قاراقاباق قۇپياسى: ماڭعىستاۋدان كونە حالىقارالىق ساۋدا ورتالىعىنىڭ ىزدەرى تابىلدى

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى باسپا ءسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە، كوپجىلدىق ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى قازىرگى قازاقستان اۋماعىنىڭ ەجەلگى حالىقارالىق ساۋدا بايلانىستارى جۇيەسىندەگى رولىنە جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.

ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ I-VI عاسىرلارىنا جاتاتىن قاراقاباق قالاشىعى 2006-جىلى ماڭعىستاۋ مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىعى جۇزەگە اسىرعان ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر جيناعىن ازىرلەۋ جوباسى اياسىندا انىقتالدى.

2022-جىلدان باستاپ قاراقاباق قالاشىعىن زەرتتەۋ جۇمىستارى مەن ولاردى قارجىلاندىرۋدى ءا. ح. مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە اتالعان ەسكەرتكىش بويىنشا 24 عىلىمي ەڭبەك جارىق كوردى. ونىڭ ىشىندە ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جوبالارى اياسىندا ءۇش مونوگرافيا مەن Scopus دەرەكقورىندا يندەكستەلەتىن توعىز عىلىمي ماقالا جاريالانعان.

ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تۋريستىك الەۋەتىن دامىتۋعا باعىتتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ اياسىندا عالىمدار مەن ارحەولوگتەر قاراقاباق قالاشىعىنا بارىپ، دالالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن تانىستى. ءىس-ساپار بارىسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى، ەسكەرتكىشتى ودان ءارى زەردەلەۋ پەرسپەكتيۆالارى جانە ونى ءوڭىردىڭ تۋريستىك باعىتتارىنا ەنگىزۋ مۇمكىندىكتەرى تالقىلاندى.

ارحەولوگتەردىڭ مالىمەتىنشە، قاراقاباق بىرنەشە عاسىر بويى ءومىر سۇرگەن ءىرى وندىرىستىك-قولونەر جانە ساۋدا ورتالىعى بولعان. زەرتتەۋلەر مۇندا مەتاللۋرگيانىڭ، زەرگەرلىك ونەردىڭ، شىنى ءوندىرىسىنىڭ جانە قىش بۇيىمدارىن جاساۋدىڭ جوعارى دەڭگەيدە دامىعانىن كورسەتەدى. قالاشىق اۋماعىنان جەرگىلىكتى جەردە وندىرىلگەن كوپتەگەن بۇيىممەن قاتار ەۋرازيانىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرىنەن جەتكىزىلگەن يمپورتتىق ماتەريالدار دا تابىلعان.

- عىلىمي تۇرعىدان ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن ولجالاردىڭ ءبىرى - ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ I عاسىرىنان VI عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنا دەيىنگى كەزەڭگە جاتاتىن 150 دەن استام تيىننان تۇراتىن كوللەكسيا. ولاردىڭ قاتارىندا پارفيانىڭ، ەجەلگى حورەزمنىڭ، بۇحارا سوعدىسىنىڭ، ساسانيدتىك يراننىڭ، كۋشان-ساسانيد مەملەكەتىنىڭ، ۆيزانتيا يمپەرياسىنىڭ جانە قىتايدىڭ تەڭگەلەرى بار. بۇل ولجالار قاراقاباقتىڭ ءوز داۋىرىندەگى حالىقارالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارعا بەلسەندى قاتىسقانىن دالەلدەيدى، - دەدى ارحەولوگ اندرەي استافيەۆ.

ارحەولوگيالىق ماتەريالداردىڭ جيىنتىعى قاراقاباقتى اۋقىمدى ءوڭىرارالىق ايىرباس ۇدەرىستەرىمەن تىعىز بايلانىستى بولعان ەجەلگى ءداۋىردىڭ ماڭىزدى ساۋدا-كولىك تورابى رەتىندە قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، ماڭعىستاۋ ارقىلى ورتالىق ازيانى، كاسپي ماڭى ءوڭىرىن جانە شىعىس ەۋروپانى بايلانىستىرعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماعى وتكەن بولۋى مۇمكىن.

