«قاسەن- ءجاميلا» فيلمى تۋرالى ەستە قالعاندار جانە باعيا اپاي

ءبىزدىڭ كورشىلەرىمىز - كىندىك شەشەم كۇلدي ماما مەن ءبورحۇۇ (ءۋالحان) اتا - وقىعان كىتاپتارىن، كورگەن كينولارىن اسا ءبىر شەبەرلىكپەن اڭگىمەلەپ بەرەتىن جايساڭ جاندار ەدى. جاندارى ءجانناتتا بولسىن. سول كىسىلەردىڭ: «ءجاميلا مىلقاۋ بولىپ، قىتاي شەرىگىن الداپ كەتتى»، «قاسەن تاعانىڭ سىنىعىمەن قولىن بايلاعان ارقاندى كەسىپ، قاشىپ قۇتىلدى» دەگەن سيپاتتاۋلارى ءالى كۇنگە دەيىن جادىمنىڭ تۇكپىرىندە ساقتالىپتى. ولاردىڭ فيلم جايلى اسەرلى اڭگىمەلەرىنەن كەيىن، ەرەسەكتەر اراسىندا «تورتەۋىڭدى ءبىر قاسەن، بايلاپ قاشقان، ءاي ۋگاي» دەپ ىڭىلداپ اندەتىپ وتىراتىندار دا تابىلاتىن. اكەم مارقۇم - مادەنيەت سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن، ادەبيەتكە جانى جاقىن، كوزى اشىق زيالى جان ەدى. اڭگىمە اراسىندا: «فيلمنىڭ اۆتورى بۇقارا تىشقانبايەۆ ەكەن» دەپ ايتىپ وتىراتىن.

الايدا، 1950 -جىلداردىڭ سوڭى مەن 1960 -جىلداردىڭ باسىندا قىتاي مەن كەڭەس وداعىنىڭ قارىم-قاتىناسى كۇرت سۋىپ، ەكى ەل ءبىر-ءبىرىن «ريەۆيزيونيست» دەپ ايىپتاي باستاعان تۇستا، «قاسەن- ءجاميلا» فيلمىن كورسەتۋ دە توقتاتىلدى. بۇل يدەولوگيالىق مايدانعا موڭعوليا دا ارالاسىپ، كەڭەس وداعىنىڭ جاعىنا شىقتى. ونىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار ەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ستالين موڭعوليانى قىتاي مەن ك س ر و اراسىندا بۋفەرلىك ايماق رەتىندە قالدىرىپ، يالتا كەلىسىمى ناتيجەسىندە ونىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداۋعا قول جەتكىزدى. ال قىتاي مەن كەڭەس وداعى اراسىنداعى قىرعي-قاباق قاتىناس ورشىگەن تۇستا، ماۋ زىدۇڭ ماسكەۋدەن موڭعوليانى قىتايعا قايتارۋدى تالاپ ەتكەن.

وسىلايشا، ەكى الىپ دەرجاۆانىڭ ءبىر-ءبىرىن قارالاعان اقپاراتتىق مايدانىنا ءبىزدىڭ ەل دە ىلىكتى. قىتايعا قارسى ءتۇرلى ناسيحاتتىق حابارلار كۇن قۇرعاتپاي ايتىلاتىن. ال شينجاڭ راديوسىنان «موڭعوليا - كەڭەس رەۆيزيونيستەرىنىڭ مال بازاسى» دەگەن سارىنداعى كەكەسىندى پىكىرلەر ءجيى تاراتىلاتىن. ءتىپتى، مادەني رەۆوليۋتسيا باستالعان شاقتا، شينجاڭ راديوسىن تىڭداۋ، ارعى بەت قازاقتارىنىڭ ءانىن ايتۋ، كۇيىن تارتۋ - قىلمىسقا بالاناتىن جاعدايعا جەتتى. قىرعي- قاباق سوعىس كەزىندە ولگەي ورتالىعىنا قىتايعا قارسى حابار تاراتۋ ءۇشىن 350 مەترلىك انتەننا ورناتىلعانى دا - سول ۋاقىتتىڭ ءبىر بەلگىسى.

وسى يدەولوگيالىق تارتىستاردىڭ سالدارىنان اۋىلدا «قاسەن- ءجاميلا» فيلمى بىرتە-بىرتە ۇمىتىلدى...

