كۇيدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن قازاق بولۋ مىندەتتى مە؟
كۇيدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ قازاق مادەنيەتىن بايىتادى، ءبىراق سونىمەن بىرگە ىشكى ماعىنانى جوعالتپاۋ مىندەتى دە بار.
كۇي - قازاقتىڭ جالاڭ اۋەنى ەمەس، دۇنيەنى قابىلداۋدىڭ وزىندىك ءتاسىلى. ونىڭ ءار ىرعاعىندا كوشپەلى ءومىردىڭ زاڭدىلىعى، ۇلتتىڭ ىشكى اۋەنى جاتىر. سوندىقتان كۇيدى جاي تىڭداۋ جەتكىلىكسىز، ونى ءتۇسىنۋ دەگەنىمىز - بەلگىلى ءبىر مادەني كەڭىستىككە قادام باسۋ. بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندە قازاق كۇيىن الەم تىڭداي الادى، ءبىراق ونى بار بولمىسىمەن سەزىنۋ بارىنە بىردەي وڭاي ەمەس. سەبەبى كۇيدىڭ تەرەڭ ماعىناسى تەك دىبىستا ەمەس، سول دىبىستى دۇنيەگە اكەلگەن سانادا. قازاق ءۇشىن كۇي - ءومىردىڭ بەينەسى، ال سىرت كوز ءۇشىن ول كوبىنە اۋەزدىك اسەر عانا.
«كۇيدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن قازاق بولۋ مىندەتتى مە؟» دەگەن سۇراق وسى ايىرماشىلىقتان تۋادى. ارينە، كۇيدىڭ كەي تۇرلەرى، مىسالعا جىلدام، بي ىرعاقتارىنا قۇرىلعان كۇيلەر، كەز كەلگەن تىڭداۋشىعا اسەر ەتە الادى، ويتكەنى ونداعى قۋات پەن قوزعالىستى ءبارى بىردەي سەزىنەدى. ال فيلوسوفيالىق كۇيلەر ادامنىڭ ىشكى الەمىن، ءپالساپالىق كاتەگورياداعى جالعىزدىق پەن ۋاقىت تىنىسىن بەينەلەيتىن تۋىندىلار - تەك سول مادەني توپىراقتان ءنار العان تىڭداۋشىعا عانا شىن مانىندە اشىلادى.
ءار حالىقتىڭ مۋزىكاسى - سول ۇلتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ تاجىريبەسىنەن، تىلىنەن جانە تابيعاتتى قابىلداۋ تاسىلىنەن تۋىندايدى. ءسوز باسىندا جازدىق، كازاق ءۇشىن كۇي تەك دىبىس ەمەس، كەڭىستىك پەن ۋاقىتتىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس. وندا قازاق ءوز كوزىمەن ءبارى دە بار. باتىردىڭ ءسوزى، دالانىڭ ءۇنى، انانىڭ زارى... مۇنداي دىبىستاردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن تىڭداۋشىدا سول ورتانىڭ تاجىريبەسى، ياعني مادەني كودى بولۋى كەرەك.
كۇيدىڭ قۇرىلىمى مەن لوگيكاسى ەۋروپالىق مۋزىكالىق جۇيەدەن وزگەشە. ارينە، الەمدىك مۋزىكانىڭ جالپىعا ورتاق ءوز زاڭدىلىقتارى بار بولعانىمەن، وزىندىك سارىن مەن ىرعاق كوپ كەزدەسەدى. مۇندا (كۇيدە) اۋەن دە ءوز جولىمەن جۇرەدى. جاقىن كورشى ۇلتتاردىڭ سارىنداعى جاقىن دەمەسەڭىز، ايدالاداعى وزگەنىڭ مۋزىكاسىمەن ورتاقتىعى كوپ ەمەس.
مادەني كود دەگەنىمىز - ۇلتتىڭ ىشكى «ەستۋ جۇيەسى». ول بالا كەزدەن قالىپتاسادى. بەسىك جىرى، تەرمە، جىر مەن كۇي تىڭداۋ ارقىلى ادام بەلگىلى ءبىر دىبىستىق دۇنيەگە بەيىمدەلەدى. سول سەبەپتى قازاق تىڭداۋشىسى كۇيدىڭ لوگيكاسىن تۇسىنگەندە، ونى تالداپ ەمەس، تۇتاس سەزىممەن قابىلدايدى، اۋەننىڭ ىشكى ماعىناسىنا تىڭ ارقىلى جەتۋگە تىرىسادى. ال باسقا مادەني ورتادان شىققان ادامعا بۇل لوگيكا تۇسىنىكسىز بولۋى مۇمكىن، ويتكەنى ونىڭ دىبىستىق جادى باسقا جۇيەدە قالىپتاسقان.
