جىرتقىش قاراقۇس: قازاق جاۋىنگەرىنىڭ كۇندەلىگى

اقتوبە وبلىسى ويىل اۋدانى قاراوي اۋىلىنىڭ تۋماسى قايىرجان مۇحتاروۆ (1914-1998) ەكى بىردەي سوعىسقا قاتىسقان. 1940 -جىلى فينن سوعىسىنا قاتىسىپ، كەيىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اتتانعان. جاستايىنان زەرەك، ماتەماتيكاعا بەيىم جاۋىنگەر سوعىستا ۇشاقتاردى اتىپ تۇسىرۋمەن اينالىسىپ، كوپ ەرلىك جاساعان. ەرلىگى ءۇشىن داڭق وردەنىمەن ماراپاتتالعان. سوعىس ورتىندە وت كەشە ءجۇرىپ، كۇندەلىك جازۋ جاۋىنگەردىڭ ءبىلىمدى، ۇقىپتى ءارى كوپ دۇنيەدەن حاباردار بولعانىن ايعاقتايدى.

ونىڭ كۇندەلىگىنەن ۇرىس كەزىندەگى ناقتى احۋالدان سىرت، سوعىس ستراتەگياسىن، گەوگرافيالىق جانە تاريحي مالىمەتتەردى كەزىكتىرۋگە بولادى. شاعىن كۇندەلىككە وسى سالانى زەرتتەۋشى تاريحشىلار ارنايى نازار سالۋى كەرەك دەپ ويلايمىز. سەبەبى 600 مىڭ ادامىنان ايىرىلعان وتانىمىزدىڭ ءار ساربازىنىڭ تاريحى قۇندى. جاۋىنگەر كۇندەلىگىن ءوز جازۋ مانەرىمەن ىقشامداپ ۇسىنىپ وتىرمىز.

21.06.1941 كۇنى كەشكى تاماقتان كەيىن 15 ادامدى اسحاناعا كارتوشكا تازارتۋعا جىبەردى. سونىڭ ءبىرى مەن ەدىم. كارتوشكانى ەرتەڭگى ساعات 5-تە تازارتىپ بولدىق. وسى ءتۇنى قاباعىمىزدى قاققانىمىز جوق. ساعات التىدا ەرتەڭگى تاماقتى بىزدەر (جۇمىسشىلار) ءىشىپ بولا بەرگەنىمىزدە ستارشينا ۆەلوسيپەدپەن كەلىپ، ءبىزدى تريەۆوگا ارقىلى كوتەرىپ الىپ كەتتى.

كازارماعا كەلسەك، جۇگىرىپ بارلىق ادامدار سوعىس باستالدى دەپ پارككە كەتىپ قالعان ەكەن. ءبىز دە كەرەك زاتتارىمىزدى تەز الىپ، پارككە كەلسەك تراكتور پۋشكانى تارتىپ شىعىپ جاتىر ەكەن. وسى ۋاقىتتا اۋادا ءبىزدىڭ يسترەبيتەلدەر كورىنە باستادى. ساعات 7-دە وپ زانيمات ەتتىك.

وسىدان كەيىن ورۋديا مەن پريبوردىڭ استىنا وكوپ قازدىق. قازىپ بولعاننان كەيىن ماسكيروۆكا جاسادىق. بۇل ورنىمىز مينسكىدەن 5 ك م جەر بولاتىن. ساعات 1-دىڭ شاماسىندا 3 پارتيا نەمىستىڭ قاراقۇسى (سامولەتى) مينسك قالاسىن بومبالاي باستادى. مينسك قالاسىن قورعاپ تۇرعان زەنيتنىي پولك بىرنەشە نەمىستىڭ جىرتقىش قاراقۇسىن اتىپ ءتۇسىردى. مينسك قالاسى جانا باستادى.

كەلەسى كۇنى قالا حالقى قالانى تاستاپ قاشا باستادى. كىشكەنە جاس بالالاردى جەتەكتەپ ايەل-ەركەكتەر قۇر قول، ەشنارسە الماي تىلعا قاراپ اسىعىپ-اپتىعىپ، ۇزدىكسىز كەتىپ جاتتى. 3-كۇنى قالانى ميليتسيالار دا تاستاپ قاشا باستادى. مينسك قالاسى ۇزدىكسىز جانىپ جاتىر.