بۇل فيلمنىڭ ەگجەي-تەگجەيىن بەرتىندە عانا قىتايدان كەلگەن تانىمال اقىن-جازۋشىلاردىڭ ەستەلىكتەرى، جازبالارى مەن سۇحباتتارىنان بىلدىك. فيلمنىڭ سەناريىن جازعان - بۇقارا تىشقانبايەۆ، ول شينجاڭ مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى، ش ۇ ا ر جازۋشىلار وداعى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان ەكەن. كينو سەناريىن ۋاڭ يۋحۋمەن بىرلەسىپ جازعان ەكەن. باستى رولدەردى ابىلاي تۇگەلبايەۆ (قاسەن) پەن فاريدا ءشارىپوۆا (ءجاميلا) سومداپتى.

فيلم سول كەزەڭدەگى ساياسي احۋالعا بەيىمدەلىپ، سوتسياليستىك ءداۋىردىڭ يدەولوگياسىنا سايكەس جاسالعان. وندا باي مەن كەدەي، ءالدى مەن ءالسىز اراسىنداعى تارتىس بەينەلەنگەن. كينودا قاسەن ەسىمدى كەدەي جىگىت ءجاميلا ەسىمدى شارۋا قىزىنا عاشىق بولادى. ەكەۋى كوڭىلدەرى جاراسىپ، كەشىكپەي ءسوز بايلاسادى. ءبىر رەتكى جيىن-تويدا كوزى تۇسكەن باي بالاسى قىزدى توقالدىققا ايتتىرىپ الماق بولادى. مالقۇمار قىز اكەسى بۇل ۇسىنىستى تەرىس كورمەيدى. باي بالاسىنا بەرمەك بولادى. قيىن جاعدايعا ءدوپ كەلگەن قوس عاشىق شاراسىزدان تاۋعا قاشادى. وسىدان سوڭ ول ەكەۋى بىرنەشە جىل سەرگەلدەڭ تۇرمىس كەشىرەدى.

كينو جەلىسىنىڭ نەگىزى - ءور التايدىڭ شىڭگىل جەرىندەگى مولقى اۋىلىندا وتكەن وقيعا. كينو سەنارياسى ارينە كوركەم شىعارما، ومىردە بولعان وقىيعاعا مۇلدە سايكەسپەيدى. قاسەن مەن ءجاميلانىڭ پروتوتيپى - احمەت پەن باعيا.

ال باعيا ءبىزدىڭ اپاي ەدى.

بۇل تۋرالى العاش ستۋدەنتتىك شاعىمدا، 1970 -جىلداردىڭ ورتاسىندا، نۇرجامال اپادان ەستىگەنمىن. نۇرجامال - ماردەن اتامىزدىڭ جۇبايى، اڭگىمەنى جاقسى ايتاتىن سۇڭعىلا جان ەدى، جارىقتىق. ال ماردەن اتا - اتانتاي اقجىگىت اتانىڭ كەنجە ۇلى مانعۇلدىڭ كەنجەسى. ول كەزىندە وسپان باتىر مەن چويبالساننىڭ كەزدەسۋىندە ءتىلماش بولىپ، موڭعوليانىڭ قاۋىپسىزدىك ۇيىمى مەن قارۋلى كۇشتەرىندە قىزمەت ەتكەن.

نۇرجامال اپا اڭگىمە اراسىندا: «احمەت پەن باعيا قاشىپ جۇرگەن كەزدە تومەنگى بۇلعىندا ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىپ، ەكى-ءۇش اي بويى جاسىرىنىپ جاتتى. باعيا ەكى يىعىنا ەكى جىگىت مىنگەندەي، قومدانعان سۇڭقار كەلبەتتى جان ەدى» - دەپ ايتىپ وتىراتىن.

باعيا - جانتەكەي رۋىنىڭ سامەنبەت اتانتاي بۇتاعىنان، اقجىگىت بەكەناي ۇلى شۇلعاۋدان تاراعان ۇرپاق. ال بىزدەر شۇلعاۋدىڭ اعاسى ۇلتاراقتان تارايمىز. احمەت پەن باعيانىڭ حيكاياسىن شينجاڭدا جارىق كورگەن اتانتاي شەجىرەسىندە ءمىنايحان توتاي ۇلى تولىق سيپاتتاپ جازعان ەكەن. مەن بۇل دەرەكتى توتە جازۋدان كيريلليتساعا كوشىردىم. ستيليستيكاسىن قالپىنشا ساقتادىم.