كۇيدىڭ فيلوسوفيالىق تۇرلەرى - تەك مۋزىكالىق تۋىندى ەمەس، دۇنيەتانىمدىق قۇبىلىس. مۇنداي كۇيلەردە ناقتى وقيعا نەمەسە سيپاتتامادان گورى، ادامنىڭ ىشكى كۇيى، ۋاقىت پەن تاعدىر تۋرالى وي باسىم بولادى. ولار ءبىر قاراعاندا ماعىناسىز، «ءتۇرلى دىبىستان جيىنتىعى» سياقتى، ءبىراق تۇپتەپ كەلگەندە سول كۇيدىڭ ءار دىبىسىندا ماعىنا بار. مۇنداي كۇيلەردى تولىق قابىلداۋ ءۇشىن تىڭداۋشى سول مادەني ورتانىڭ تىنىسىن، سول حالىقتىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسىن ءبىلۋى قاجەت.
مىسالعا كۇيدىڭ دۇنيەگە كەلۋ سەبەبى ءارتۇرلى، كەيدە قۋانىشتان، كەيدە سۇيىنىشتەن. مىسالى، تاتتىمبەتتىڭ «سارىجايلاۋ» نەمەسە داۋلەتكەرەيدىڭ «جىگەرى» - ىشكى تولعانىستىڭ كورىنىسى. بۇل كۇيلەردى تىڭداعاندا ادام سىرتقى اسەردەن گورى، وي تەرەڭىنە ەنەدى. ال مۇنداي دەڭگەيدەگى مۋزىكانى ءتۇسىنۋ ءۇشىن تەك ەستۋ قابىلەتى ەمەس، سول كۇي تۋدىرعان مادەني ۇعىمداردى سەزىنۋ قابىلەتى كەرەك.
وزگە ۇلت تىڭداۋشىسى مۇنداي شىعارمالاردى اۋەز جاعىنان قىزىق كورە الادى، ءبىراق ونىڭ ماعىناسىن ءدال سولاي سەزىنۋى قيىن. سەبەبى فيلوسوفيالىق كۇيدىڭ تۇپكى مازمۇنى - قازاق ءومىرىنىڭ بەينەسى جاتىر. ول ەركىندىك، كەڭىستىك، تابيعات، جالعىزدىق تاعىسىن تاعى... بۇل ۇعىمدار سول مادەنيەتپەن بىرگە ءوسىپ، سول تىلمەن بىرگە سەزىلەدى. سوندىقتان وزگە مادەني ورتاداعى ادام ءۇشىن مۇنداي كۇيلەر كوبىنە جۇمباق كۇيىندە قالادى.
بۇل - ەشكىمدى شەكتەۋ ەمەس، تابيعي ايىرماشىلىق. قازاقتىڭ فيلوسوفيالىق كۇيىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ادام سول دىبىستىق الەمگە بەيىمدەلۋى كەرەك. ياعني، كۇيدىڭ ءمانىن اشۋ مۋزىكالىق ءبىلىم ەمەس، مادەني جاتتىعۋ ناتيجەسى. كىم سول ورتاعا جاقىنداي السا، سول ادام كۇيدىڭ رۋحىنا دا جاقىندايدى.
مۋزىكانى ءتۇسىنۋ - تەك ەستۋ قابىلەتىنىڭ ەمەس، ومىرلىك تاجىريبەنىڭ ناتيجەسى. ءار ادام ءوز ورتاسىنىڭ دىبىستارىنا بەيىمدەلىپ وسەدى: اناسىنىڭ ءۇنى، تابيعاتتاعى دىبىس، حالىق اۋەنى - ءبارى ادامنىڭ ىشكى تىڭداۋ قابىلەتىن قالىپتاستىرادى. قازاق مادەنيەتىندە وسى دىبىستىق كەڭىستىك «مەلوسفەرا» دەپ سيپاتتالادى. ول - ۇلتتىڭ ەستۋ ورتاسى، ياعني ادامنىڭ دۇنيەنى دىبىس ارقىلى تانۋ قابىلەتى.
مەلوسفەرا - كۇيدى ءتۇسىنۋدىڭ ەڭ باستى شارتى. قازاق ءۇشىن دومبىرا مەن دومبىرانىڭ كۇيى اراسىنداعى ۇندەستىك تابيعي سەزىم. ال باسقا مادەنيەتتەن كەلگەن تىڭداۋشى ءۇشىن بۇل ۇندەستىك تۇسىنىكسىز بولۋى مۇمكىن. سەبەبى ول باسقا ىرعاقتا ءومىر ءسۇرىپ، باسقا مۋزىكالىق زاڭدىلىققا ۇيرەنگەن. سوندىقتان كۇيدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن تىڭداۋشى سول مەلوسفەراعا ەنۋى، ياعني قازاق دىبىستىق الەمىن بويىنا ءسىڭىرۋى قاجەت.