ديۆيزيا 3-كۇنى نەمىستەردىڭ تانكىسى مەن پەحوتاسىن كەزدەستىردى - ليچيسانسكي گورودوك. قاتتى سوعىستار بولدى. ەكى جاقتان دا كوپ شىعىندار بولدى.

ءتۇس كەزىندە باتارەيا كومانديرىنە، لەيتەنانت چەرنىشەۆقا، كاپيتان فورماسىندا ءبىر ادام كەلىپ، وسى جەردە مەنىڭ ماشينام بار، ماشينانىڭ استىنا كىرىپ، اۆتوماتپەن اتىپ مەنى جولاتپاي تۇر. سوندىقتان مەن سىزدەن سۇرايمىن، ماعان 4-5 كراسنوارمەەتس بەرسەڭىز ەكەن، ماشينانى قۇتقارىپ الۋ ءۇشىن. كومبات 2 ادام بەرىپ ولارعا ەسكەرتتى - ساق بولىڭدار دەپ.

بارىپ قاراسا ايتقانى راس كورىنەدى. ءبىراق وسىنى ايلامەن ىستەپ جۇرگەنىن سەزىپ قالادى. ماشيناعا جەتپەي ولار قايتىپ كەلدى.

4-كۇنى پريكاز(بۇيرىق) بويىنشا شەگىنە باستادىق. اۋەلگى كۇنى ۇلكەن پانيكا بولدى. جول ۇستىندە بۇزىلعان، بومبەجكا بولعان ماشينالار كوپ بولدى. شپيوندار قاتتى جۇمىس جاساي باستادى. كوپ كەسەل كەلتىردى. كوپ قيىنشىلىقپەن بەرەزا دەگەن وزەنگە كەلىپ جەتسەك، نەمىستەر كوپىردى الىپ قويعان كورىنەدى. كوپىر ءۇشىن كۇن جارىم قاتتى سوعىس بولدى. كەيبىر سوعىس بولىمدەرى سوعىس ارقىلى پەرەپراۆيتسيا ەتتى. مەنىڭ قاسىمدا قازاق بالاسى قاراسايەۆ باقىتجان سنارياد پەن مينانىڭ جارىلعانىنان قورقىپ، وسى كۇندەرى تاماق ىشپەدى. اۋىر ويلارعا قالدىق. ءبىزدىڭ رازۆەدكا باسقا جەردەن كوپىر تاۋىپ، وسى تاپقان كوپىر ارقىلى وتتىك. سوعىسا وتىرىپ كۇن سايىن كەيىن قاراي شەگىنە باستادىق.

10.07.1941 كۇنى دنەپردەن وتتىك.

11.07.1941 كۇنى ەرتەڭگى ساعات 6-دا 27 نەمىستىڭ 10-87 دەگەن سامولەتى 30 مينۋت ءبىزدىڭ باتارەيانى بومبيت ەتتى. جانە پۋلەمەت، پۋشكامەن اتتى بىزدەردى. 1 ادامدى ءولتىردى، 6 ادامدى جارالادى. وسى ەكىنشى بويەۆوە كرەشەنيە.

وسى كۇنى ساعات 1-دە اۋداندىق قالا گوركيگە كەلىپ تۇستىك. وسى قالادا پوچتا جۇمىس جاسايدى ەكەن. بىزدەر وتىرا قالىپ ەلگە، تانىس جولداستارىمىزعا اربىرەۋىمىز بىرنەشەۋدەن حات جازدىق. جينالعان حاتتاردى قىزدارعا بەرىپ، ءوزىمىز جۋىنا باستادىق. حالىقتىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ جاتتى. 2 ساعاتتاي تۇرعاننان كەيىن ورىندارىڭىزعا دەگەن كوماندا بولدى. قوزعالىپ كەتتىك. قالادان شىقپاي-اق حالىق اراسىندا جانە اسكەر اراسىندا تاعى دا پانيكا كوتەرىلە باستادى.

نەمىستەردىڭ سامولەتى ۇشىپ، جولدى بوگەدى. ماشينا، تەحنيكالار جول ۇستىندە ورتەنىپ، جانىپ جاتتى. جارالى، ولگەن ادامداردى كورىپ جاتتىق. پريكاز بويىنشا ەلەس قالاسىن باسىپ ءوتىپ، ورماننىڭ ىشىنە كىرىپ توقتادىق. ەلەس قالاسىنان 20-30 ك م جەر بولاتىن. 20 كۇندەي وسى ورماننىڭ ىشىندە فورماريۆاتسيا ەتتىك. سودان كەيىن قايتادان سوعىسقا كىرىستىك. نەمەستەر وسى باعىتتا كۇنى-ءتۇنى ۇزدىكسىز ناستۋپات ەتىپ، بىزدەردى قورقىتىپ تۇردى.

موسكۆانى قالايدا بولسا الامىز دەپ ويلادى. كۇنى-ءتۇنى ەكى جاقتان دا بىردەي ورۋديانىڭ گۋىلى ۇزدىكسىز بولىپ تۇردى. بىزدەر ەكى رەت ارتيللەريا اتىسىنىڭ استىندا بولدىق.

10.08.1941 كۇنى 15 نەمىستىڭ سامولەتى باتارەياعا بومبا تاستادى. ءبىز ولاردى اتتىق. 1 سامولەتتى جىقتىق. 2 ادام جارالى بولدى. 3 ادام كونتۋزيا الدى. جولداسىم حودان ەركەبايەۆ دەگەننىڭ شينەلىن، راتسياسىن بومبا جەرگە تىعىپ جىبەردى. نەمىستەردىڭ سامولەتى كۇندىز- ءتۇنى توپ-توبىمەن ۇشىپ ءجۇردى. ءبىزدىڭ سامولەتىمىز از بولدى. ءبىر كۇننىڭ ىشىندە 3 سامولەت جىقتىق. گەنەرال پريكاز بەردى: كۇن سايىن 3 سامولەتتەن كەم جىقپاۋلارىڭىز كەرەك دەپ. وسى جەردە - ەلەس قالاسىندا 20 كۇندەي قاتتى سوعىستان كەيىن نەمىستىڭ كۇشىن ازايتىپ، ءبىزدىڭ ارمەيسكايا گرۋپپيروۆكا ەلەس قالاسىنان نەمىستەردى قۋىپ شىعا باستادى. نەمىستەر ءبىرىنشى رەت قىزىلداردان سوققى كورىپ، كەيىن شەگىندى. 20 ك م-دەي ەلەس قالاسىنان شەگىنىپ كەتكەننەن كەيىن ءبىزدىڭ ديۆيزيانى باسقا ۋچاسكەگە جىبەردى.

پاۆلوۆو دەگەن ستانسيادا پوگرۋزكا بولدى. امان-ەسەن بىرنەشە كۇن جول ءجۇرىپ، لەبەدەن قالاسىنا كەلىپ تۇستىك. وسى قالا سۋم وبلىسىنا قارايدى ەكەن. وسى قالادا 1 كۇن تۇرعاننان كەيىن 60 ك م جەردەگى سوعىسقا ءجۇرىپ كەتتىك. لەبەدەن قالاسىندا تۇرعاندا ستاليننىڭ ءبىزدىڭ ديۆيزياعا جانە ەكى ديۆيزياعا ءبىرىنشى رەت سوۆەتسكايا گۆارديا اتاعىن بەرگەن پريكازىن (1941 ج. 18/XI. كۇنى جارىققا شىققان) وقىدى. 100- لەنين وردەنى اتاعىنداعى ديۆيزيا - 1-گ ۆ. و. ل. س. د. اتاعىنا الدى.

1 ءتۇن ءجۇرىپ فرونتقا كەلىپ جەتتىك. ەكى كۇن قاتتى ۇرىستان كەيىن ديۆيزيا كەيىن شەگىنە باستادى. نەگە دەسەڭ نەمىستىڭ كۇشى وتە باسىم بولدى. 50 ك م كەيىن شەگىنىپ، لەبەدەن قالاسىنان 8-10 ك م-دەي جەردە قورعانۋ ۇرىسىنا كىرىستىك. نەمىستەردىڭ سامولەتى سيرەك-سيرەك كەلىپ بومبالاپ كەتىپ تۇردى. زەنيتچيكتەر ءدال بومبا تاستاۋعا جول بەرمەدى.