ءالقيسسا ءمىنايحان بىلاي دەيدى.

«قاسەننىڭ اتى - احمەت، ءجاميلانىڭ اتى - باعيا ءابعالي قىزى. باعيا 1924 -جىلى (سيىر جىلى) تۋعان، 2002 -جىلى 78 جاسىندا شىڭگىل اۋدانىنىڭ ارال اۋىلدىعىندا قايتىس بولدى.

وقىرمانعا مەنىڭ بۇل ىستەن قالايشا وسىنشا حابارلى بولاتىنىمدى ايتا كەتپەكپىن. مەنىڭ اكەم توتاي، شەشەم قانشايىم باعياعا اعا جەڭگە بولادى. ءارى باعيانى اكە شەشەم وزدەرىنەن ءبىر جاس كىشى دەپ وتىراتىن. باعيا ۋاتقاننىڭ ۇيىنەن قاشىپ شىققاننان كەيىن ءبىر جىلعا تاياۋ ءبىزدىڭ ۇيدە بەكىنىپ جاتقان. ال باعيانىڭ بىزدىكىندە بەكىنەتىن سەبەبى ءور التايداعى جانتەكەيدىڭ ءتايجىسى ءنازىر جاپار ۇلى بىزبەن اۋىلداس وتىردى. ءارى ءنازىر دە باعيانى قارىنداسىم دەيدى ەكەن. ال باعيا باسىنان وتكەن احۋالدى شەشەمە ءبىر توسەكتە جاتىپ ايتىپ بەرگەن. مەنىڭ جازىپ وتىرعانىم دەرەكتەمەمدە بۇرىن اۋىل ىشىندە ەستىلمەگەن، باعيا مەن بۇرىنعى ەنەسى بەرەگەن ورتاسىنداعى اڭگىمەلەر بار. باعيانىڭ ەنەسى بەرەگەن اقىلدى، ءبىلىمدى ادام ەكەن. ەنەسى باعياعا كەزىندە كوپ بولىستىق ىستەگەن، بالاسى قابىلقانعا (باعيانىڭ بۇرىنعى كۇيەۋى) تالاي رەت قاتتى-جۇمساق اقىل ايتقان. ءتىپتى باعيا ءوز ەنەسى بەرەگەننىڭ ءوزى جايلى ايتقان ءبىر قۇپيالىعىن باعيا شەشەمە ايتىپ بەرگەن. ءارى ەنەسىنىڭ ءوزىن قورعاپ، ءارى سىرلاساتىندىعىن ايتقان. كەزىندە شەشەم ماعان بۇنداي قۇپيالىقتى ايتپاۋدى قاتتى تاپسىرعان. مەن دە ول ءىستى اۋىزعا الماقشى ەمەسپىن. ويتكەنى ول ءۇشىنشى ءبىر ادامعا ءتان قۇپيالىق، بۇل ءبىر.

ەكىنشىدەن، كەزىندە احمەت پەن باعياعا ۇزاق ۋاقىت ازىق تاسىپ بەرگەن اكەمنىڭ كەنجە ءىنىسى سابەن 1984- جىلى 7- ايدا قايتىس بولدى. ەندى ءبىر نەمەرە ءىنىسى قابي 1984- جىلى 12-ايدا قايتىس بولدى. سول تۇستاعى كوبىندە بەكىنگەن جەرلەر شىڭگىل اۋدانى سارتوعاي اۋىلدىعىنىڭ قىستاۋلىعى ارمانتى، كۇزەۋلىگى قاراعايلى شوقى، جايلاۋى كۇنگەيتىدە بەكىنگەن ورىندارى بار. ال العاش قاشىپ شىققاندا ەكى اي مولشەرى جاتقان جەرى قازىرگى شىڭگىل قالاسىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى وباتى تاۋى، 1946-1947 -جىلدارى ەل بوعداعا اۋىپ بارعاندا بەكىنگەن جەرى قازىرگى موري اۋدانىنىڭ باتىس وڭتۇستىگىندەگى شيمۇڭى سايى. مەن بۇلاردى اكە شەشەمنەن تالاي ەستىپ جاتتالىپ قالعاندىعىن ۇلكەن كىشى اعايىنعا ۇقتىرماقپىن.

