزمەتكەرلەرى ۇيىندە وتكەن ءبىر كونسەرتكە ارنايى شاقىرىلدىم. سوندا شارا اپايدىڭ بيلەگەن بىرنەشە ءبيىن قايتا كورىپ، تاعى دا تاڭداي قاققانمىن. كەيىن شەشەم سول كىسى تۇراتىن ۇيگە جاقىن كوشىپ بارعاندا، اپايدى ءجيى كورىپ جۇردىك.
قىسقاسى، اپاي - ءبي ءۇشىن تۋعان ادام. بۇگىنگى بيشىلەر شارا اپايدى تەك ءبيدىڭ پيونەرى رەتىندە ەمەس، ءبىرتۋار تۇلعا رەتىندە ءاردايىم ۇستازىنداي قۇرمەتتەۋى كەرەك. تەك جاستار عانا ەمەس، ونەرگە باس ءيىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ دا وعان دەگەن ءىلتيپاتى جوعارى بولۋى ءتيىس. ءتىپتى شارا اپاي تۇرعان ۇيدەگى ءمارمار تاقتا دا ەشكىم كورمەيتىن بۇرىشتا ەمەس، ادامدار كوپ جۇرەتىن، كوزگە تۇسەتىن جەرگە قويىلسا دەگەن تىلەك بار.
تاريح الدىنداعى ابىرويدى كوتەرۋ - ءار حالىقتىڭ پارىزى. ال شارا جيەنقۇلوۆا قازاق ءبي ونەرىنىڭ تاريحىندا قالعان اڭىز تۇلعالاردىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز.
دەرەككوز el.kz
