ناريمان قىپشاقبايەۆ: ەڭ قىمبات تابيعي رەسۋرس - التىن دا، كۇمىس تە ەمەس
استانا. KAZINFORM - سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ ارداگەرى، گيدروينجەنەر ناريمان قىپشاقبايەۆ Kazinform اگەنتتىگىنىڭ تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا ىشكى سۋ زاڭدارىنىڭ ءرولى، سۋ ديپلوماتياسىنىڭ مىندەتتەرى جانە قازاقستاننىڭ بىرەگەي سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋدىڭ ماڭىزى تۋرالى وي ءبولىستى.
ءبارى ۇنەمدەۋدەن باستالادى
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ ءوزىنىڭ حالىققا جولداۋىندا: «تابيعي رەسۋرستاردى، اسىرەسە، سۋدى ۇنەمدەۋ مادەنيەتىنە كەلسەك، ول جاعىنان ۇلكەن كەمشىلىك بار ەكەنىن مويىنداۋىمىز قاجەت، ياعني اتقارىلاتىن جۇمىس شاش ەتەكتەن»، - دەدى. مەملەكەت باسشىسى قازىردىڭ وزىندە سۋدىڭ تاپشىلىعىن سەزىنىپ وتىرعانىن، ال ونى تۇتىنۋ مادەنيەتى تومەن ەكەنىن باسا ايتتى.
گيدروينجەنەر ناريمان قىپشاقبايەۆ تا سۋدىڭ شەكتەۋلى رەسۋرس ەكەنىن، ونى ۇنەمدەۋ كەرەكتىگىن ايتادى.
- حالىق اراسىندا «كۇن ورتاق»، «جەر ورتاق»، «سۋ ورتاق» دەگەن ءسوز بار. ۆەتنامنىڭ حو شي مين دەگەن كوشباسشىسى بولعان. سونىڭ كىتابىن وقىسام، ۆەتنامشا «وتان» دەگەن جەر جانە سۋ دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن. تابيعاتتىڭ رەسۋرستارىنا مۇناي، التىن، كۇمىس كىرەدى، ءبىراق نەگىزگىسى - سۋ. تۇشى سۋ كوزى - شەكتەۋلى، وسپەيدى، كوبەيمەيدى، ال سۋعا دەگەن سۇرانىس - مەيلى ول ءوندىرىس پە، ادام با، مال ما، وسىمدىك پە - وسەدى. بۇل - اكسيوما. سوندىقتان ءار مەملەكەت وسىنى ءتۇسىنۋى كەرەك، - دەدى ول.
ناريمان قىپشاقبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، «ادامنىڭ قاۋىپسىز ءارى تازا اۋىز سۋعا قۇقىعى» بۇۇ قارارىندا بەكىتىلگەن، ال بۇل رەسۋرستى دۇرىس ءبولۋ - مەملەكەتتىڭ مىندەتى.
- ەندى ءوز تاجىريبەمدى ايتايىن. «سۋعا رۇقسات» الۋ ءۇشىن زاۋىتتار سۋ مامانىنا كەلىپ، ءبىر توننا شويىندى شىعارۋ ءۇشىن جىلىنا قانشا سۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى. رۇقسات بەرمەس بۇرىن سۋ مامانى شويىندى كىم وندىرەدى، ولار ءاربىر تونناعا قانشا سۋ جۇمساپ جاتقانىن انىقتايدى. ەگەر گەرمانيا، جاپونيا نەمەسە اقش سياقتى باسقا ەلدەردەگى ۇقساس كاسىپورىنداردان 2- 3 ەسە ارتىق ەكەنى انىقتالسا، بۇل جوباعا سۋ بەرىلمەيدى. ياعني، ول دا از سۋمەن كوپ شويىن وندىرەتىن پايدالى تەحنولوگيانى قولدانۋى ءتيىس. مۇنى جاي مىسال ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن. كۇرىش ەگە مە، ماقتا ەگە مە، اۋىلدى سۋلاندىرا ما - بارلىعىنىڭ تەحنولوگياسىن ءبىلۋ كەرەك. ايتپەسە سەن سۋعا يە بولا المايسىڭ، - دەيدى ول.
سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋ تەك ونەركاسىپتە عانا ەمەس، اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا ماڭىزدى. اۋىز سۋدىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىسى - سۋارمالى جەرلەر. ناريمان قىپشاقبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، ءالى كۇنگە دەيىن كانال قازىپ، سۋدى 100- 200 مەترگە دەيىن ايداپ، ءبىراق اياعىنا دەيىن جەتپەي، سۋ جەرگە ءسىڭىپ جاتىر. مۇنىڭ شەشىمى - زاماناۋي ادىستەر.