باعيا ءابعالي قىزى 1944 -جىلى جازدا قابىلحان ۋاتقان ۇلىمەن تۇرمىستانعان. ءبىر جىلدان كەيىن ارالارى ناشارلاپ، ءبىر-بىرىنەن سۋىنا باستاعان. ءتىپتى قابىلحاننىڭ جازىقسىز ۇرىپ سوعۋى باعيانىڭ كوڭىلىن قايتارا بەرەدى. ال باعيانىڭ كۇيەۋى قابىلحانعا شاماسى جەتەتىن بولسا دا بەدەلدى اتا مەن ەنەنىڭ بەتىن سيلاپ ەنەسىنە مۇڭىن شاعىپ شىداي بەرەدى. اڭعارلى ەنە تالاي تالاي رەت قابىلحانعا ۇرسىپ، تاربيە بەرەدى. ءتىپتى ءبىر رەت قاتتى رەنجىپ، «سەن مىنا قىلىعىڭدى، جۇگەنسىزدىگىڭدى قويماساڭ، ءبىزدى دوسقا كۇلكى، دۇشپانعا تابا قىلارسىڭ، اكەڭدى جەرگە قاراتىپ، بەتىنە وشپەس تاڭبا باساسىڭ، قاشان ايتتى دەمە، ءوزىڭ وكىنىشتە قالاسىڭ»- دەپ تالاي سابارمانعا جەتكەن. ارادا ءبىر ەكى-اي تىنىش وتكەنىمەن، تاعى ادەتىنە باسىپ، قامشىنىڭ استىنان العان. باعيا ەنەسى بەرەگەنگە، «تاعى كورىپ وتىرسىز، نە جازىعىم بار ەدى»، - دەپ جىلاپتى. قارعام مەن بۇل اقىماققا ايتىپ ۇقتىرا المادىم. توركىنىڭە بارىپ ءبىراز ۋاقىت جاتىپ ال، قايتەر ەكەن، - دەپتى.

وسىدان كەيىن باعيا توركىنىنە كەتىپ قالادى. ون كۇن شاماسىنان كەيىن اتاسى ۋاتقان سويتىق دەگەندى جىبەرىپ شاقىرتادى. الايدا، ءبىزدىڭ جاق، كەسەل بىزدەن شىعىپ وتىرعان جوق، قابىلحان ەندىگارى تىزگىنىن تارتا ءجۇرسىن، ءبىز ساعان باعيانى تەككە ىلەستىرە المايمىز، ءنازىر تايجىگە وسىنى ايتىپ بەرەمىز، - دەپ ءتايجىنى ءبىزدىڭ ۇيگە شاقىرىپ كەلىپ، باعيانىڭ اكەسى ءابعالي مەن اكەم بولعان ءىستى بايان ەتەدى. ءتايجى سويتىققا، «شىڭگىلدەگى قۇلمولقى اتاۋلىعا ءسوزى جۇرگەن ۋاتقان قابىلحانعا ءتىلى ءوتىپ، قولى باتپاي ما؟» «ەل ىرگەسىن قىز بەكىتەدى، سۋ ىرگەسىن شىم بەكىتەدى» - دەپ بۇرىڭعىلار بەكەر ايتپاعان. ادامدىق اردى تاپتامايتىن، كەرەي جولىنان اتتامايتىن ءىس ەندىگارى بولماسىن. ءيتتىڭ يەسى بولسا، ءبورىنىڭ ءتاڭىرى بار. باعيا سەن رەنجىسەڭ جولداسىعا رەنجىدىڭ، اتا-ەنەڭە رەنجىمەدىڭ، ۇلكەندەردىڭ بەتىن سيلاپ، ءبىر جولعا بار - دەپ، ەرتەسى باعيانى اپارتىپ سالادى. الايدا قابىلحان از كۇننەن كەيىن قويانشىعى ۇستاپ، قول تيگىزە باستايدى. سونىمەن باعيا رۋلىق جاقتان جاقىن، مولقى ىشىندە شاكەي، احمەت دەگەن سول اۋىلدىڭ جالشى جىگىتىمەن قاشىپ كەتەدى. سونىمەن 1946 -جىل سوڭىنان 1950 -جىلدىڭ باسىنا دەيىن ۇزاق ۋاقىتتىڭ قاشقىندىق ءومىر باستالادى. جالشى احمەت «قاشقىن احمەت» اتالادى.

