كليماتتىڭ وزگەرۋى ماتچا وندىرىسىنە قاۋىپ ءتوندىردى

اسىرەسە جازعى اپتاپ، جىلى تۇندەر جانە كوكتەمدەگى اۋا رايىنىڭ قۇبىلمالىلىعى شاي بۇتالارىنا قوسىمشا سالماق ءتۇسىرىپ وتىر. عالىمدار ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ىستىققا ءتوزىمدى سۇرىپتاردى گەنومدىق ادىستەرمەن ىرىكتەۋگە كىرىسكەن، دەپ حابارلايدى turkystan.kz newscientist.com-عا سىلتەمە جاساپ.

الايدا الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاراعان «تەمپەراتۋرا تاعى 1°C- قا كوتەرىلسە، ماتچا مۇلدە جوعالادى» دەگەن مالىمدەمەنى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنگەن بولجام دەۋگە بولمايدى. قازىرگى زەرتتەۋلەر كليماتتىڭ جىلىنۋى ءونىم كولەمىن ازايتىپ، جوعارى ساپالى ماتچانىڭ ءدامىن وزگەرتۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى. ءبىراق ناقتى ءبىر گرادۋسقا بايلانعان جويىلۋ شەگى انىقتالعان جوق.

ماتچا كادىمگى كەپتىرىلگەن شاي جاپىراعىنان ەمەس، تەنچا دەپ اتالاتىن ارنايى شيكىزاتتان دايىندالادى. ەگىن جيناۋعا بىرنەشە اپتا قالعاندا شاي بۇتالارى كۇن ساۋلەسىنەن كولەڭكەلەنەدى. بۇل جاپىراقتاعى حلوروفيلل مەن بوس امينقىشقىلدارىنىڭ، سونىڭ ىشىندە تەانيننىڭ كوبىرەك جينالۋىنا جاعداي جاسايدى. جينالعان جاپىراق بۋعا ۇستالىپ، كەپتىرىلگەننەن كەيىن ساباقتارى مەن قاتتى بولىكتەرى الىنىپ، ۇنتاققا اينالدىرىلادى.

ماتچانىڭ ەرەكشە جۇمساق ءارى قانىق ءدامىن سيپاتتايتىن ۋمامي سەزىمى بوس امينقىشقىلدارىمەن تىعىز بايلانىستى. تەنچانىڭ ساپاسىن زەرتتەگەن جاپون عالىمدارى جالپى ازوت پەن بوس امينقىشقىلدارىنىڭ مولشەرى جوعارىلاعان سايىن شايدىڭ ساراپشىلار بەرگەن ساپا باعاسى دا وسەتىنىن انىقتاعان.

جوعارى تەمپەراتۋرا بۇل تەپە-تەڭدىكتى وزگەرتۋى مۇمكىن. زەرتحانالىق تاجىريبەدە شاي وسىمدىگىن 35°C تەمپەراتۋرادا ۇستاۋ تەانيننىڭ تۇزىلۋىنە قاتىساتىن گەندەردىڭ بەلسەندىلىگىن تومەندەتىپ، جاپىراقتاعى تەانين مولشەرىن ازايتقان. تەانين ازايسا، شايدىڭ جۇمساق ۋمامي ءدامى السىرەپ، كاتەحيندەر بەرەتىن كەرمەك جانە اشى ءدام انىعىراق سەزىلۋى ىقتيمال.

كۇندىزگى جانە تۇنگى تەمپەراتۋرانىڭ اراقاتىناسى دا ماڭىزدى. شاي كوشەتتەرىنە جۇرگىزىلگەن تاجىريبەدە كۇندىز 25°C، تۇندە 15°C بولعان جاعدايدا امينقىشقىلدارى كوبىرەك جينالعان. بۇل ناتيجە سالقىنداۋ تۇندەر شايدىڭ دامدىك قۇرامىنا قولايلى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى. دەگەنمەن زەرتتەۋ ناقتى ماتچا القاپتارىندا ەمەس، باقىلاناتىن جاعدايدا جۇرگىزىلگەن، سوندىقتان ءار وڭىردەگى ونىمگە اسەرى بولەك باعالانۋعا ءتيىس.