- قازاقستان بۇگىن بارلىعى 20 ميلليونداي حالىق بولسا، ول ءبىر ۋاقىتتا 40 ميلليونعا دا جەتۋى مۇمكىن، ونى ەشكىم توقتاتا المايدى، ول - تابيعي زاڭدىلىق. وسى سۋ بۇگىن جەتپەي وتىر. دەمەك، سۋدى ءتيىمدى پايدالاناتىن جاڭبىرلاتقىش، قۇبىر، تامشىلاتىپ سۋارۋ سياقتى قانداي جاڭا تەحنولوگيا بار، قانداي جاڭا ءادىس بار، سۋدى از پايدالاناتىن قانداي داقىلداردى ەگۋ كەرەك دەپ ويلانۋ كەرەك، - دەيدى ناريمان قىپشاقبايەۆ.
ىشكى ءتارتىپ جانە سۋ كودەكسى
2025 -جىلدىڭ ساۋىرىندە قازاقستاندا جاڭا سۋ كودەكسى قابىلداندى. زاڭناماعا العاش رەت «سۋ قاۋىپسىزدىگى» ۇعىمى ەنگىزىلىپ، ول ازاماتتار مەن ەكونوميكانى سۋ تاپشىلىعى مەن سۋ نىساندارىنىڭ لاستانۋىنان قورعاۋدى، سونداي- اق ترانسشەكارالىق سۋ نىساندارىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى قازاقستاننىڭ مۇددەلەرىن قامتيدى.
ناريمان قىپشاقبايەۆ وسى سۋ كودەكسىن قابىلداۋ مەن سۋ رەسۋرستارى جونىندەگى سالالىق مينيسترلىكتى قۇرۋدى قولداعانداردىڭ ءبىرى بولدى.
- ىشكى ءتارتىپ الەمدەگى 200 مەملەكەتتىڭ بارىندە بار. ءار سالادا ىشكى ءتارتىپ ءوزىنىڭ زاڭىمەن ءجۇرۋى كەرەك، سونىڭ ءبىرى - سۋ. سۋ كودەكسى - وسى ىشكى ءتارتىپ، - دەپ تۇسىندىرەدى ساراپشى.
مىسال رەتىندە ول ءتورت ەلدەن وتەتىن سىرداريانى كەلتىرەدى: قىرعىزستان، تاجىكستان، وزبەكستان، قازاقستان سىرداريانىڭ سۋىن الىپ وتىر. ءارى قاراي قازاقستان اۋماعىندا ءۇش سۋ پايدالانۋشى بار: ەلدىڭ وڭتۇستىگى، قىزىلوردا وبلىسى، ودان بولەك ارال تەڭىزى بار. قازاقستانعا كەلگەن سۋ زاڭ نەگىزىندە ءادىل ءبولىنۋى كەرەك: ارالدى تولتىرۋ ءۇشىن، قىزىلوردانىڭ ءبىر ميلليون حالقىنا، وعان قوسا ەكى ميلليوننان استام حالقى بار تۇركىستان وبلىسىنا دەيىن جەتكىزۋ كەرەك. مۇنىڭ ءبارى سۋ زاڭىمەن رەتتەلەدى.
- قازاقتا «قۇدايدىڭ قارا سۋى» دەگەن ۇعىم بار، سۋ تاۋسىلمايتىن نارسە رەتىندە ايتىلادى. ءبىراق شىن مانىندە سۋ تاۋسىلادى. سۋ - شەكتەۋلى. ءار وزەننىڭ ءوزىنىڭ مۇمكىنشىلىگى بار، سونى جاقسىلاپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. سوندىقتان سۋ كودەكسى جازىلدى. وعان مەن دە ۇسىنىسىمدى بەردىم. قازاقستاندا سۋ ماسەلەسىن جاڭا تارتىپتە، زاڭ بويىنشا جانە عىلىمي نەگىزدە جۇرگىزەم دەسەڭىز، بىرىنشىدەن، ىشكى سۋ زاڭىن ساقتاۋ كەرەك، ءتارتىبىن ساقتاۋ كەرەك، - دەپ اتاپ ءوتتى ول.
سۋ ديپلوماتياسى نە ءۇشىن كەرەك؟
ناريمان قىپشاقبايەۆ سۋ ديپلوماتياسىنا - ورتاق سۋ رەسۋرستارىن ءبولۋ كەزىندە ەلدەر اراسىنداعى ىمىرا تابۋعا دا ايرىقشا كوڭىل ءبولدى.
ەدىل، جايىق، ىلە، ەرتىس، توبىل، ەسىل سياقتى ۇلكەن وزەندەر - تۇراقتى وزەندەر. بۇلاردىڭ نەگىزى - مەملەكەتارالىق وزەندەر: ەدىل مەن جايىق رەسەي ارقىلى وتەدى، شۋ، تالاس - قىرعىزستانمەن، سىرداريا - وزبەكستانمەن وتەدى، قىتايمەن ىلە، ەرتىس سياقتى 24 وزەن ورتاق.
- سىرداريانىڭ ماڭدايىندا «قازاقتىڭ سۋى» دەگەن ءسوز جوق، ول - ورتاق. شەكارانى قورشاپ، تراكتورمەن جىرتىپ، بەكىتىپ قويۋعا بولادى. ال سۋدى ولاي جاساۋعا بولمايدى. وزەن شەكارانى بىلمەيدى: ءبىر مەملەكەتتەن ەكىنشى مەملەكەتكە وتەدى. سوندىقتان وزەندى پايدالانۋ، قورعاۋدىڭ ءوز زاڭى بار، ءوز ءتارتىبى بار. سونى ءتۇسىنۋ كەرەك. وسىدان سۋ ديپلوماتياسى تۋادى. داۋلاسۋدىڭ، توبەلەسۋدىڭ قاجەتى جوق، بۇل جەردە ديپلوماتيالىق جول تابۋ كەرەك. مىنە، سوندىقتان سۋ ديپلوماتياسى - باسقا ديپلوماتياعا ۇقسامايتىن، كۇردەلى ءارى ەڭ ماڭىزدى ديپلوماتيا، - دەپ اتاپ ءوتتى ناريمان قىپشاقبايەۆ.
ول سىرداريا بويىنشا كەلىسىمدەرگە كەڭەس وداعى ىدىراۋ الدىندا قالاي قول جەتكىزىلگەنىن ەسكە الادى.
- 1991 -جىلدىڭ 11-12-قازانىندا بەس مەملەكەتتىڭ سۋ مينيسترلەرى جينالدىق. بۇرىن ماسكەۋ اربيتر بولاتىن، سۋ شارۋاشىلىعى «سىرداريادان قانشا الاسىڭ؟ » دەپ ءتارتىپ شىعاراتىن. ەندى ول جوق. ءوزارا كەلىسىپ، «سۋ ورتاق، سوندىقتان ورتاق مەكەمە قۇرىپ، بىرىگىپ باسقارۋىمىز كەرەك» دەپ شەشتىك. سوۆەت ۇكىمەتى ءالى ءتىرى ەدى، ءبىراق بىزگە ەشكىم اقىل ايتقان جوق، سول شەشىم دۇرىس بولىپ شىقتى، - دەيدى قىپشاقبايەۆ.
1991 -جىلدىڭ اياعىندا كەڭەس ۇكىمەتى تاراپ، 1992 -جىلدىڭ 18-اقپاندا الماتىدا بەس مەملەكەت جينالىپ، ءامۋداريا، سىرداريا سياقتى وزەندەر بويىنشا دا كەلىسىمدەر جاسالدى.
ماماننىڭ ايتۋىنشا، سۋ ديپلوماتياسى ءداستۇرلى ديپلوماتيادان الدەقايدا كۇردەلى. مۇندا ادىلدىك ماڭىزدى: ەگەر ءار رەسپۋبليكا ءوز جىرىن جىرلاسا، جاقسى ناتيجە شىقپايدى. كەلىسىم بويىنشا ءار مەملەكەتتىڭ ۇلەسى بەلگىلەنەدى جانە وسى كەلىسىلگەن شارتتى ساقتاۋ كەرەك.
- سۋعا دەگەن سۇرانىس كوبەيە بەرەدى، قازىردىڭ وزىندە سۋ جەتپەي جاتىر، ەرتەڭ ودان دا قيىندايدى، ءبىر جىلدان كەيىن ودان دا قيىندايدى. سەن وسىنى بۇگىن ويلاۋىڭ كەرەك - قاي جەردە سۋدى ۇنەمدەۋ كەرەك، قاي جەردە سۋدى ساقتاۋ كەرەك. مەن ۇگىت ايتىپ وتىرعانىم جوق، ماماندىعىم بويىنشا بىلگەنىمدى ايتىپ وتىرمىن. جەر جۇزىندەگى ەڭ كۇردەلى، ەڭ شەشۋى قيىن پروبلەما - وسى سۋ، - دەدى ول.
كاسپيدىڭ سۋى نەگە ازايىپ بارادى؟
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ارال تەڭىزىنىڭ مىسالىن كەلتىرىپ، جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلگەن جاعدايدا وڭ ناتيجە بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، تەڭىزدىڭ تارتىلۋى قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن قاسىرەت بولدى، ءبىراق ودان قورىتىندى جاسالىپ، تەڭىزدى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. كاسپي تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى حالىقتى الاڭداتقانىن ايتقان مەملەكەت باسشىسى ءتيىستى شارا قولدانباسا، بۇل اسا ۇلكەن ەكولوگيالىق اپاتقا اينالۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتتى.
ناريمان قىپشاقبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، ءامۋداريا مەن سىرداريانىڭ بويىندا بەس مەملەكەت ورنالاسقان. بەس مەملەكەتتە 60-70 ميلليون حالىق تۇرادى. شامامەن 8 ميلليون گەكتار سۋارمالى جەرى بار.
- ەكىنشى جاعىندا - ارال. 1995 -جىلدىڭ 26-ناۋرىزدا بەس پرەزيدەنت قىزىلورداعا جينالدى. مەن دە بولدىم. سوندا بەس پرەزيدەنت: ء«بىز ارالدى ساقتاي المايمىز، وسى 60 ميلليون حالىقتىڭ كۇنكورىسىنە جاعداي جاسايىق، سۋدىڭ ءبارى سوعان بارادى»، - دەپ ايتتى. سودان ارالدىڭ پارامەترىن كىشىرەيتۋگە كەلىستى. سول شەشىمنەن كەيىن وسىنداي «كىشى ارال» پايدا بولدى. «ۇلكەن ارالدان» 12 شاقىرىم بوگەت سالىپ، كىشى ارالدى ساقتاپ وتىرمىز. وعان قازىر حالىق قايتىپ كەلدى. جىلىنا 8-10 مىڭ تونناعا دەيىن بالىق ءوندىرىپ وتىر. ارالعا 8 زاۋىت سالىندى، - دەيدى مامان.
قىپشاقبايەۆ كاسپيدى قالىپتا ۇستاۋ ءۇشىن وعان قۇياتىن وزەندەردىڭ سۋىنىڭ ەسەبىن كاسپي جاعاسىندا ورنالاسقان بەس مەملەكەت قاتتى قاداعالاۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
- ەڭ ءبىرىنشى، كاسپيدىڭ سۋ دەڭگەيى ەدىلگە بايلانىستى. ونىڭ جىلدىق قورى - 250- 280 ميلليارد م³. ال جايىق - 5- 7 ميلليارد م³. قازىرگى كەزدە ەدىل سۋىنىڭ ازايعان- ازايماعانى تۋرالى ناقتى اقپارات جوق. كاسپيگە قۇياتىن سۋدى باسقا جاققا بۇرىپ اكەتكەنى تۋرالى دا اقپارات جوق. سوندىقتان بارلىق كەلەتىن سۋدىڭ بالانسىن جاساپ، نەگە كاسپي دەڭگەيى نەگە تومەندەپ بارا جاتقانىن انىقتاۋ كەرەك. بۇل - مەملەكەتارالىق ماسەلە، - دەيدى ول.
مامان وسى رەتتە ءۇش جىل بۇرىن سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ قايتا قۇرىلىن وڭ باعالايدى.
- ءبىز ۇلكەن ارالدى جوعالتتىق، ءبىراق كىشى ارالدى ساقتادىق. بەس پرەزيدەنت: «وسىنى ساقتاۋىمىز كەرەك، تۇراقتى سۋ بەرۋىمىز كەرەك»، - دەپ قول قويدى. از سۋ بولسا دا، 3- 4 ميلليارد م³ سۋ بەرىلىپ وتىردى. سول سياقتى كاسپيدى دە سونداي قۇجات ارقىلى قورعاۋ كەرەك، ونى قاداعالاۋ كەرەك. سوندىقتان سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىگى كاسپي جاعاسىنداعى مەملەكەتتەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ، جىل سايىن كاسپيگە تۇسەتىن سۋدى باقىلاۋ كەرەك. جالپى مينيسترلىكتىڭ جۇمىسى سۋدى قالاي ۇنەمدەيمىز، قالاي ساقتايمىز، ونى بولاشاق ۇرپاققا قالاي جەتكىزەمىز دەگەن باعىتتا ءجۇرۋى كەرەك. ويتكەنى ەڭ قىمبات تابيعي رەسۋرس - التىن دا، كۇمىس تە ەمەس. ول - سۋ، - دەپ قورىتىندىلادى ناريمان قىپشاقبايەۆ.
بۇعان دەيىن پرەزيدەنت ۇكىمەتكە كاسپيدى ساقتاۋ تۋرالى مەملەكەتارالىق باعدارلاما ازىرلەۋدى تاپسىرعان ەدى.
اۆتور
كامشات ابديرايىم