قاشىپ شىققاننان كەيىن بىزدىكىندە ءبىر ايعا جۋىق جاتادى. كۇندىز جۇكتىڭ ارتىنا ورىن جاساپ تىعىپ قويادى. ال كەشتە ءوز اكەسىنىڭ، كەيدە مەنىڭ اكەمنىڭ كيىمدەرىن كيىپ، ەرلەرشە كيىنىپ، ءجۇرىپ جۇرەدى. باعيا ادەتتەگى ايەلدەرگە ۇقسامايتىن، ۇلكەن دەنەلى ادام ەدى. مەن ەس ءبىلىپ، قىزمەت ىستەپ، العاش وقىتۋشى بولعان جەتپىسىنشى جىلداردا ءۇش ءتورت رەت بارىپ امانداستىم. سونداعى ءبىر ەسىمدە قالعانى، ەكى بىلەگىن ءتۇرىپ تاستاپ وتىرادى ەكەن.

اۋەلگى سوزگە قايتا ورالايىق. احمەت پەن باعيا قاشىپ كەلگەنىنەن كەيىن ءنازىر ءتايجى احمەتتى قايتارىپ جىبەرەدى. ءارى احمەتتىڭ بۇل اۋىلدا ءجۇرۋى ىڭعايسىز بولادى. ءىس بۇدان ءارى ۇلعايىپ، ناسىرعا شاۋىپ جاتسا، وندا سىرتقا شىعىپ كەتۋىن، ەلدىڭ تىنىشتىعىن الماۋىن ۇقتىرادى. احمەتكە بۇرىنعىداي مالشى بولىپ جۇرە بەرۋىن، كەلىپ-كەتىپ سەزىكتەندىرىپ الماۋىن ۇقتىرىپ قايتارىپ جىبەرەدى.

الايدا ەل قۇلاعى ەلۋ، باعيا ءنازىر ءتايجىنىڭ اۋىلىندا توتايدىڭ ۇيىندە ەكەن دەگەن سوزدەر ەمىس-ەمىس شىعىپ جۇرەدى. تاپا-تالتۇستە ءتايجىنىڭ اۋىلىن باسىپ الۋعا باتا الماعان با؟ ءبىر كۇنى جۇرت جاڭالاپ قونعان ءتايجى اۋىلىنىڭ ورايىن كۇتكەن قارسى جاق ىڭىردە اۋىلدى باسىپ قالادى. جيىرماعا جۋىق ادامدى باستاپ كەلگەن تاعى سول سويتىق ەكەن. ەل سىرتتا ايعاي شۋ بولىپ كەتكەندە باعيا اكەسىنىڭ ءبىر قابات كيىمىن كيىپ، كونەتوز ءجۇن كۇپىنى ەرلەرشە شالبارلانىپ، جۇگىرىپ كەلىپ مەنىڭ اكەمنىڭ تىماعىن باسا كيىپ، قولىنا ءبىر ۋىقتىڭ سىنىعىن الىپ، سىرتتاعى ايعايعا ارالاسىپ كەتەدى.

استىنداعى ويناعان باران اتپەن سويتاق باعيانىڭ جانىنا كەلىپ قالادى. وسى ورايدى كۇتكەن باعيا سويتاقتى تىزەدەن قاعىپ قالادى. اللا دەپ اتتان ۇشىپ تۇسكەن سويتاقتى ءبىزدىڭ جاق بايلاپ الادى. ال، باعيا جاڭاعى سويتاقتىڭ اتىنا مىنە سالىپ قالعاندارىمەن ايقاسا كەتىپ، جانە دە ەكى ادامدى ءتۇسىرىپ جىبەرەدى. قالعاندارى بەت-بەتىنە قاشادى. باعيانىڭ اكەسى ءابعالي ءنازىر تايجىگە بارىپ بولعان ءىستى باياندايدى. ءتايجى سۇلتان دەگەن اعاسىن جىبەرىپ، ءجايىن جاتقان ەلدى جازىقسىز شاپقىنداعانىڭ ءۇشىن دەپ كىسەندەپ تاستايدى. اقىرى اراعا كەرەي ءتۇسىپ بۇدان كەيىن جاۋشىلىق ىستەمەۋدى، بۇل ءىستىڭ ەلدىڭ ەلدىڭ ەلدىگىنە كەسىرى تيەتىن ءىس ەكەندىگىن ەكى جاقتىڭ بيلەرى كەلىسىپ توقتايدى. وسىدان كەيىن احمەت پەن باعيا ەلدەن ءبولىنىپ، وباتىنى ەكى ايعا جۋىق مەكەندەپ، كۇن سۋىتا بەرە ءنازىر ءتايجىنىڭ ەلى سارتوعايعا كوشكەندە ارمانتىعا ءوتىپ بەكىنگەن. كۇنى بۇگىن ارمانتىنىڭ كۇنساي دەگەن جەرىنىڭ باسىندا ءبىر بەكىنىس ورنى جانە شايانبان مەن شاڭىراق باستاۋدىڭ اراسىنداعى تەرىسكەيدە ءبىر بەكىنىس ورنى بار.

اكە شەشەم باعيانىڭ تاعى ءبىر مىقتىلىعىن بىلاي دەپ ايتادى. ەل بىلەۋتىدە وتىرعان كەزى ەدى. احمەت پەن باعيا قاراعايلى شوقىدا جاتقان جەرىنەن شاقىرتىپ الدىق. باعياعا اكەمنىڭ تىماعى، كۇپىسى، شالبارىن، ال احمەتكە دە ءبىر قابات كيىم بەرىپ، تۇستەن كەيىن وسىندا الىپ كەلىڭدەر دەپ اكەم ءىنىسى سابەنگە اۋىلداس وتىرعان زاداحان دەگەن جىگىتتى قوسىپ جىبەرىپتى. باعيانى ءوز ۇيىنە، احمەتتى ساقاۋ كامەل دەگەن (ساقاۋ ادام ەكەن) كىسىنىڭ ۇيىنە تاماقتاندىراتىن بولىپتى. ەرتەرەك كەلىپ ءۇيدىڭ تاماعىن ءىشىپ جىرعاپ قالعان ەكەۋى بۇگىن نە دە بولسا ەل ىشىندە جاتۋعا كەلىپتى. كەشكە مالدىڭ ساۋىن ۋاقىتىندا اياق جاقتان بەيساۋات ءتورت ادامنىڭ كەلە جاتقانىن حابارلايدى. سوندا باعيا ەرلەرشە كيەتىن كيىمىن كيە سالا، ەرتتەۋلى تۇرعان اتقا ءمىنىپ الىپ، اناداي جەردەگى ساقاۋ كامەلدىڭ ۇيىنەن شىعىپ، اتىنا جۇگىرگەن احمەتتى شاقىرىپ الىپ، بەلبەۋىنەن ۇستاپ ءىلىپ، بالاشا ارتىنا سالدى دا، بەتكە تامان شابا بەردى. سوندا مال ساۋىپ وتىرعان قاتىن-قالاش، سىرتتاعى جۇرگەن ازاماتتار باعيانىڭ ءبىر قولىنىڭ سونشالىقتى قارىمدىلىعىنا تاڭ قالىپ، بەرتىنگە دەيىن ات ۇستىنەن «باعياشا ءىلىپ الام» دەيتىن ءتامسىل قالعان ەكەن.

بۇل ءجۇرىستىڭ سوڭى 1947 -جىلعى ەلدىڭ بوعداعا اۋۋىنا جالعاسىپ، احمەت پەن باعيا بوعداعا بارادى. ال بوعداعا بارعان قارسى جاق شونجى ساقشىسىنا ارىزدانىپ، احمەت پەن باعيانى ۇستاتادى. الايدا تارىنىڭ تۇسىندا تارىعا بالا بولعان تولەباي دەگەن نايمان جىگىتتىڭ ءبىر نەمەرەسى شونجى ۇكىمەتىندە قىزمەت ىستەيدى ەكەن.

ءنازىر ءتايجى بۇرىننان تۋىسپىز دەپ جۇرگەن وسى ادام ارقىلى باعيانى تۇرمەدەن بوساتتىرىپ الادى.

ال احمەت تۇرمەدە قالادى. شىڭگىل ەلى بوعدادا وتىرعان ءتورت جىلعا تاياۋ ۋاقىتتا احمەت پەن باعيانى گومينداڭ وكىمەتى بىرنەشە رەت تۇرمەلەدى. ەندىگارى گومينداڭ وكىمەتىنىڭ نازارىنا ىلىنگىسى كەلمەگەن ءنازىر ءتايجى شونجىداعى گومينداڭ ۇكىمەتى ارقىلى احمەت پەن باعيانى شىڭگىل ساقشىسىنا تاپسىرىپ بەرۋىن، ۇستەگى جىلى (1950) كۇزگە قارسى ەلىن الىپ شىڭگىلگە قايتا كوشەتىندىگىن، احمەت پەن باعيا ءىسىن شىڭگىل وكىمەتى ارقىلى بىتىرەتىندىگىن، شونجى ساقشىسىنىڭ شىڭگىلگە جەتكىزىپ بەرۋىن وتىنەدى.

شونجى گومينداڭ وكىمەتىنىڭ نۇسقاۋىمەن ءتورت اسكەر سەگىزىنشى ايدىڭ ىشىندە شىڭگىلگە جەتكىزەتىن بولادى. ارادا ءبىراز كۇن وتكەننەن كەيىن «قاشقىنداردى جونەلتتىك، ءتايجى شىڭگىلگە بارعان سوڭ ءبىتىرسىن» دەگەن قاعازدى ءنازىر ءتايجى تاپسىرىپ الادى. 8- ايدىڭ نەشەسى ەكەنى انىق ەمەس، تاڭەرتەڭ شونجىدان اتتانعان ءتورت اسكەر قوس قوستان قۇرالى بار، ءبىر تۇيەگە ارتقان ازىق تۇلىك، وق ءدارى، ەكىنشى تۇيەگە احمەت پەن باعيانى قول اياعىن بايلاپ، تۇيەگە تاڭىپ الىپ، ءجۇرىپ، بۇل كۇن بەسىندە مونگىن بۇقانىڭ سۋى دەگەنگە كەلىپ تۇنەيدى. زەرەك تە اقىلدى سۇلۋ ايەلگە كوڭىلى اۋعان اسكەر باستىعى كەشكە ءشايدا وزدەرىنىڭ شونجىداعى اسكەر تۋانىنىڭ تۋانجىڭى «دۋ» تۋانجاڭى تاڭبالى قاعازى بارلىعىن، ەكەۋىن شىڭگىل تۇرمەسىنە تابىس ەتەتىندىگىن ايتىپ، ءبىر جاعى قۇقاي كورسەتىپ، ءبىر جاعى ارباپ كورىپ بۇل كۇنى ماقساتىن ىسكە اسىرا المايدى. ەرتەسى باراتىن سۋى ۇزاق ءارى جوڭعاردىڭ قۇمىنىڭ شىعىس تۇمسىعىن باسىپ اشتىسۋ دەگەن قونالقىعا جەتۋ ءۇشىن ەرتەرەك اتتانۋعا قامدانادى.

تاڭ اعارا جۇرگەن جۇرگىنشىلەر قۇمنىڭ ىستىق اپتابىنان بەسىندە ارەڭ شىعادى. اشتىسۋدىڭ سۋىنان ءشاي قايناتۋعا باعيانىڭ قول اياعىن باستاپ شەشىپ، بوساتىپ، احمەتتى بايلاپ تاستايدى. باعيا سەكسەۋىل جاعىپ ءشاي قايناتۋعا كىرىسەدى. ال ءتورت اسكەر ازىق تۇلىك، وق ءدارى ارتقان تۇيەنى جۇگىن ءتۇسىرىپ، تاڭدايىنا وق باسقان ءتورت بەساتاردى جۇككە سۇيەي سالىپ، جانتايىپ جانتايىپ جاتا كەتەدى. جان قۇرالدارىن باس جاعىنا جاستاعان كيىمدەرىنىڭ استىنا تىعادى. ال باعيا سۇيەۋلى ءتورت مىلتىقتىڭ ورايىن كۇتىپ، وتىن اكەلگەن بولىپ، بىرنەشە رەت اينالىپ وتەدى. ءيا، الدىرار كۇنى جازدىرار دەگەن. باعيا سەكسەۋىل العان بولىپ اسكەرلەردىڭ جەلكە جاعىنان وتە بەرىپ، سۇيەۋلى ءتورت مىلتىقتىڭ بىرەۋىن جۇلىپ الىپ، اسكەرلەردىڭ باسىنان كەلىپ مىلتىقتى وقتاپ تۇرا قالادى. قاپەلىمدە ساسقالاقتاعان اسكەرلەر باسىنا جاستانعان جان قارۋلارىن الۋعا دا شاما كەلمەيدى. قولدارىن كوتەرىپ ەڭكەيىپ ەڭكەيىپ وتىرا قالادى. باعيا باۋى شىعىپ جاتقان ەكى جان قۇرالدى اياعىمەن باۋىنان ءىلىپ تارتىپ باسىپ تۇرا قالادى. احمەتكە، مىناننىڭ بىرىنە قولىڭدى شەشتىرتەيىن بە؟ دەگەن باعيانىڭ داۋىسى شىققاندا اسكەر باستىعى ۇشىپ تۇراگەلەدى. باسىنان اسىرا مىلتىقتىڭ ماساسىن باعيا دا باسىپ قالادى. اسكەر باستىعى ەكبەتىنەن تۇسەدى. نەعىلسا دا اتىپ تاستادى دەپ ويلاعان ءۇش اسكەر دە ەكبەتىنەن ءتۇسىپ، قوزعالۋعا شاماسى كەلمەيدى. ەندىگارى ءتورت اسكەردىڭ قوزعالار شاماسى قالماعانىن بايقاعان باعيا ءتورت بەس اتار، ءتورت جان قۇرالدى دەرەۋ جيىپ الادى دا، احمەتتىڭ بايلاۋىن شەشەدى. قولىنا قۇرال تيگەن احمەت ءتورت اسكەردى ءبىر بىردەن بايلايدى. الگىندە عانا ارىستانداي ايباتتانىپ كەلە جاتقان قۇرالدى اسكەرلەر كوزدەرى بوزارىپ، ءمۇساپىر قالگە تۇسەدى.

