ۇلت رۋحىنا ساۋلە شاشقان «شولپان» جۋرنالى

جۋرنالدىڭ ماڭىنا قازاق زيالىلارىنىڭ تاڭداۋلى وكىلدەرى توپتاستى. ونىڭ بەتتەرىندە مۇحتار اۋەزوۆ، حالەل دوسمۇحامەدوۆ، ابۋباكىر ديۆايەۆ، ساكەن سەيفۋللين، سانجار اسفەندياروۆ، ءنازىر تورەقۇلوۆ، تۇرار رىسقۇلوۆ، سۇلتانبەك قوجانوۆ سەكىلدى قايراتكەرلەردىڭ ەڭبەكتەرى جاريالاندى.

ال باسىلىمنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن باعدارلاماسىن قالىپتاستىرۋدا باس رەداكتور يسا توقتىبايەۆتىڭ ەڭبەگى ەرەكشە بولدى. قىزىلوردا ءوڭىرىنىڭ تۋماسى يسا توقتىبايەۆ - مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، اعارتۋشى، بىرنەشە باسىلىمدى باسقارعان تاجىريبەلى جۋرناليست. كەيىن ءۇش مارتە ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، تەك 1957 -جىلى عانا اقتالعان ول ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قازاقتىڭ ءبىلىم بەرۋى مەن مادەني مۇراسىن دامىتۋعا قىزمەت ەتتى.

«شولپان» جۋرنالى ەڭ الدىمەن حالىقتى بىلىمگە شاقىرۋدى ماقسات تۇتتى. ونىڭ «وقۋ ءبولىمى» مەن «تۇركىستانداعى حالىق اعارتۋ ءىسى» ايدارلارىندا مەكتەپ باعدارلامالارى، وقىتۋ ادىستەمەسى، مۇعالىم دايارلاۋ، بالا تاربيەسى سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر كەڭىنەن ءسوز بولدى. حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ «قازاق- قىرعىز ءبىلىم كوميسسياسى جايىنان قىسقاشا بايانداما» اتتى ماقالاسىندا قازاق مەكتەپتەرىنە ارنالعان العاشقى وقۋلىقتاردى ازىرلەۋ ءىسى جان-جاقتى باياندالىپ، سۇلتانبەك قوجانوۆ، قوشكە جالەنوۆ، احمەت تانىبايەۆ جانە باسقا دا قالامگەرلەردىڭ جازۋعا مىندەتتەنگەن كىتاپتارى تۋرالى ناقتى مالىمەتتەر بەرىلدى.

جۋرنالدىڭ تاعى ءبىر قۇندىلىعى - قازاق مادەنيەتى مەن عىلىمىنىڭ شەجىرەسىن ساقتاپ قالۋىندا. ونىڭ بەتتەرىندە ابۋباكىر ديۆايەۆ جيناعان «قوبىلاندى باتىر»، «الپامىس باتىر»، «قامبار باتىر»، «بەكەت باتىر»، «ەدىگە باتىر» سەكىلدى ەپوستاردىڭ باسپاعا دايىندالۋى جونىندە حابارلار جاريالاندى. سونداي-اق ىبىراي التىنسارين مەن اباي قۇنانباي ۇلى شىعارمالارىنىڭ جاڭا باسىلىمدارى تۋرالى اقپارات بەرىلىپ وتىردى.

وسى ارقىلى «شولپان» بۇگىنگى زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن XX عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق كىتاپ ءىسىنىڭ ماڭىزدى دەرەككوزىنە اينالدى. باسىلىم تەك ادەبيەت پەن اعارتۋدى عانا ەمەس، قوعامنىڭ ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن دە نازاردان تىس قالدىرمادى.

سالىق جۇيەسى، شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ، حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ جولدارى تۋرالى ماقالالار قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىلىپ، وقىرماننىڭ ەكونوميكالىق ساۋاتىن ارتتىرۋعا كۇش سالىندى. بۇل سول كەزەڭدەگى قازاق باسپا سوزىندە سيرەك كەزدەسەتىن باعىتتاردىڭ ءبىرى ەدى. «شولپان» قازاق كينوسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى دا قىزىقتى دەرەكتەر قالدىردى.

حالەل دوسمۇحامەدوۆ ماقالاسىندا «بەكەت باتىر» تۋرالى كينەماتوگرافيالىق جوبا ازىرلەنىپ جاتقانىن اتاپ وتەدى. بۇل مالىمەت قازاق كينو ونەرىنىڭ العاشقى قادامدارىن زەرتتەۋدە ەرەكشە تاريحي ماڭىزعا يە. جۋرنالدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - بۇركەنشىك ەسىمدەردىڭ كەڭ قولدانىلۋى. وندا جاياۋ سال، قوڭىر، ماديار، سۇلۋ باتىر، قاتاعان، الىپ ەر، بالىقشى سياقتى لاقاپ اتتارمەن جاريالانعان ماقالالار كوپ كەزدەسەدى. كەيىنگى زەرتتەۋلەر ولاردىڭ ءبىرازى مۇحتار اۋەزوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى، ساكەن سەيفۋللين سياقتى ۇلت زيالىلارىنا تيەسىلى ەكەنىن دالەلدەدى. بۇل قۇبىلىس سول كەزەڭدەگى ساياسي قىسىمنىڭ اسەرىن دە اڭعارتادى.

وكىنىشكە قاراي، كەڭەستىك يدەولوگيالىق باقىلاۋ كۇشەيگەن تۇستا جۋرنالدىڭ جەكەلەگەن ماقالالارى «ۇلتشىلدىق كوزقاراسقا جول بەرگەن» دەگەن ايىپپەن باعالانىپ، 1923 -جىلدىڭ مامىرىندا سەگىزىنشى سانىنان كەيىن جابىلدى. الايدا قىسقا عۇمىر سۇرگەنىنە قاراماستان، «شولپان» قازاق قوعامىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا قىزمەت ەتكەن، ۇلتتىق عىلىم، ادەبيەت، ءبىلىم بەرۋ جانە قوعامدىق ويدىڭ قالىپتاسۋىنا زور ىقپال جاساعان بىرەگەي باسىلىم رەتىندە تاريحتا قالدى.

اۆتور:

جاۋىنباي جىلقىباي ۇلى