زەنيت سناريادتارىنان قورىققان نەمىس لەتچيكتەرى كوزدەلگەن جەرگە بومبا تاستاپ، قاشىپ وتىرادى. 1 جەتىدەي وبورونادا تۇرعاننان كەيىن پريكاز بويىنشا شەگىنە باستادىق.

اۋەلگى كۇندەرى ەشنارسە بىلمەدىك. سوڭعى ۋاقىتتا ايتۋشىلاردان ەستىدىك، ءبىزدىڭ ديۆيزيا قورشاۋدا قالدى دەگەندى. نەمىستەر وڭ مەن سولدان كىرىپ كەتكەن ەكەن.

وسى كەزدە اۋا-رايى وزگەرىپ، كەرىم قاتتى ۇزدىكسىز جاۋىن جاۋىپ تۇردى. ماشينا تەحنيكانى تارتا المادى. ۋكراينا جەرى قارا سازدى بولادى ەكەن. ماشينا باتپاقتاپ جۇرە المادى. كۇندىز-ءتۇنى مويىنعا ارقان سالىپ ماشينانى جانە تەحنيكانى سۇيرەپ جۇردىك. وتە كوپ قيىنشىلىقتار كوردىك. كويلەك-دامبال مەن اياق كيىمدى قۇرعاتىپ الۋعا مۇرشا بولمادى. ىستىق تاماق ىشپەگەنىمىزگە بىرنەشە كۇن بولىپ بارادى. قارىن اش. الدىمىزدا ورمان. ورماننىڭ ارعى جاعىندا ەل، وسى ەلدە نەمىستەر. ورماننىڭ ىشىندە ۇرىس ءجۇرىپ جاتىر. ءبىز وسىعان كەلىپ جەتتىك.

سالوم سكيردىنىڭ جانىنا كەلىپ توقتادىق. جاۋىن جاۋىپ تۇر. مەن جانە مەنىڭ جولداستارىم وت جاعىپ، شۇلعاۋلارىن كەپتىرە باستادىق. ەكى شوفەر كوتولەكپەن ەت اسىپ، وتقا ۇستاپ تۇردى. وسى ۋاقىتتا كوتولەكتى ۇستاپ تۇرعان شوفەر ايتتى: مەن جارالى بولدىم دەپ. وق كەلىپ قولدىڭ جوعارعى جاعىنان ءوتىپ كەتىپتى. قالعاندارىمىز دەرەۋ قولعا مىلتىق الىپ دايىن بولا باستادىق. كوپ كەشىكپەي نەمىستەر ءبىزدى مينا سناريادىمەن اتا باستادى. ماشينا مەن تەحنيكانى تاساعا تۇسىرە باستادىق. سنارياد وتە جاقىن ءتۇسىپ جاتتى. ماشينانى سترويدان شىعاردى.

ەكى كۇن ءبىر ويدا جاسىرىنىپ (جۇرۋگە جول بولماي تۇرعاندىقتان) تۇردىق. كوماندير ديۆيزي بەلوگلازوۆ پريكاز بەردى: تەحنيكانى جانە ماشينانى جوق ەتىپ، وزدەرىمىز كەشكى قاراڭعىنى پايدالانىپ، قالايدا بولسا قاماۋدان شىعۋىمىز كەرەك دەگەن. كەشكە قاراي ماشينا مەن تەحنيكانى كوز جاسىن توگىپ بۇزا باستادىق. كەشكى قاراڭعىلىقپەن جولعا شىقتىق.

كومانديرىمىز الدىمىزدا، جولسىز ەلسىز جەرمەن ءجۇرىپ كەلەمىز. نەمىستەر بار دەرەۆنيالار مەن دالانى اينالىپ وتەمىز. ەكىنشى كۇنى كەشكە قاراي ءبولىنىپ قالعان ءبىز سياقتى چاستكە قوسىلدىق. 7-8 ك م جەردە ۇرىس ءجۇرىپ جاتىر. ءبىر دەرەۆنياعا تۇنەپ، ەرتەمەن قوزعالىپ كەتتىك.

