ناۋرىز مەيرامىن تويلاۋ سوڭعى ونجىلدىقتاردا قالاي وزگەردى

ناۋرىزدىڭ قايتا ورالۋى

قازاق حالقى ءۇشىن ناۋرىز - كوكتەمگى جاڭارۋدى، بەرەكە مەن جاڭا ءومىردىڭ باستاۋىن بىلدىرەتىن ەرەكشە مەيرام. دەسە دە بۇگىنگى مەيرام بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا تالاي وزگەرىستى باستان وتكەرگەن.

ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اقسۇڭقار ابدۋلينانىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا ناۋرىزدى قايتا جاڭعىرتۋ پروتسەسى 1980-جىلداردىڭ سوڭىندا باستالىپ، ءبىرقاتار ماڭىزدى تاريحي شەشىمدەرمەن بايلانىستى بولدى.

- ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ قايتا جاندانۋىنا بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى، قازاق ك س ر- ءىنىڭ مادەنيەت ءمينيسترى وزبەكالى جانىبەكوۆ سۇبەلى ۇلەس قوستى. ول 1988-جىلى 22-ناۋرىزدا ناۋرىز مەيرامىن اتاپ ءوتۋ باستاماسىن كوتەردى. ال ءداستۇرلى مەيرامعا رەسمي مارتەبە قازاق ك س ر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ جارلىعىمەن بەرىلدى. 2001-جىلى ناۋرىز مەملەكەتتىك مەيرام بولىپ جاريالاندى، ال 2009-جىلدان 21، 22 جانە 23-ناۋرىز كۇندەرى قاتارىنان ءۇش كۇن اتاپ وتىلە باستادى. 2010-جىلى ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 64-سەسسياسىندا 21-ناۋرىز حالىقارالىق ناۋرىز كۇنى بولىپ جاريالانىپ، مەرەكە حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالدى، - دەيدى تاريحشى اقسۇڭقار ابدۋلينا.

پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا، قازان توڭكەرىسىنە دەيىن ناۋرىز رەسمي مارتەبەگە يە بولماعانىمەن، حالىق ءۇشىن قاسيەتتى ءارى ماڭىزدى مەرەكە بولعان. ول تابيعاتتىڭ جاڭارۋىمەن جانە اتا-بابا داستۇرىمەن تىعىز بايلانىستى كۇنتىزبەلىك مەيرام سانالعان.

- بۇرىن ناۋرىزدى اۋىل تۇرعىندارى ءتورت كوزى تۇگەل جينالىپ، بىرلەسە تويلايتىن. ال قازىرگى كەزدە مەرەكەلىك شارالار كوبىنە قالالاردا ءوتىپ، كوپشىلىك قاتىساتىن اۋقىمدى ءىس-شارالارعا اينالدى، - دەيدى ول.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى ناۋرىز ەتنوفەستيۆالدەر، تاريحي رەكونسترۋكتسيالار مەن تەاترلاندىرىلعان قويىلىمدار سياقتى جاڭا ەلەمەنتتەرمەن تولىققان. ال بۇرىن مۇنداي فورمات بولماعان.

دەسە دە مەيرامنىڭ نەگىزگى مازمۇنى وزگەرگەن جوق. كوكتەمگى جاڭارۋ يدەياسى، قازىنالى قارتتاردىڭ باتاسى، توي-دۋمان، داستارقان جايىپ، قوناق كۇتۋ ءداستۇرى ساقتالعان. بايگە، كوكپار، كۇرەس، ايتىس سياقتى ۇلتتىق ويىندار دا ءالى كۇنگە دەيىن وتكىزىلەدى. ناۋرىزكوجە ازىرلەۋ مەن ورتاق داستارقان باسىنا جينالۋ ءداستۇرى دە جالعاسىپ كەلەدى.

ناۋرىز داستۇرلەرى قالاي وزگەردى

تاۋەلسىزدىك جىلدارى مەيرامدى اتاپ وتۋدەگى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى - ونىڭ ۇزاقتىعى بولدى. 2024-جىلعا دەيىن ناۋرىز كوبىنە 1-2 كۇن عانا تويلاناتىن. ال قازىر ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندەگى داستۇرلەردى قامتيتىن ناۋرىزناما ونكۇندىگى قايتا جاڭعىرتىلدى.

- مىسالى، باتىس قازاقستاندا ەجەلدەن تويلاناتىن امال مەرەكەسى نەمەسە كورىسۋ كۇنى جالپىۇلتتىق مەرەكەلىك كۇنتىزبەگە ەنگىزىلدى. 14-ناۋرىز - كورىسۋ كۇنى. ەجەلگى كۇنتىزبە بويىنشا ءدال وسى كۇنى كوكتەمنىڭ ءۇشىنشى ايى - امال باستالعان. بۇل كۇنى ادامدار ءبىر- بىرىنە قوناققا بارىپ، كوكتەمنىڭ كەلۋىمەن قۇتتىقتاپ، اماندىق سۇراسقان. كوشپەلى ءومىر سالتىن ۇستانعان حالىق ءۇشىن ۇزاق قىستان امان شىققانىن ءبىلۋ وتە ماڭىزدى بولعان، - دەيدى تاريحشى.

