كوشپەندىلەر قالاي تابيعاتپەن تايتالاسپاي، ءتىل تابىسا ءبىلدى
الماتى. KAZINFORM - بۇگىنگى الەم كليمات وزگەرىسى، سۋ تاپشىلىعى، جەردىڭ توزۋى سياقتى كۇردەلى ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر.
ال ادامزات تاريحىندا تابيعاتپەن سوعىسپاي، ونىمەن ۇندەسىپ ءومىر سۇرگەن وركەنيەتتەر دە بولدى. سولاردىڭ ءبىرى - كوشپەلى وركەنيەت. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك بەرەكەت كارىبايەۆ كوشپەندىلەردىڭ تابيعات رەسۋرستارىن قالاي ءتيىمدى پايدالانعانى تۋرالى ايتىپ بەردى.
ەكى وركەنيەت: وتىرىقشىلىق پەن كوشپەلى ءومىر
تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ادامزات تاريحىنداعى العاشقى ءىرى وركەنيەتتەردىڭ ەكەۋى - وتىرىقشى جانە كوشپەلى وركەنيەتتەر.
پروفەسسور بەرەكەت كارىبايەۆتىڭ سوزىنشە، العاشقى ادامداردىڭ ومىرىندە بۇل ەكى باعىت قاتار دامىعان.
- قازىرگى كەزدە دۇنيەجۇزىلىك تاريحشىلار ەكى العاشقى وركەنيەت تۋرالى ايتادى. وتىرىقشىلىق جانە كوشپەلى. ارينە، كەزىندە العاشقى ادامداردىڭ تىرشىلىگىندە ەكەۋى ءبىر مەزگىلدە، قاتار قالىپتاستى،-دەيدى عالىم.
قازاقستان اۋماعىندا ب. ز. د. XVI- XV عاسىرلاردا كوشپەلى ءومىر سالتىنىڭ العاشقى بەلگىلەرى قالىپتاسا باستادى. مال سانى كوبەيىپ، ادامدار جاڭا جايىلىم ىزدەۋگە ءماجبۇر بولدى. وسىلايشا، تاريحتاعى العاشقى ءىرى قوعامدىق ەڭبەك ءبولىنىسى دۇنيەگە كەلدى: ءبىر بولىگى ەگىنشىلىكپەن اينالىسسا، ەندى ءبىرى مال شارۋاشىلىعىنا بەيىمدەلدى.
مال- بايلىق قانا ەمەس، تابيعاتپەن تەپە- تەڭدىكتىڭ ولشەمى
كوشپەندىلەر ءۇشىن مال تەك تىرشىلىك كوزى ەمەس، تابيعاتتى ءتۇسىنۋدىڭ دە ولشەمى بولدى. قازاق دالاسىندا اۋا رايىنا، جەر بەدەرىنە قاراي شارۋاشىلىقتىڭ بىرنەشە ءتۇرى قالىپتاستى.
ماسەلەن، ماڭعىستاۋ مەن ارال ماڭىندا تازا كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى دامىسا، وزگە وڭىرلەردە جارتىلاي كوشپەلى، جارتىلاي وتىرىقشى نەمەسە وتىرىقشى مال باعۋ جۇيەسى ورنىقتى.
- تازا كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى دەگەنىمىز - مال باعۋشى تايپالار، رۋلار وزىنە كەرەك ءونىمدى %100 مالدان الادى. مالدىڭ ەتى، ءسۇتى، تەرىسى، ءجۇنى،-دەيدى تاريحشى.
ال جارتىلاي كوشپەلى ومىردە مالى از ادامدار ەگىن ەگىپ، باۋ-باقشا وسىرگەن. بۇل تابيعي جاعدايعا بەيىمدەلۋدىڭ كورىنىسى ەدى.
اكادەميكتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، كوشپەندىلەر تابيعاتتى شەكسىز رەسۋرس دەپ قاراماعان. كەرىسىنشە، جەردىڭ، سۋدىڭ، ءشوپتىڭ قادىرىن تەرەڭ تۇسىنگەن.
- عاسىرلار بويى دالا تۇرعىندارى تابيعاتپەن ەتەنە بايلانىستا ءومىر ءسۇردى. جايىلىمدى توزدىرماۋ ءۇشىن ءبىر جەردە ۇزاق تۇراقتاماعان. قىستاۋ، كوكتەۋ، جايلاۋ، كۇزەۋ اراسىنداعى ماۋسىمدىق كوشۋ -تابيعاتتى ساقتاۋدىڭ دا جولى بولدى،-دەيدى بەرەكەت كارىبايەۆ.
تاريحشى مۇنى كوشپەندىلەر ومىرىندەگى «ديسپەرسيالىق زاڭدىلىق» دەپ اتايدى، ياعني حالىقتىڭ كەڭ دالاعا شاشىراي ورنالاسۋى جەرگە تۇسەتىن سالماقتى ازايتقان.
