مۇحيتتىڭ ادام بىلمەيتىن 7 قۇپياسى
استانا. قازاقپارات - تۇسىنىكسىز دىبىستار، جۇمباق جارتاستار مەن جانۋارلاردىڭ بۇرىن بايقالماعان بىرىنە-ءبىرى شابۋىلداۋى. بۇنىڭ ءبارى مۇحيتتا بولىپ جاتقان جۇمباق قۇبىلىستار.
Aikyn.kz سۋ الەمىنىڭ قۇپيالارىن BBC-دىڭ Science Focus جۋرنالىندا جاريالانعان زەرتتەۋ ماتەريالىنا سۇيەنىپ تالدايدى.
الەم حالقىنىڭ %40 دان استامى تەڭىز جاعالاۋىنان 100 شاقىرىمنان اسپايتىن جەردە ءومىر سۇرەدى. سوعان قاراماستان، ءبىز مۇحيتتار تۋرالى وتە از بىلەمىز. ءبىر قىزىعى، عارىشقا ادام جىبەرۋ تەرەڭ مۇحيتتىڭ تۇبىنە ەكسپەديتسيا جاساۋدان الدەقايدا جەڭىل.
عىلىم مۇحيتتاردى زەرتتەۋدە ۇنەمى العا جىلجىپ وتىرعانىمەن، ءالى دە زەرتتەلمەگەن سانسىز جۇمباقتار بار. كەيبىر قۇبىلىستار عالىمداردى تىعىرىققا تىرەۋدە.
1. نەلىكتەن كوساتكالار اق اكۋلالاردى ولتىرەدى؟
وڭتۇستىك افريكا جاعالاۋىندا تۇسىنىكسىز وقيعالار بولۋدا. 2017 -جىلدان بەرى جاعالاۋعا ىشتەرى اقتارىلىپ، باۋىرلارى جۇلىنعان اق اكۋلالاردىڭ دەنەلەرى شىعىپ جاتىر. ءبىراق بۇل جىرتقىشتاردى كىم ءولتىردى؟
زەرتتەۋلەرگە سايكەس، بۇل جاعدايلار جاعالاۋعا جاقىن ماڭدا پايدا بولعان كوساتكالار جۇبىمەن بايلانىستى سياقتى. عالىمدار ولارعا «سولاقاي» جانە «وڭقاي» دەگەن اتاۋ بەرگەن. ويتكەنى ولاردىڭ بىرەۋىنىڭ ارقا قاناتتارى سولعا، ەكىنشىسىنىكى وڭعا قيسايعان.
2022 -جىلدىڭ مامىرىندا درون مەن تىكۇشاق پيلوتى «وڭقاي» كوساتكانىڭ تاعى باسقا ءتورت كوساتكامەن بىرگە اق اكۋلالارعا شابۋىلداعانىن بايقاپ، ولاردىڭ ءبىرىن ولتىرگەن ءساتىن ءتۇسىرىپ العان. عالىمدار نەلىكتەن كوساتكالار اكۋلالارعا شابۋىل جاسايتىنىن ناقتى بىلمەيدى. ءبىر گيپوتەزا بويىنشا، بالىق اۋلاۋدىڭ اسەرىنەن كوساتكالاردىڭ تابيعي تاعامدىق ورتاسى تارىلىپ، ولار جاڭا قورەك كوزدەرىن ىزدەۋگە ءماجبۇر.
كۇن جۇيەسىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە جەردە مەتەوريتتىك بومبالاۋ بەلسەندى جۇرگەنى بەلگىلى. كوپتەگەن عالىمدار جەرگە سۋ وسى مەتەوريتتەرمەن كەلدى دەپ ەسەپتەيدى.
2. جەردەگى سۋ قايدان پايدا بولدى؟
پلانەتامىزدىڭ %70 ىن مۇحيتتار الىپ جاتىر، ولاردىڭ جالپى اۋدانى 361 ميلليون شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى، ورتاشا تەرەڭدىگى 3682 مەتر. جەر شامامەن 5 ميلليارد جىل بۇرىن پايدا بولعانى بەلگىلى، ءبىراق سۋ قايدان كەلگەنى ءالى بەلگىسىز.