قازان توڭكەرىسىنە دەيىن ناۋرىز قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندە اتاپ وتىلەتىن. مەيرام دايىندىق پەن تازالىقتان باستالعان. ادامدار ۇيلەرى مەن اۋلالارىن تازالاپ، داستارقاندى ءتۇرلى تاعاممەن ارلەپ، تۋىستارىن ارالاپ، ءبىر-بىرىنە ءدام ۇسىنعان.

سونداي-اق تازارتۋ راسىمدەرى وتكىزىلگەن - وت جاعىلىپ، مال مەن ءۇي-جايعا سۋ سەبىلگەن. بوزارا تاڭ اتقاندا اۋىل تۇرعىندارى كۇنگە تاعزىم ەتۋ ءۇشىن دالاعا شىعىپ، بۇلاق كوزدەرىن تازالاپ، اعاش وتىرعىزعان. نەگىزگى مەرەكەلىك شارالار 22-ناۋرىزدا وتكەن.

بۇل كۇنى داستارقانعا قازى-قارتا، باۋىرساق، تاتتىلەر قويىلىپ، مىندەتتى تۇردە جەتى ءتۇرلى دامنەن ازىرلەنەتىن ناۋرىزكوجە دايىندالعان. جەتى سانى قازاق داستۇرىندە ەرەكشە مانگە يە. ادامدار جەتى ۇيگە كىرىپ، جەتى قوناق شاقىرۋعا تىرىسقان. ءبىر-ءبىرىن «ناۋرىز قۇتتى بولسىن!» جانە «كوكتەم تۋدى!» دەپ قۇتتىقتاعان.

مەرەكە ايتىس، ءان مەن ۇلتتىق ويىندارمەن جالعاسقان. بايگە، كوكپار، اۋدارىسپاق، قىز قۋۋ سياقتى جارىستار ۇيىمداستىرىلعان. سوڭىندا اقساقالدار جاستارعا باتا بەرىپ، مەرەكە بىرنەشە كۇن بويى كورشى اۋىلدارعا قوناققا بارۋمەن جالعاسقان.

اقسۇڭقار ابدۋلينانىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى ۋاقىتتا ەجەلگى داۋىردەگى كەيبىر عۇرىپتار بىرتىندەپ قولدانىستان شىعىپ قالعان.

- بۇرىنعى زامانداعى كۇنگە تاعزىم ەتۋ، تابيعاتقا تابىنۋ سياقتى يسلامعا دەيىنگى سەنىمدەرمەن بايلانىستى راسىمدەر بۇگىندە سيرەك كەزدەسەدى. ءقازىر ادامدار تاڭ اتا دالاعا شىعىپ، كۇنگە قۇرمەت كورسەتۋ نەمەسە ارىقتاردى تازارتۋ سياقتى ارەكەتتەردى كوپ جاساي بەرمەيدى. مۇنداي شارالار كەيدە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر ۇيىمداستىراتىن سەنبىلىكتەر اياسىندا عانا وتكىزىلەدى. سونىمەن قاتار بارلىق ەلدى مەكەندە ات جارىسى سياقتى ۇلتتىق ويىنداردى كەڭ كولەمدە وتكىزۋ مۇمكىن ەمەس، - دەيدى ول.

قالالىق ءومىر سالتى دا مەرەكەنىڭ فورماتىنا وزگەرىس ەنگىزدى. بۇگىندە ناۋرىز كونتسەرتتەر، فەستيۆالدەر مەن حالىقتىق سەرۋەندەر ارقىلى كەڭ كولەمدە اتاپ وتىلەدى. بۇل اسىرەسە جاستار مەن شاھار تۇرعىندارىنىڭ ۇلتتىق داستۇرلەرگە قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ساراپشى ءوز سوزىندە مەرەكەنىڭ مازمۇنىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن جەتكىزدى.

- ناۋرىزدىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارى وزگەرمەيدى. ولار - جاڭارۋ مەن تاتۋلاسۋ يدەياسى، ءبىر- ءبىرىن قۇتتىقتاۋ، ناۋرىزكوجە ۇسىنۋ، قارتتاردى قۇرمەتتەۋ، مۇقتاج جاندارعا كومەكتەسۋ، ۇلتتىق ويىندار مەن سالت-داستۇرلەردى جاڭعىرتۋ. ەگەر وسى قۇندىلىقتار ساقتالىپ، زاماناۋي مەرەكەلىك باعدارلامالارمەن ۇيلەسىمدى ۇشتاسسا، وندا بۇقارالىق ءىس-شارالار ناۋرىزدى ءوز تامىرىنان الىستاتپايدى. كەرىسىنشە ونى قازىرگى قوعامدا جاڭا دەڭگەيدە تانىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، - دەدى اقسۇڭقار ابدۋلينا.

ناۋرىز - ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ كورىنىسى

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ عىلىمي- ساراپتامالىق توبىنىڭ مۇشەسى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايبەك شالعىمبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، 1990-جىلدارى ناۋرىز مەيرامى العاش رەت قايتا تويلانا باستاعاندا بۇگىنگىدەن وزگەشە بولعان.

ول كەزدە مەيرام قوعامعا ەندى عانا ورالىپ، كوپ جاعدايدا ساندىك سيپاتتا عانا وتكەن.

- العاشقى مەرەكەلىك شارالار كوبىنە دەكوراتيۆتى سيپاتتا بولدى. قالالاردا جاپپاي شەرۋلەر، تەاترلاندىرىلعان كورىنىستەر قويىلعان. اسىرەسە سولتۇستىك وڭىرلەردە بۇل تالاي ادام ءۇشىن جاڭا قۇبىلىس ەدى. ءبىراق ۋاقىت وتە كەلە ناۋرىز ءىرى قالالارداعى حالىقتى بىرىكتىرەتىن ناعىز ۇلتتىق مەيرامعا اينالدى، - دەيدى ايبەك شالعىمبەكوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، ناۋرىزدى تويلاۋدىڭ العاشقى جىلدارىندا كەيدە حالىق اراسىندا فورمالدى كوزقاراس تا بايقالعان.

- 1990-جىلداردىڭ باسىندا مەرەكەلىك ءىس- شارالاردىڭ جۇرگىزۋشىسى بولعان كەزدەرىم ەسىمدە. كەيدە ءبارى ستسەناريي بويىنشا عانا ءوتىپ، حالىقتىڭ قابىلداۋى باسقالاي بولاتىن. ءبىراق ۋاقىت وتە كەلە بۇل مەرەكە شىن مانىندە كوپتەن كۇتىلەتىن مەيرامعا اينالدى، - دەيدى ول.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، ءداستۇردىڭ نىعايۋىنا ۇرپاق الماسۋى ىقپال ەتتى. بۇگىنگى جاستار تاۋەلسىز قازاقستان جاعدايىندا ءوسىپ، بۇل مەيرامدى ءومىردىڭ تابيعي ءبىر بولىگى رەتىندە قابىلدايدى.

- بۇگىندە حالىقتىڭ ەداۋىر بولىگىن جاستار قۇرايدى. ستاتيستيكاعا سايكەس، تۇرعىنداردىڭ شامامەن 60 پايىزى - 30 جاسقا دەيىنگى ادامدار. ولار وسى ورتادا ءوسىپ، ناۋرىزدى بالا كەزىنەن كورىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇل مەيرام ولار ءۇشىن جاساندى نارسە ەمەس، - دەدى ايبەك شالعىمبەكوۆ.

تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، سوڭعى ونجىلدىقتاردا ناۋرىز تولىق قالىپتاسىپ، ەلدىڭ مادەني بىرەگەيلىگىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. سونىمەن قاتار مەرەكەنىڭ تاريحي تامىرى ۇلكەن بۋىننىڭ جادىندا ءاردايىم ساقتالىپ كەلگەن.

- مەن 60-جىلدارى تۋعان بۋىنعا جاتامىن. ءبىز بالا كەزىمىزدە بۇل مەرەكەنى كورگەن جوقپىز. ءبىراق اتا- انالارىمىزدىڭ بۋىنى، ياعني 1920-جىلدارى تۋعان جاندار بۇل داستۇرلەردى جاقسى بىلەتىن ءارى ساقتاپ كەلگەن. سونىڭ ارقاسىندا تالاي يگى ءداستۇر كەيىنگى ۇرپاققا جەتتى، - دەدى ايبەك شالعىمبەكوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە ناۋرىز قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى ەلەمەنتتەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ كەيبىر ءداستۇرلى ەلەمەنتتەرى - ۇلتتىق كيىم، ۇلتتىق تاعامدار مەن قازاقى سالت-داستۇرلەر قايتا جاڭعىرىپ كەلەدى.

- قازىر ۇلتتىق كيىمگە دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتقان. ۇلتتىق كيىم كۇنى سياقتى شارالار دا وتكىزىلىپ ءجۇر. ۇلتتىق تاعامدارعا دا قىزىعۋشىلىق كوبەيدى. جاستار مۇنىڭ ءبارىن تابيعي قۇبىلىس رەتىندە قابىلدايدى، - دەدى ول.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، بولاشاقتا ناۋرىز مەيرامى ودان ءارى دامىپ، جاڭا تەحنولوگيالار، سونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكت مۇمكىندىكتەرى دە كادەگە جاراتىلۋى ىقتيمال.

ەسكە سالساق، وسىعان دەيىن استانادا «شاڭىراق كۇنى» قانداي ءىس- شارالار وتەتىندىگى حابارلانعان.