كۇمىستەن جاسالعان ماسۋەك

وندا كورەر كوزگە تاڭسىق سيرەك كەزدەسەتىن ءارى قۇندى جادىگەرلەر ساقتاۋلى تۇر. سونىڭ ءبىرى - كۇمىستەن جاسالعان، جيەگى قازاقى ويۋ-ورنەكپەن ناقىشتالعان ماسۋەك (ءتىس شۇقىعىش). شاعىن مۋزەي ءۇشىن بۇل - ۇلكەن ولجا.

كوللەدج ديرەكتورى، بەلگىلى ستوموتولوگ-دارىگەر، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ساۋىربەك رۋزيددينوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا، بۇل ءتىس شۇقىعىشتى 2024-جىلعى 13-قازاندا كوللەدجگە قوناق رەتىندە شاقىرىلعان ءتالىپ ناعي ۇلى دەگەن ماڭعىستاۋلىق ازامات تارتۋ ەتكەن. ونىڭ اڭگىمەسىنە قاراعاندا، ءتىس شۇقىعىش قۇرال شامامەن XVIII عاسىردا ارنايى تاپسىرىسپەن جاسالعان جانە ءبىزدىڭ ارعى اتا-بابالارىمىزعا تيەسىلى. جاساعان شەبەردىڭ اتى-ءجونى بەلگىسىز. سودان بەرى 5- 6 ۇرپاقتىڭ قولىنان ءوتىپ بۇگىنگە جەتكەن. ءتىپتى، وتكەن عاسىردا ەل باسىنا كۇن تۋعان زوبالاڭ كەزەڭدە بۇلاردىڭ وتباسى تۇركىمەنستان جەرىنە اۋىپتى، زامان تىنىشتالا باستاعاندا ماڭعىستاۋعا قايتا كوشىپتى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ شاقتا دا وتباسى مۇشەلەرى بۇل زاتتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان.

ەڭ قىزىعى، ءتىس شۇقىعىش (ءتىس تازالاعىش دەسە دە بولادى) تازا كۇمىستەن جاسالىپ، ەكى جاعى دا سول داۋىرگە ءتان قازاقى ويۋ-ورنەكتەرمەن ناقىشتالعان. ايتا كەتۋ كەرەك، ءتىس تەمىردەي قاتتى كورىنگەنىمەن، ادامنىڭ ەڭ سەزىمتال مۇشەسىنە جاتادى. تەز زاقىمدانادى، تەز مۇجىلەدى، تەز توتىعادى. سوندىقتان تىسكە قاتىستى قۇرالدى كەز كەلگەن نارسەدەن، كەز كەلگەن اعاشتان جاساۋعا بولمايدى. مىسالى، قىتايدان كەلەتىن ءتىس شۇقىعىشتار نەگىزىنەن بامبۋك اعاشى جانتاعىنان جاسالادى. سول سياقتى كۇمىستەن جاسالعان ءتىس شۇقىعىشتىڭ دا ادام اعزاسى ءۇشىن پايداسى بولماسا، زيانى جوق.

ولشەمىنە توقتالار بولساق، ۇزىندىعى شامامەن 6,5 س م، ۇستاۋعا ىڭعايلى ەتىپ كونۋس سياقتى جاسالعان ەنى 2 سم ، ۇشىنا قاراي جىڭىشكەرە تۇسەدى. باس جاعىندا كىشكەنتاي تەسىگى بار. ول تەسىكتەن ۇزىندىعى 10 س م بولاتىن جىڭىشكە شىنجىر باۋ وتكىزىلگەن. ونى پروفەسسور س. رۋزيددينوۆ بىلاي ءتۇسىندىرىپ بەردى: «ءتىس شۇقىعىش - كىشكەنتاي زات. كىشكەنتاي نارسەنىڭ جوعالۋى وپ- وڭاي. سوندىقتان بۇرىنعى كىسىلەر كيىمىنىڭ جاعاسىنان (نەمەسە ومىراۋى الدىنان) بىلىنەر- بىلىنبەس قالتا جاساپ، ءتىس شۇقىعىشىن سوعان سالىپ قوياتىن بولعان. ال شىنجىر باۋدىڭ ەكىنشى ۇشىن جاعاسىنا قاداپ قويعان. ءتىس شۇقىعىشتى كەرەك ساتىندە پايدالانۋ ءۇشىن دە، جوعالتپاۋ ءۇشىن دە ىڭعايلى».

مۇنداي ءتىس شۇقىعىش قۇرالدار قازاق دالاسىندا كەڭ اۋقىمدا قولدانىلعانى تۋرالى مالىمەت كەزدەسپەيدى. ءبىراق ەتنوگراف- عالىمدار بۇل سياقتى كۇمىس ءتىس شۇقىعىشتاردى ءسان- سالتاناتى كەلىسكەن اۋقاتتى، زيالى وتباسىلاردىڭ پايدالانۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا دا شىعارمايدى.

بولات شاراحىمباي، جۋرناليست

Egemen Qazaqstan