بۇعان قوسا، بۇرىن عىلىمي اينالىمدا بەلگىسىز بولعان ازوۆ-كاسپي ساۋدا ءدالىزىنىڭ بولعانىن دالەلدەيتىن دەرەكتەر ەرەكشە نازار اۋدارتادى. بۇل دالىزدە قاراقاباق نەگىزگى ورتالىقتاردىڭ ءبىرى قىزمەتىن اتقارعان. تابىلعان ماتەريالدار سولتۇستىك كاۆكاز، ازوۆ ماڭى، تومەنگى جانە ورتا ەدىل بويى، وڭتۇستىك ورال ءوڭىرى، سونداي-اق ورتا ازيا مەن تاياۋ شىعىس مەملەكەتتەرىمەن تىعىز بايلانىس بولعانىن كورسەتەدى.

- قاراقاباق ماڭعىستاۋ تاريحى مەن قازاقستاننىڭ ەجەلگى حالىقارالىق كوممۋنيكاتسيالار جۇيەسىندەگى ورنىن جاڭاشا پايىمداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ارحەولوگيالىق ولجالار بۇل ءوڭىردىڭ عاسىرلار بويى شىعىس پەن باتىستى جالعاعان ساۋدا جولدارىنىڭ ماڭىزدى بۋىنى بولعانىن دالەلدەيدى. ەسكەرتكىشتى ودان ءارى زەرتتەۋ ۇلى جىبەك جولىنىڭ دامۋى تۋرالى جاڭا مالىمەتتەر الۋعا جانە قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا جۇرگەن تاريحي ۇدەرىستەردى عىلىمي تۇرعىدان تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە جول اشادى، - دەدى ارحەولوگ اندرەي استافيەۆ.

سوڭعى جىلدارداعى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى حالىقارالىق ساۋدا جانە مادەني بايلانىستاردىڭ دامۋىنداعى ماڭعىستاۋدىڭ تاريحي ءرولى تۋرالى تۇسىنىكتى ەداۋىر كەڭەيتتى. ارحەولوگيالىق جاڭالىقتار ءوڭىردىڭ ەكى مىڭ جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى قىتاي، ءۇندىستان، ريم، كەيىنىرەك ۆيزانتيا يمپەريالارى اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ ماڭىزدى قاتىسۋشىسى بولعانىن ايعاقتايدى.

جۋىردا قاراقاباق قالاشىعى اۋماعىنان قۇندى تاريحي جادىگەر - كونە قۇمىرا تابىلعانىن دا اتاپ وتكەن ءجون. عالىمداردىڭ الدىن الا باعالاۋىنشا، بۇل ولجا ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ VI عاسىرىنا جاتادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ارتەفاكتىنى جان-جاقتى زەرتتەۋ ەجەلگى قالاشىق تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى، داستۇرلەرى مەن قولونەرىنىڭ دامۋ دەڭگەيى تۋرالى تىڭ مالىمەتتەر الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

عالىمدار سونداي-اق قاراقاباق قالاشىعىنىڭ ەجەلگى گرەك گەوگرافى كلاۆدي پتولەمەيدىڭ كارتاسىندا كورسەتىلگەن، كاسپي تەڭىزىنىڭ شىعىس جاعالاۋىندا ورنالاسقان اسپابوتا قالاسىمەن بايلانىسى بولۋى مۇمكىن دەگەن عىلىمي بولجامدى قاراستىرىپ جاتىر.

زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، سوڭعى ون جىل ىشىندە ماڭعىستاۋ اۋماعىندا جاسالعان جاڭالىقتاردىڭ حالىقارالىق عىلىمي ماڭىزى زور. ولار قازاقستاننىڭ ەجەلگى قۇرلىقارالىق كوممۋنيكاتسيالار جۇيەسىندەگى ورنىن جاڭاشا باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الىنعان ناتيجەلەر ۇلى دالانىڭ مادەني-تاريحي مۇراسىن زەردەلەۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ، ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىقتاعى بەدەلىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى.

بۇعان دەيىن ارحەولوگتەر جانكەنتتەن سەنساتسيالىق ولجا تاپقانىن جازعانبىز.