كليماتتىق قىسىم وندىرۋشىلەردىڭ تاجىريبەسىنەن دە بايقالىپ وتىر. 2024-جىلعى رەكوردتىق اپتاپتان كەيىن كيوتو ايماعىنداعى كەيبىر شاي بۇتالارى زاقىمدانىپ، كەلەسى كوكتەمدەگى ءونىم ازايعان. Reuters سويلەسكەن ۋدزي قالاسىنىڭ فەرمەرى ادەتتە ەكى توننا تەنچا جيناسا، 2025-جىلى ءونىمىنىڭ 1,5 تونناعا دەيىن، ياعني شامامەن تورتتەن بىرگە تومەندەگەنىن ايتقان.

بۇل جاعداي الەمدىك سۇرانىستىڭ كۇرت وسۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. جاپونيا 2024 -جىلى 5336 توننا تەنچا وندىرگەن. بۇل ون جىل بۇرىنعىدان شامامەن 2,7 ەسە كوپ بولعانىمەن، وندىرۋشىلەر ءوسىپ كەلە جاتقان سۇرانىستى تولىق قامتاماسىز ەتە المادى. كيوتوداعى 2025-جىلعى مامىر اۋكتسيونىندا تەنچانىڭ ءبىر كيلوگرامىنىڭ باعاسى 8235 يەنگە دەيىن كوتەرىلىپ، ءبىر جىل بۇرىنعىدان 170 پايىزعا قىمباتتاعان.

ماتچا تاپشىلىعىن تەك كليماتپەن ءتۇسىندىرۋ دۇرىس ەمەس. وعان الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى تاراعان الەمدىك ءسان، جاڭا كوفە جەلىلەرىنىڭ ماتچا سۋسىندارىن ۇسىنۋى، ەكسپورتتىڭ ءوسۋى، فەرمەرلەردىڭ قارتايۋى جانە جۇمىس كۇشىنىڭ جەتىسپەۋى دە اسەر ەتەدى. ۋدزي قالاسىنداعى ءداستۇرلى قولمەن جينالاتىن تەنچا وندىرىسىندە شاي تەرۋشىلەر سانى ازايىپ، كەي شارۋاشىلىقتار ماشينالىق جيناۋعا كوشۋگە ءماجبۇر بولعان.

جاڭا شاي القاپتارىن كوبەيتۋ دە تاپشىلىقتى بىردەن شەشپەيدى. جاڭادان وتىرعىزىلعان بۇتالاردان كوممەرتسيالىق كولەمدە ءونىم الۋ ءۇشىن شامامەن بەس جىل قاجەت. سوندىقتان قىسقا مەرزىمدە ساپالى ماتچانىڭ باعاسى جوعارى كۇيىندە قالۋى نەمەسە ودان ءارى ءوسۋى مۇمكىن.

جاپون زەرتتەۋشىلەرى كليماتقا ءتوزىمدى شاي سۇرىپتارىن شىعارۋدى جەدەلدەتۋ ءۇشىن گەنومدىق سەلەكتسياعا ءۇمىت ارتىپ وتىر. بۇل ءتاسىل وسىمدىكتىڭ د ن ق- سىنداعى مىڭداعان بەلگىنى تالداپ، جاس كوشەت تولىق ءوسىپ جەتىلمەي تۇرىپ- اق ونىڭ ونىمدىلىگى، ساپاسى نەمەسە ىستىققا توزىمدىلىگى جونىندە بولجام جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇل مىندەتتى تۇردە وسىمدىك گەنىن جاساندى وزگەرتۋ نەمەسە گەندىك موديفيكاتسيا جاساۋ دەگەن ءسوز ەمەس. گەنومدىق سەلەكتسيا كەزىندە سەلەكتسيونەرلەر تابيعي گەنەتيكالىق ايىرماشىلىقتاردى پايدالانىپ، قاجەتتى قاسيەتتەرى بار وسىمدىكتەردى ەرتەرەك تاڭدايدى. دەگەنمەن بولجامنان كەيىن دە سۇرىپتىڭ قاسيەتى بىرنەشە جىل بويى ءتۇرلى ايماقتارداعى ەگىستىكتە تەكسەرىلۋى قاجەت.