احمەت پەن باعيا شولدەرى قانىپ، شونجىنىڭ سارى توقاشىنا تويىپ العان سوڭ، اسكەرلەردى بىردەن بىردەن شەشىپ تاماقتاندىرادى. ءبىر-ءبىر جاپىراق نان، ءبىر-ءبىر شىنى سۋدان باسقا اسكەرلەردىڭ كەڭىردەگىنەن ءدان وتپەيدى. سول كەزدە بارىپ باعيانىڭ ەسىنە كەشە وزىنە اسكەر باستىعى كورسەتكەن دۋ تۋانجىڭنىڭ قاعازى تۇسەدى. «احمەت انداعى باستىقتىڭ قالتاسىندا ءبىزدى شىڭگىل ساقشىسىنا تاپسىر دەگەن تاڭبالى قاعاز بار، الىپ شىق»، - دەيدى. باعيا مىلتىقتى وقتاپ تۇرىپ، احمەت اسكەر باستىعىنىڭ قاعازىن ورتەيدى. سول تۇستا التاي، بوعدا بەتىندە تاراعان مىناداي ءبار شۋماق ولەڭ بار:

«دۋ تۋانجاڭنىڭ قاعازىن وتقا جاعىپ

ءتورت اسكەردى ءبىر قاسەن بايلاپ قاشقان...»

وسىدان كەيىن احمەت پەن باعيا كەشەدەن بەرى «اتتەڭ اي» دەپ كەلە جاتقان ەكى اسكەري ەر توقىمدى اتقا ءمىنىپ، ازىق-تۇلىكتەن ەكى اتقا سيعانشا بوكتەرىپ، جانە ەكى قورجىنباس ازىق سالىپ الادى دا، ءسال كوز بايلانۋدى كۇتەدى. ال اسكەرلەرگە ەكى ات، ءۇش تۇيەنى قالدىرادى. سەگىز قۇرالدان ماناعى اتقان ءبىر وقتان باسقا قىل بۇلدىرگە المادى. كوز بايلانىپ ءبىر اسكەردى داۋىس شاقىرىم جەرگە دەيىن الىپ بارىپ، شەشتى دە قويا بەردى. ەكى قولى بوساعان اسكەردىڭ جۇگىرۋگە شاماسى قالماعان ەكەن. جىعىلىپ تۇرىپ اياعىن ارەڭ باسىپ، جولداستارىنا قاراي بەتتەيدى. جالتاقتاپ ارتىنا قاراي بەرەدى دەيدى. احمەت پەن باعيا شىعىستى بەتكە الىپ بايتىك، قاپتىق قايداسىڭ دەپ تارتىپ وتىرادى.

وسى كەتكەننەن ۇزاق كەتىپ جالعاستى قۋعىندالىپ جۇرگەندە ولار حالىق ازاتتىق ارمياسىنىڭ ءبىر بولىمشە پولكى جاعىنان قۇتقارىلىپ الىنىپ، وزدەرىنىڭ اڭساپ جۇرگەن نەكە ەركىندىگىنە قول جەتكىزىپ، جاڭاشا ومىرلەرىن باستايدى»، - دەپ ءتامامدايدى ءمىنايحان.