تۇسىندىرە كەتەيىك، بۇل مۋزىكالىق دايىندىق ەمەس، مادەني جاتتىعۋ دەسەك بولادى. كۇيدى ءجيى تىڭداۋ، ونىڭ استارىنداعى اڭگىمەلەر مەن تاريحتى ءبىلۋ، ورىنداۋشىنىڭ ەنەرگياسىن سەزىنۋ - ءبارى ادامنىڭ ەستۋ مادەنيەتىن وزگەرتەدى. ۋاقىت وتە كەلە تىڭداۋشى دىبىستى ەمەس، ءۇننىڭ ىشىندەگى ماعىنانى ەستي باستايدى. وسى ساتتەن باستاپ ول قازاقتىڭ دىبىستىق لوگيكاسىن تۇسىنە الادى.
مەلوسفەرا - ادامنىڭ ەستۋ ارقىلى ويلانۋ كەڭىستىگى. ول قازاققا عانا ءتان دۇنيە ەمەس، ءبىراق قازاق ءۇشىن ەڭ تابيعي ورتا. سول سەبەپتى شىنايى كۇيدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ادام سول كەڭىستىككە بەيىمدەلىپ، قازاقى ءۇن بولمىسىن ءوز تاجىريبەسىنە اينالدىرۋى كەرەك. سوندا عانا كۇي دىبىس ەمەس، ماعىناعا اينالادى.
كۇيدى ءتۇسىنۋ - ونى تاراتا بىلۋدەن دە باستالادى. ءبىراق ناسيحاتتىڭ جولى بىردەي ەمەس.
كۇيدىڭ ەكى دەڭگەيى بار. ءبىرى - سىرتقى اسەرمەن بايلانىستىرۋ، ەكىنشىسى - ىشكى ءمانىن اشۋ.
جىلدام ىرعاقتى، تەحنيكالىق جاعىنان كۇردەلى كۇيلەر شەتەل تىڭداۋشىسىنا وڭاي قابىلدانادى. ويتكەنى ولاردىڭ ەنەرگياسى مەن ديناميكاسى امبەباپ، ياعني كەز كەلگەن ادامعا ەموتسيالىق اسەر بەرە الادى. ال تەرەڭ فيلوسوفيالىق كۇيلەردىڭ ناسيحاتى باسقا ءتاسىلدى تالاپ ەتەدى. مۇنداي شىعارمالاردى شەتەل اۋديتورياسىنا تۇسىنىكتى قىلۋ ءۇشىن ولاردىڭ ارتىنداعى اڭگىمە مەن ماعىنانى اۋدارىپ جەتكىزۋ قاجەت. بۇل جەردە ورىنداۋشى تەك مۋزىكانت ەمەس، مادەنيەت تۇسىندىرۋشىگە اينالادى. ول تىڭداۋشىعا ءار دىبىستىڭ استارىنداعى تاريحتى، وبرازدى جانە ۇلتتىق ويلاۋ جۇيەسىن اشىپ بەرۋى كەرەك.
كۇيدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ قازاق مادەنيەتىن بايىتادى، ءبىراق سونىمەن بىرگە ىشكى ماعىنانى جوعالتپاۋ مىندەتى دە بار. ەگەر كۇيدىڭ مازمۇنى تەك ساحنالىق ەففەكت پەن جىلدام ىرعاق دەڭگەيىندە تانىستىرىلسا، وندا ونىڭ رۋحاني ماعىناسى جويىلادى. سوندىقتان ناسيحات ەكى باعىتتا ءجۇرۋى ءتيىس: ءبىرىنشىسى - الەمگە قازاق مۋزىكاسىن تانىستىرۋ، ەكىنشىسى - ءوز حالقىمىزدىڭ كۇيدى تەرەڭ ءتۇسىنۋ قابىلەتىن ساقتاۋ.
ويىمىزدى قورىتىندىلاساق، كۇي - ءار حالىققا ورتاق دىبىس الەمىنىڭ ءبىر تارماعى بولسا دا، ونى تەرەڭ ءتۇسىنۋ ءۇشىن سول دىبىستىڭ شىققان توپىراعىن سەزىنۋ قاجەت. سونىمەن قاتار قازاقتىڭ كۇيى - جاي اۋەن ەمەس، دۇنيەنى ەستۋ مەن ويلاۋ ءتاسىلى. ونى وزگە ۇلت تىڭداي الادى، ءبىراق كۇيدىڭ ىشكى تىنىسىن ۇعىنۋ ءۇشىن قازاقتىڭ مادەني كەڭىستىگىنە ەنۋ كەرەك. دەمەك، كۇيدىڭ ءمانىن اشۋ - ۇلتقا ءتان شەكتەۋ ەمەس، كەرىسىنشە، سول ۇلتتىڭ رۋحاني تاجىريبەسىنە جاقىنداۋ جولى.