بايلىق مال سانىمەن ەمەس، تابيعاتتى تانۋمەن ولشەندى
كوشپەندى قوعامدا تابيعاتتىڭ مىنەزىن بىلەتىن ادام عانا شىن مانىندە باي بولا العان.
- مالىنىڭ سانىن عانا بىلەتىن، ءبىراق ونىڭ قىر-سىرىن بىلمەيتىن ادام باي بولا المايدى. قازاقتار قاي جەردە تەبىندەۋگە بولاتىنىن، قار استىنداعى ءشوپ قانشا ۋاقىتقا جەتەتىنىن، قاي ماۋسىمدا قاي وڭىرگە كوشۋ كەرەگىن ءدال بىلگەن. كوكتەمدە تولدەيتىن مالدىڭ جاعدايى، جازداعى شىبىن-شىركەي، كۇزدەگى ءشوپ قورى - ءبارى ەسەپكە الىنعان، -دەيدى عالىم.
كارىبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، ابايدىڭ
«ەرتە بارسام جەرىمدى جەپ قويام دەپ،
ىقتىرمامەن كۇزەۋدە وتىرار باي» دەگەن جولدارى دا - جايىلىمدى ۇقىپتى پايدالانۋدىڭ كورىنىسى.
«قۇرالايدىڭ سالقىنى» مەن «بەسقوناق»
قازاق حالقى اۋا رايىنىڭ ءار قۇبىلىسىن باقىلاپ، وعان اتاۋ بەرگەن. «قۇرالايدىڭ سالقىنى»، «بەسقوناق» سياقتى ۇعىمدار - سونىڭ دالەلى.
«قۇرالايدىڭ سالقىنى» - كيىك تولدەيتىن كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلەتىن كوكتەمگى سۋىق. ال «بەسقوناق» كەزىندە كۇن كۇرت بۇزىلىپ، قار ارالاس جاڭبىر جاۋۋى مۇمكىن.
وسىنداي كەزدە قازاقتار الىس ساپارعا شىقپاعان، جاڭا تۋعان ءتولدى ورىسكە جىبەرمەگەن.
- تابيعاتتىڭ سىرىن بىلمەي، مالىڭدى ورىسكە شىعارىپ قويساڭ، مال دالادا تولدەپ، سۋىققا شىداماي، ءولىپ قالۋى مۇمكىن،-دەيدى تاريحشى.
تابيعاتپەن ۇيلەسىم بۇزىلسا، جۇت كەلەدى
كوشپەندىلەر تابيعاتتاعى تەپە-تەڭدىك بۇزىلسا، ونىڭ ارتى اپاتقا سوعاتىنىن جاقسى تۇسىنگەن.
- تابيعاتپەن ۇيلەسىم بۇزىلسا، بەلگىلى ءبىر جەردە مالدىڭ سانى كوبەيىپ كەتسە، ارتى مىندەتتى تۇردە جۇتقا الىپ كەلۋى مۇمكىن،-دەيدى بەرەكەت كارىبايەۆ.
قازاقتار 12-13 جىل سايىن قايتالاناتىن تابيعي تسيكلدەردى باقىلاعان. قاتتى قىستار مەن جۇتتاردى «قويان جىلى» دەپ اتاعان. تابيعاتتىڭ زاڭدىلىعىن بىلەتىندەر عانا مالىن امان ساقتاپ قالعان.
كەڭەس ءداۋىرى جانە تابيعاتقا قارسى كۇرەس
عالىم كەڭەستىك كەزەڭدە ادامزاتتىڭ تابيعاتتان ءوزىن جوعارى قويۋى اۋىر سالدارعا اكەلگەنىن ايتادى.
- عىلىم مەن تەحنيكانىڭ ارقاسىندا ءبىز تابيعاتتان كۇشتىمىز، جەردى باعىندىرامىز دەپ كىرىستىك. سالدارى قانداي بولدى؟ سىرداريا مەن ءامۋداريا تارتىلا باستادى، ارالدى قۇرباندىققا شالدى، - دەيدى تاريحشى.
تابيعاتتى باعىندىرۋ يدەياسى اقىرى ەكولوگيالىق اپاتتارعا ۇلاستى. ال كوشپەندىلەر بولسا، تابيعاتتى باعىندىرۋعا ەمەس، ونىمەن ءتىل تابىسۋعا ۇمتىلعان.
قازاق دۇنيەتانىمىندا تابيعاتتاعى ءاربىر نارسە كيەلى سانالعان.
- كوشپەندىلەر تابيعات رەسۋرسىنىڭ شەكسىز ەمەس ەكەنىن تۇسىنگەن. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەن ءسوزدىڭ استارىندا دا وسى وي جاتىر، - دەيدى عالىم.
سۋ، جەر، ءشوپ، تاۋ - ءبارى تىرشىلىكتىڭ اماناتى رەتىندە قابىلدانعان. سوندىقتان تابيعاتقا قاتىستى جۇزدەگەن ماقال- ماتەل، تىيىم سوزدەر قالىپتاستى.
ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن كوشپەندىلەر جاۋدى قالاي الدىن الا بىلگەنى جونىندە جازعانبىز.
