قارامولا جارعىسى
بۇل جادىگەر - 1885-جىلى اباي قۇنانباي ۇلى توبە بي بولعان قارامولا سەزىندە قابىلدانعان جارعى. زاڭ قازان قالاسىنداعى يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسپاحاناسىنان باسىلىپ شىقتى.
قازاق دالاسىندا تۇڭعىش جارىق كورگەن 73 باپتان تۇراتىن «ەرەجە» دەپ اتالاتىن زاڭ نۇسقاسى بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ قارامولا دەيتىن جەرىندە بەس دۋان ەلى بيلەرىنىڭ سەزىندە قابىلدانىپ، بەكىتىلگەن. زاڭ ءاۋ باسىندا «قارامولا زاڭى» دەپ اتالىپ، كەيىن «بيلەر ەرەجەسى» دەگەن اتاۋعا يە بولعان.
«قارامولا جارعىسى» - ⅩⅨعاسىرداعى ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى مەن بوستاندىعى حاقىندا حاكىم ابايدىڭ قۇراستىرىپ شىعارعان، حالىق اراسىنا كەڭ تارالعان ەرەجەلەردىڭ ءبىرى. بۇل قۇجاتتىڭ قابىلدانۋى مەن ەل اراسىنا تارالۋى تۋرالى دەرەك پەن ەستەلىك وتە كوپ. بۇل تۋرالى م. اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىندا دا كورىنىس بەرەدى. الايدا قازىرگى الىپبيگە اۋدارىلعان نۇسقاسى كەيىن بەلگىلى بولسا دا، باسىلىمنىڭ ءتۇپنۇسقاسى نەمەسە كوشىرمەسى بەيمالىم بولىپ كەلگەن كورىنەدى. ماسەلەن، 1959 -جىلى عىلىم اكادەمياسىنىڭ قىزمەتكەرى، عالىم قارتا قاڭتارباي ۇلى قازان قالاسىنان تاۋىپ، اۋدارماسىن عانا جاساعان. وسى اۋدارمانىڭ ماشىڭكەدە تەرىلگەن نۇسقاسى ابايدىڭ «جيدەباي- ءبورىلى» قورىق- مۋزەيىنىڭ قورىندا ساقتاۋلى تۇر.
«قارامولا جارعىسى» ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ تۋرالى ەرەجەلەر جيناعى. كودەكس 1885 -جىلى قارامولا ەلدى مەكەنىندەگى سەزدە، اباي جوعارعى بي بولىپ سايلانعاندا قابىلدانعان. رەسەي ۇكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى وكىلدەرى حاكىمنەن زاڭدار جيناعىن جازىپ بەرۋدى وتىنگەن. ءۇش كۇن ىشىندە بيلەرمەن كەڭەسە وتىرىپ، اباي وسى جارعىنى شىعاردى. 2018 -جىلى ابايدىڭ «جيدەباي- ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي- مادەني جانە ادەبي- مەموريالدىق مۋزەي- قورىعى قىزمەتكەرلەرى قازان قالاسىنا ساپار جاساعان كەزدە زاڭدار جيناعىن تاپقان»، دەيدى مۋزەي ديرەكتورى ۇلان ساعاديەۆ.
ءبىر قىزىعى، بەلگىلى ەتنوگراف زەينوللا سانىكتىڭ ەڭبەكتەرىندە اتالعان قۇجاتتىڭ 73 ەمەس، 74 باپتان تۇراتىنى ايتىلادى. اۆتور ول دەرەكتەردى «شىڭجان قوعامدىق عىلىمى» جۋرنالىنان العانىن ەسكەرتكەن. ماسەلە - ءتىپتى قۇجاتتىڭ نەشە باپتان تۇراتىنىندا ەمەس، ياعني بۇل دەرەكتەن اتالعان قۇجات شىنجاڭداعى قازاقتاردىڭ دا تەمىرقازىعى بولعانىن كورەمىز.
اباي وبلىسى
باقىتبەك قادىر
egemen.kz