ءبىر تەوريا بويىنشا، سۋ مەتەوريتتەر مەن عارىشتىق دەنەلەردىڭ اسەرىنەن پايدا بولعان. كومىرتەكتى حوندريتتەر دەپ اتالاتىن مەتەوريتتەردىڭ %10 عا دەيىنگى قۇرامى سۋدان تۇرۋى مۇمكىن، ال كۇن جۇيەسىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە جەردە مەتەوريتتىك بومبالاۋ بەلسەندى جۇرگەنى بەلگىلى. كوپتەگەن عالىمدار جەردىڭ سۋلانۋىنا بىرنەشە فاكتوردىڭ ۇيلەسۋى سەبەپ بولدى دەپ ەسەپتەيدى.
3. يوناگۋني مونۋمەنتىن كىم جاسادى؟
يوناگۋني ارالى (جاپونيا، ريۋكيۋ ارحيپەلاگىنىڭ وڭتۇستىگى) ماڭىندا ەرەكشە سۋاستى جارتاستار بار. ونى 1986 -جىلى اكۆالانگيست كيحاتيرو اراتاكە اكۋلالاردى زەرتتەۋ كەزىندە كەزدەيسوق تاپقان.
بۇل سۋاستى قۇرىلىمى پەرپەنديكۋليار ورنالاسقان قۇمتاس بلوكتارىنان، سپيرال ءتارىزدى «باسپالداقتاردان» جانە تۇسىنىكسىز قاشالىپ جاسالعان، جازۋعا ۇقسايتىن بەلگىلەردەن تۇرادى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر بۇل ەجەلگى جوعالعان وركەنيەتتىڭ قالدىقتارى بولۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى.
2004 -جىلى جۇرگىزىلگەن گيدرولوكاتسيالىق زەرتتەۋلەر شامامەن 10000 جىل بۇرىن تەڭىز تۇبىندە جاساندى قۇرىلىمدار پايدا بولعانىن كورسەتتى. ولار ەجەلگى قالانىڭ ەلەمەنتتەرىنە - ساتىلى پيراميدالارعا، جولدارعا جانە سۋ ارنالارىنا ۇقسايدى.
ءبىراق عالىمداردىڭ باسقا توبى بۇل قۇرىلىمنىڭ تابيعي جولمەن پايدا بولعانىن ايتادى. سەبەبى ايماقتاعى جىنىستار تىك جانە كولدەنەڭ جازىقتىقتار بويىمەن جارىلادى. دەگەنمەن ولار جاقىن ماڭدا ەجەلگى وركەنيەتتىڭ ىزدەرى بولعانىن جوققا شىعارمايدى.
يوناگۋني مونۋمەنتى پەرپەنديكۋليار ورنالاسقان قۇمتاس بلوكتارىنان، سپيرال ءتارىزدى «باسپالداقتاردان» جانە تۇسىنىكسىز قاشالىپ جاسالعان، جازۋعا ۇقسايتىن بەلگىلەردەن تۇرادى.
4. مۇحيتتان شىققان تۇسىنىكسىز دىبىستاردىڭ كوزى قانداي؟
مۇحيت - وتە شۋلى ورتا. وندا ادام ارەكەتى، جانۋارلاردىڭ دىبىستارى، جانارتاۋ اتقىلاۋى مەن تەكتونيكالىق قوزعالىستار ۇنەمى ەستىلىپ تۇرادى. ءبىراق كەيبىر بەلگىسىز دىبىستار عالىمداردى تاڭعالدىرۋدا.
Upsweep دەپ اتالاتىن دىبىس العاش رەت 1991 -جىلى ا ق ش-تىڭ ۇلتتىق مۇحيت جانە اتموسفەرا باسقارماسى (NOAA) تاراپىنان تىركەلگەن. ول ءالى كۇنگە دەيىن جازىلىپ كەلەدى. بۇل دىبىس قىسقا ۋاقىتقا سوزىلاتىن، ۇنەمى جوعارىلايتىن دىبىستىق سيگنال. ول جاڭا زەلانديا مەن وڭتۇستىك امەريكا اراسىنان مۇحيت تۇبىنەن شىعادى. نەگە ءدال كوكتەم مەن كۇزدە ءجيى ەستىلەتىنى بەلگىسىز.
پينگ - تاعى ءبىر قۇپيالى دىبىس. 2016 -جىلى بۇل دىبىستى كانادا اركتيكاسىنداعى اڭشىلار تىركەگەن. ولار بۇل دىبىس جانۋارلاردى قاتتى ۇركىتىپ جىبەرەتىنىن بايقاعان. ءبىراق كانادا اسكەري ۇشاق جىبەرگەنىمەن، دىبىستىڭ قايدان شىققانى انىقتالمادى.
5. مۇحيت تۇبىندە نە بولىپ جاتىر؟
كوپشىلىگىمىز مۇحيت تۋرالى ايتقاندا، ونىڭ تولقىندارىن عانا ەلەستەتەمىز. الايدا سۋ استىنداعى رەلەف قۇپياعا تولى. جەر سەرىكتەرى ارقىلى مۇحيت ءتۇبىنىڭ كارتاسى جاسالعان، ءبىراق ول وتە جالپى جانە دالدىگى ناشار. بۇل كارتالاردا سۋ استى تاۋلارى، باتىرىلعان كەمەلەر سياقتى ماڭىزدى وبەكتىلەر كورىنبەيدى.
قازىرگى ۋاقىتتا Seabed 2030 جوباسى اياسىندا جوعارى دالدىكتى تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن مۇحيت ءتۇبىن كارتاعا ءتۇسىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. 2024 -جىلدىڭ ماۋسىمىنداعى مالىمەتتەر بويىنشا، مۇحيت ءتۇبىنىڭ تەك %26,1 ى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەلگەن.
6. مۇحيتتاعى پلاستيك قايدا جوعالادى؟
جىل سايىن 8 ميلليون توننا پلاستيك مۇحيتقا تۇسەدى. ءبىراق ءبىز ول پلاستيكتىڭ قايدا كەتەتىنىن ءالى تولىق بىلمەيمىز. 2015 -جىلى Science جۋرنالىندا جاريالانعان زەرتتەۋ مۇحيت بەتىندە 6350-245000 توننا عانا پلاستيك بار ەكەنىن كورسەتتى. بۇل جالپى كولەممەن سالىستىرعاندا وتە از.
عالىمدار پلاستيكتىڭ شاعىن بولشەكتەرگە ىدىراپ، بۇكىل ەكوجۇيەگە ەنىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. قازىرگى تاڭدا مۇحيتتاعى سۋدان ميكروسكوپيالىق پلاستيك بولشەكتەرىن تابۋعا بولادى، بۇل بارلىق تەڭىز جانۋارلارىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن.
بيوليۋمينەستسەنتسيا شامامەن 540 ميلليون جىل بۇرىن پايدا بولعان، مۇنى تەڭىز جانۋارلارى جىرتقىشتاردان قورعانۋ، قورەگىن وزىنە جاقىنداتۋ نەمەسە سەرىگىن تابۋ ءۇشىن پايدالانادى.
7. نەلىكتەن كەيبىر تەڭىز جاندىكتەرى جارىق شىعارادى؟
بيوليۋمينەستسەنسيا - ءتىرى اعزالاردىڭ جارىق شىعارۋى. بۇل تەڭىزدە وتە كەڭ تارالعان قۇبىلىس. 200-1000 مەتر تەرەڭدىكتە ءومىر سۇرەتىن تەڭىز جانۋارلارىنىڭ %90 ى جارىق شىعارا الادى. ولار مۇنى جىرتقىشتاردان قورعانۋ، قورەگىن وزىنە جاقىنداتۋ نەمەسە سەرىگىن تابۋ ءۇشىن پايدالانادى.
بيوليۋمينەستسەنسيا بۇرىننان بەلگىلى قاسيەت. 2024 -جىلى ا ق ش-تاعى فلوريدا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى دوكتور دانيەل دەلەونىڭ جەتەكشىلىگىمەن، بيوليۋمينەستسەنتسيا العاش رەت شامامەن 540 ميلليون جىل بۇرىن پايدا بولعانىن انىقتادى. بۇل قۇبىلىس سەگىز ساۋلەلى مارجان دەپ اتالاتىن تەڭىز ومىرتقاسىزدارىنىڭ ءبىر توبىندا العاش بايقالعان. ءبىز ونىڭ ەۆوليۋتسياسىنىڭ ەجەلگى دالەلدەرىن انىقتاعانىمىزبەن، جانۋارلاردى جارىق شىعارۋعا نە يتەرمەلەيتىنىن ءالى بىلمەيمىز.
بيوليۋمينەستسەنتسيا قىسقا قاشىقتىقتاعى ۆيزۋالدى كوممۋنيكاتسيا ءۇشىن پايدالى بولعانىمەن، تەڭىز الەمىندە ول جالعىز سەزىم مۇشەسى ەمەس. مۇحيت - يىستەر مەن دىبىستارعا تولى كۇردەلى ەكوجۇيە، سوندىقتان تەڭىز ورگانيزمدەرى جارىقتى، ءارتۇرلى يىستەر مەن دىبىستاردى پايدالانادى.
