قارقارالىداعى قۇنانباي مەشىتى - عاسىرلاردى ەڭسەرگەن قاسيەتتى ورىن

بۇل - ۇلى ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى قۇنانباي مەشىتى. ول تەك ساياسي عانا ەمەس، سونىمەن قاتار دالانىڭ رۋحاني ومىرىندە دە ايرىقشا ءىز قالدىرعان تۇلعانىڭ مۇراسى.

بۇگىندە بۇل قاسيەتتى ورىن قارقارالى اۋدانىنان تىس جەرلەرگە دە كەڭىنەن تانىمال. مۇندا زيارات ەتۋشىلەر، تۋريستەر جانە تاريح زەرتتەۋشىلەرى جيى كەلەدى. مەشىت قازاقستاننىڭ سولتۇستىگى مەن ورتالىعىنداعى يسلام ءدىنىنىڭ ەڭ كونە، قاسيەتتى ورىنداردىڭ ءبىرى سانالادى.

قارقارالىداعى العاشقى مەشىت

عيماراتتىڭ تاريحى XIX عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاۋ الادى. 1849-جىلى سول كەزدەگى قارقارالى وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى بولعان قۇنانباي وسكەنباي ۇلى ءوز قاراجاتىنا مەشىت سالۋعا باستاماشى بولدى. ول كەزەڭ ءۇشىن بۇل ۇلكەن وقيعا ەدى، سەبەبى وڭىردە بۇعان دەيىن مۇنداي ءدىني نىساندار بولماعان.

مەشىت جەرگىلىكتى اعاشتان سالىندى. تاريحشىلار مەن ارحيۆ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، ول ەكى قاباتتى بولىپ، شىعىس ساۋلەتىنىڭ ەلەمەنتتەرى مەن قازاقى قۇرىلىس ءداستۇرىن ۇيلەستىرگەن. ءدال وسى جىلدارى قارقارالىدا بولاشاق ويشىل ابايدىڭ بالالىق شاعى ءوتتى.

مەشىت اشىلعاننان كەيىن ول قالانىڭ رۋحاني ورتالىعىنا اينالدى. مۇندا ناماز وقىلىپ، بالالار ساۋات اشىپ، قۇران ۇيرەندى، ءدىني ۋاعىزدار وتكىزىلدى جانە جەرگىلىكتى تۇرعىندار جيى جينالاتىن ورىنعا اينالدى.

قۇنانبايعا بەرىلگەن باتا

مەشىت تاريحىندا العاشقى يمام حاسان احۋن سەيفۋلليننىڭ ورنى ەرەكشە. ول تۋرالى ولكەتانۋشى ەرلان مۇستافين ۇزاق جىلدار بويى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، بەس كىتاپ جازعان.

زەرتتەۋشىنىڭ ايتۋىنشا، حاسان احۋن ميشار تاتارلارىنان شىققان، ساراتوۆ وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن جانە قازاندا ءدىني ءبىلىم العان. ول قارقارالىعا مەشىت قۇرىلىسى اياقتالماي تۇرىپ كەلىپ، 1851-جىلى قۇنانبايدىڭ ءوزى ونى العاشقى يمام ەتىپ تاعايىنداعان.

ءدال وسى حاسان احۋن مەشىت اشىلعاننان كەيىن قۇنانبايعا باتا بەرگەن. بۇل وقيعا كەيىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىندا دا كورىنىس تاپتى. وندا يمام قۇنانبايعا «جاراتۋشىنىڭ ءۇيىن» سالعانى ءۇشىن كوپشىلىك الدىندا العىس بىلدىرەدى.

XIX عاسىردىڭ سوڭىنداعى ارحيۆ قۇجاتتارىندا حاسان احۋننىڭ جاماعات اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولعانى، بىرنەشە شىعىس ءتىلىن مەڭگەرگەنى جانە بالالاردى وقىتۋمەن اينالىسقانى جازىلعان. زەرتتەۋشىلەر ونىڭ باي كىتاپحاناسىنداعى ەڭبەكتەرمەن جاس اباي دا تانىس بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتادى.

كەڭەس داۋىرىندەگى اۋىر كەزەڭ

كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن مەشىت تە كوپتەگەن ءدىني نىساندار سەكىلدى قيىن كەزەڭدى باستان وتكەردى. 1920-جىلدارى ونىڭ مۇناراسى بۇزىلدى. كەيىن عيمارات ءبىر كەزدەرى پيونەرلەر سارايى، ودان سوڭ قويما رەتىندە پايدالانىلدى. ۋاقىت وتە كەلە قاسيەتتى ورىن قاراۋسىز قالىپ، توزىپ كەتكەن.

العاشقى يمامنىڭ ۇرپاقتارىنىڭ تاعدىرى دا اۋىر بولدى. حاسان احۋننىڭ ۇلى مەرحايدار سەيفۋللين مەشىت جابىلعاننان كەيىن دە ناماز وقۋدى توقتاتپاعان. الايدا قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى ول قازا تاپتى.

قاسيەتتى ورىندى قايتا جاڭعىرتۋ

تاريحي عيماراتتى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى تەك ونداعان جىلداردان كەيىن باستالدى. 1980-جىلدارى رەستاۆراتسيا قولعا الىنىپ، 1991-جىلى قازاقستاننىڭ تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ ۇيىمىنىڭ ماماندارى جوندەۋ جۇمىستارىن اياقتادى.

دەگەنمەن، زەرتتەۋشى ەرلان ءمۇستافيننىڭ ايتۋىنشا، سول كەزەڭگە دەيىن باستاپقى قۇرىلىس تولىقتاي دەرلىك جويىلعان بولاتىن. سوندىقتان قازىرگى عيمارات ەسكى فوتوسۋرەتتەر مەن ارحيۆ ماتەريالدارى نەگىزىندە قايتا تۇرعىزىلعان.

سوعان قاراماستان، تاريحي مۇرانىڭ كەيبىر بولشەكتەرى ساقتالعان. سولاردىڭ ءبىرى - XIX عاسىرداعى ءتۇپنۇسقا عيماراتتان قالعان اعاش بورەنەلەر. قالپىنا كەلتىرۋدەن كەيىن ولار يمام بولمەسىنىڭ توبەسىنە ەنگىزىلگەن. بۇگىندە بۇل - قۇنانباي سالدىرعان كونە مەشىتتەن ساقتالعان سيرەك جادىگەرلەردىڭ ءبىرى.

تاعى ءبىر ەرەكشە تابىس - بۇرىن مۇنارانى اشەكەيلەگەن ءتۇپنۇسقا ايشىق. زەرتتەۋشىنىڭ ايتۋىنشا، ول مەتالل قالدىقتارىنا كەتۋگە شاق قالعانىمەن، دەر كەزىندە ساقتالىپ قالعان. قازىر بۇل تاريحي جادىگەردى ارنايى كورۋگە كەلەتىندەر كوپ.

ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ سيمۆولى

بۇگىندە مەشىت ماڭىندا ءمۇسىنشى ساكەن داۋلەتبايەۆتىڭ «اباي مەن قۇنانباي» اتتى كومپوزيتسياسى ورناتىلعان. ءتورت مەتردەن اساتىن بۇل ءمۇسىن مەدرەسەدەن ورالعان جاس ابايدىڭ اكەسىمەن كەزدەسۋ ءساتىن بەينەلەيدى.

بۇل كومپوزيتسيا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ، ءبىلىم مەن رۋحاني ءتالىمنىڭ سيمۆولىنا اينالعان.

قۇنانباي مەشىتى بۇگىنگى كۇنى دە جۇمىس ىستەپ تۇر. مۇندا جۇما جانە مەرەكەلىك نامازدار، قۇران وقۋ ساباقتارى مەن رۋحاني-اعارتۋشىلىق دارىستەر وتەدى.

جەرگىلىكتى قىزمەتكەرلەردىڭ ايتۋىنشا، كۇن سايىن ونداعان ادام كەلەدى، ال جۇما كۇندەرى جۇزدەگەن جاماعات جينالادى.

بۇگىندە قاسيەتتى ورىن قازاقستاننىڭ كيەلى نىساندار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. ول قارقارالىنىڭ باستى تاريحي سيمۆولدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ساقتالىپ وتىر. مۇندا قۇنانباي، اباي جانە قازاق دالاسىنىڭ رۋحاني تاريحىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعالاردىڭ تاعدىرى توعىسقان.

ايتا كەتەيىك، 4-ساۋىردە ماسكەۋدەگى چيستىە پرۋدىداعى اباي قۇنانبايەۆ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويۋ ءراسىمى ءوتتى. بۇل كۇنى ەسكەرتكىشتىڭ 2006-جىلى قازاقستان مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن اشىلعانىنا تۋرا 20 جىل تولدى.