جاپونيانىڭ ۇلتتىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ازىق-تۇلىك زەرتتەۋلەرى ۇيىمى 2025 -جىلى «سەيمەي» جاسىل شاي سۇرپىنىڭ تولىق گەنومدىق تىزبەگىن جاساعانىن حابارلادى. شامامەن 3,1 ميلليارد جۇپ نەگىزدەن تۇراتىن بۇل دەرەك جاپوندىق شاي سۇرپى ءۇشىن جاسالعان العاشقى تولىق انىقتامالىق گەنوم رەتىندە تانىستىرىلدى. «سەيمەي» سەنچاعا دا، ماتچاعا دا جارامدى جانە بولاشاق سەلەكتسيالىق جۇمىستارعا ۇلگى سۇرىپ رەتىندە پايدالانىلماق.

تولىق گەنوم عالىمدارعا ءونىم ساپاسى، اۋرۋعا توزىمدىلىك جانە كليماتتىق كۇيزەلىسكە بەيىمدەلۋمەن بايلانىستى دنق بەلگىلەرىن تابۋعا كومەكتەسەدى. مۇنداي بەلگىلەر انىقتالسا، سەلەكتسيونەرلەر جۇزدەگەن نەمەسە مىڭداعان كوشەتتى ۇزاق جىلدار وسىرمەي اق، بولاشاعى بار وسىمدىكتەردى باستاپقى كەزەڭدە ىرىكتەي الادى.

شاي كوپجىلدىق وسىمدىك بولعاندىقتان، ءداستۇرلى سەلەكتسيا وتە باياۋ جۇرەدى. جاپونيادا بۋدانداستىرۋدان باستاپ جاڭا سۇرىپتى رەسمي تىركەۋگە دەيىنگى تولىق ۇدەرىس ورتا ەسەپپەن 25 -جىلعا سوزىلادى. ونىڭ ىشىندە كوشەتتەردى ءوسىرۋ، ءونىمىن بىرنەشە ماۋسىم باقىلاۋ، ساپاسىن سالىستىرۋ جانە ءارتۇرلى كليماتتىق ايماقتا بەيىمدەلۋىن تەكسەرۋ بار.

گەنومدىق ادىستەر وسى مەرزىمدى قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرۋى مۇمكىن. ءبىراق ىستىققا ءتوزىمدى گەندى نەمەسە د ن ق بەلگىسىن تابۋ جاڭا ماتچانىڭ بىردەن نارىققا شىعاتىنىن بىلدىرمەيدى. وسىمدىك جوعارى تەمپەراتۋراعا شىداعانىمەن، ونىڭ ءدامى ناشار، ءونىمى از نەمەسە اۋرۋعا وسال بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان سەلەكسيونەرلەر كليماتقا توزىمدىلىكتى ۋمامي دامىمەن، اشىق جاسىل تۇسىمەن، ونىمدىلىكپەن جانە وڭدەۋگە جارامدىلىقپەن قاتار ساقتاۋعا ءتيىس.

قازىرگى زەرتتەۋلەر ماتچانىڭ جاقىن ارادا جوعالىپ كەتەتىنىن كورسەتپەيدى. ناقتى قاۋىپ باسقا: جوعارى ساپالى ءونىمنىڭ كولەمى ازايىپ، ءدامى وزگەرىپ، باعاسى قىمباتتاۋى مۇمكىن. كليماتتىڭ جىلىنۋى جالعاسا بەرسە، ءداستۇرلى ماتچا وسىرىلەتىن كەي اۋدانداردا ءوندىرىس كۇردەلەنە ءتۇسىپ، فەرمەرلەرگە جاڭا سۇرىپتار، كولەڭكەلەۋ ادىستەرى، سۋارۋ جانە تەمپەراتۋرانى باسقارۋ تاسىلدەرى قاجەت بولادى.

دەمەك، ماتچاعا تونگەن قاۋىپ ءبىر گرادۋسقا جەتكەندە كەنەت ىسكە قوسىلاتىن شەك ەمەس. بۇل اپتاپ، جىلى تۇندەر، سۋ تاپشىلىعى، جۇمىس كۇشى مەن الەمدىك سۇرانىس قاتار اسەر ەتەتىن بىرتىندەپ كۇشەيەتىن ۇدەرىس. گەنومدىق سەلەكتسيا ونى تولىق شەشپەسە دە، جاپون شايىنىڭ ونىمدىلىگى مەن ءداستۇرلى ۋمامي ءدامىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالدارىنىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن.