كەنەسارى حاننىڭ شوبەرەسى ارال تاعدىرىن ءدال بولجاعان
قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ شوبەرەسى ناتاي كەنەسارين ارال تاعدىرىن 1950 -جىلى ءدال بولجاعان، دەپ حابارلايدى 24kz.
وزبەكستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن گەولوگى، وزبەك عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، دوكتور- پروفەسسور ناتاي ءازىمحان ۇلى سانالى عۇمىرىن كورشى ەلدە وتكىزىپ، تاشكەنتتە جەرلەنگەن. سونىمەن، حاننىڭ ۇرپاعى نەلىكتەن قازاقستاننان كەتۋگە ءماجبۇر بولدى؟ ول گەولوگيا مەن گيدرولوگيا سالاسىندا قانداي جاڭالىق اشتى؟
دۋلات نۋركين، ءتىلشى:
- كەڭەس زامانىندا حان ۇرپاقتارىنىڭ كەيبىرى تەكتەرىن اۋىستىرۋعا ءماجبۇر بولدى. الايدا ناتاي كەنەسارين باسىنا قانداي اۋىر ءىس تۇسسە دە، ءوزىن كەنەسارى حاننىڭ شوبەرەسى ەكەنىن جاسىرماعان. تاشكەنت مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ناتاي كەنەساريننىڭ قولىمەن جازعان ءومىربايانى ساقتاۋلى. اكەسى ءازىمحان «الاش» قايراتكەرى بولعان.
شوحيدا داۆۋروۆا، وزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆ ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى:
- ناتاي كەنەساريننىڭ ەستەلىكتەرىن وقىپ وتىرىپ، ونىڭ تاعدىرى وتە اۋىر بولعانىن بايقادىم. ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن 1928 -جىلى اتىراۋ وبلىسىندا مۇعالىمدىكتەن باستايدى. ءبىراق ونىڭ بار ويى عىلىم سالاسىندا ەدى. ارمانىنا جەتۋ ءۇشىن ماسكەۋدەگى گەولوگيا ينستيتۋتىنا تۇسەدى. الايدا 1932 -جىلى اكەسى العاش سوتتالعان كەزدە ول وقۋدان شىعارىلادى. ءسويتىپ، شىمكەنتكە كەلۋگە ءماجبۇر بولادى. اكەسى بوساتىلعاسىن تاشكەنتتەگى ورتا ازيا گەولوگيا بارلاۋ ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ، ونى 1935 -جىلى قىزىل ديپلوممەن اياقتايدى.
ناتاي كەنەسارين مۇنىمەن توقتاپ قالمايدى، ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن ماسكەۋدەگى گەولوگيا بارلاۋ ينستيتۋتىنا تۇسەدى. سول كەزەڭدە، ياعني، 1937 -جىلى ستاليندىك رەپرەسسيا باستالادى. الاش زيالىلارىنىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى ۇستالىپ، جازىقسىز اتىلادى. ولاردىڭ ىشىندە ناتاي كەنەساريننىڭ اكەسى ءازىمحان كەنەسارين دە بار ەدى.
دۋلات نۋركين، ءتىلشى:
- مۇرات كەنەساريننىڭ ەستەلىگىنەن. «مۇرات كەنەسارين - ناتاي كەنەساريننىڭ ۇلى. اتام ءازىمحان كەنەسارين «حالىق جاۋى» دەپ 1937 -جىلى اتىلعاننان كەيىن اكەمە قىسىم ۇدەي تۇسەدى. ءتىپتى وقىپ جۇرگەن ينستيتۋتىنان وقۋدان شىعارىلادى. وسىنى ەستىگەن قازاقتىڭ كورنەكتى عالىمى قانىش ساتپايەۆ اكەمە اراشا ءتۇسىپ، ونى تاشكەنتكە جىبەرەدى».
جاس عالىمنىڭ حان ۇرپاعى ەكەنىن تاشكەنتتەگى ورتا جاقسى بىلەدى. سول سەبەپتى وعان ۇركەسوقتاي قارايدى. ايەلى مەن ۇلىن، ەكى قىزىن كوشىرىپ اكەلۋگە جاعدايى بولمايدى. ءۇش جىلعا جۋىق وتباسى قىزىلوردادا، ءوزى تاشكەنتتە تۇرادى. گەولوگيا ينستيتۋتىندا 1 جىل عانا قىزمەت ىستەپ، جۇمىستان شىعارىلادى. ءسويتىپ، اۋىلشارۋاشىلىق ينتيتۋتىندا شتاتتان تىس قىزمەتكە كىرەدى. تەك 1953-جىلى ستالين ولگەننەن كەيىن ناتاي كەنەسارين گەولوگيا اكادەمياسىنا قايتا قابىلدانىپ، جەمىستى ەڭبەك جولىن باستايدى.
شوحيدا داۆۋروۆا، وزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆ ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى:
- ول ءوز ەڭبەكتەرىندە بىلاي دەپ جازادى: «تىرشىلىكتىڭ دامۋى، ەڭ الدىمەن، تۇشى سۋدىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ بولۋىمەن جانە ولاردىڭ قورلارىمەن انىقتالادى. دۇنيەجۇزىندە تۇشى سۋ كوزدەرىن پايدالانۋدىڭ ۇلعايۋى بارعان سايىن ارتا تۇسەدى». سول جىلدارى ول: «.. .2000 -جىلعا قاراي سىرداريا مەن ءامۋداريا وزەندەرىنىڭ سۋىن شامادان تىس تۇتىنۋ توپىراقتىڭ تۇزدانۋىنا عانا ەمەس، ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋىنا اكەپ سوعادى»، - دەپ بولجاعان. مىنە، سولاي بولدى. كەنەسارين كەڭەس وداعىندا تۇڭعىش بولىپ جەراستى سۋلارىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى رەجيمى مەن تەڭگەرىمىن زەرتتەگەن تۇڭعىش عالىم. سونداي-اق ول تۇشى سۋدىڭ ديناميكاسىن، كۇن ساۋلەسىنىڭ بەلسەندىلىگىنە قاراپ، انىقتاۋعا بولاتىنىن دالەلدەگەن. عىلىم سالاسىنداعى قاجىرلى جۇمىسى ءۇشىن ول وزبەكستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن گەولوگى اتاعىن الدى.
جاقسىلىق جورىقبايەۆ، شىرشىق قالالىق قازاق مادەني ورتالىعىنىڭ ءتوراعاسى:
- ءبىز تۇرعان قورىمدا وزبەكستانداعى كىلەڭ اتاقتى ادامدارى جاتىر. كوپتەگەن عالىمدار، دوكتور، پروفەسسورلار، ارتىستەر وسى جەردە جەرلەنگەن ەكەن. وسى جەردە ناتاي كەنەساريننىڭ سۇيەگى جاتىر. ناتاي كەنەسارين 1975 -جىلى 66 جاسىنا قاراعان شاعىندا دۇنيە سالادى. تۋعان تۋىستارى ونى تاشكەنتتەگى شاعاتاي زيراتىنا جەرلەيدى. ءومىرىن ءبىلىم مەن عىلىمعا ارناعان كورنەكتى عالىمنىڭ اتى بۇگىندە وزبەكستاننىڭ عىلىم اكادەمياسىندا التىن ارىپپەن جازىلعان.
https://24.kz