العا رازۆەدكانى جىبەرىپ، قالعانىمىز كەيىندە كەلە جاتتىق.

رازۆەدكا ايتتى: الداعى دەرەۆنيادا نەمىستىڭ رازۆەدكاسى بار دەپ. ناچالنيك شتابا براگين ەكى گرۋپپاعا ءبىزدى ءبولىپ، وسى دەرەۆنياعا اتاكا جاساپ، نەمىستەر از بولسا سوعىسپەن ىلگەرى قاراي قوزعالىپ كەتەمىز دەدى. كىشكەنە قىردان كوتەرىلە بەرىپ ەدىك نەمىستەر باتالونعا جاقىن بىزگە قاراي سوعىس پوريادكاسىن الىپ، ءجۇرىپ كەلە جاتىر ەكەن. وسى جەردە بىزدەر اتىسىپ، كەيىنگى دەرەۆنياعا كەلدىك. مەنىڭ جولداسىم ح. ەركەبايەۆ جارالى بولدى. وق ءبىر جاعىنان ءتيىپ، ەكىنشى جاعىنان ءوتىپ كەتكەن. اينالامىز تولعان نەمىستەر بولدى. ءبىزدىڭ قولىمىزدا 1 دەرەۆنيا. جارىمىز تۇندە دەم الىپ، جارىمىز وبورونادا تۇردىق. ەرتەمەن نەمىستەر دەرەۆنياعا بىرنەشە اۆتوماتچيك جىبەرىپ، ءبىزدىڭ ارامىزدا پانيكا تۋعىزۋدى ويلادى.

بىزدەر پانيكاسىز 1 ارتپولك جانە 1 پەحوتا باتالونمەن جولسىز ساي جۇلگەلەر ارقىلى جول شەگۋگە شىقتىق. جولدا نەمىستەردىڭ 1 پەحوتا روتاسىن جانە كوپ جول بويىمەن كەتىپ بارا جاتقان وبوزىن جولىقتىرىپ، 1 ساعاتتاي ۇرىس بولدى. وسى كۇنى كەشتى كۇتتىك.

كەشكى قاراڭعىلىقپەن ءجۇرىپ كەلە جاتىرمىز. وسى ءتۇنى 3 جەردەن نەمىس وحرانىن كەزدەستىردىك. قولعا تۇسكەنىن ءولتىرىپ، بۋدكىدە قالعان نان سياقتى تاماقتى تالاپ الىپ كەتە بەردىك. اياق استىنان قاراڭعىدا قولمەن سيپاپ تاۋىپ، شينەلمەن ءسۇرتىپ جەپ كەلەمىز. وتە قاتتى شارشادىق. اياق ىلگەرى باسقىسى كەلمەيدى…

كۇن شىعا ءبىر قىردىڭ باسىنان نەمىستەر مينومەتتەن اتىپ ءبىزدى جۇرگىزبەدى. كوپ ادامدى ءولتىردى جانە جارالى قىلدى. ادامدار كەز كەلگەن جاققا قاشا باستادى. ءبىزدىڭ كومبات «زا منوي» دەپ ايقايلاپ ءبىزدى ويعا جيناپ الدى. ارتيللەريستەر قالعان سناريادتاردى اتىپ-اتىپ، پۋشكانى تاستاپ كەتتى.

بىزگە قاراي ءبىر پۋلەمەتچيك جانە اۆتوماتچيكتەر وق اتىپ جاتىر وتە جاقىن جەردە.

مەن قاراسايەۆ ب. ەكەۋمىز سايدىڭ باۋىر بەتىندەگى سيرەك اعاشتىڭ اراسىنا كىرىپ وبورونا ۇستاپ جاتىرمىز. كوپ كەشىكپەي 6-7 نەمىس ءبىزدىڭ كومانديرلەردىڭ ارتىنان بىلدىرمەي كەلىپ پلەنگە الدى. ءبىزدى كورمەي كەتتى.

تۇستەن كەيىن جاۋىن جاۋىپ ءبىزدى قاتتى سۋلادى. كەشكى قاراڭعىعا شەيىن وسى جەردە جاتىپ الدىق. دارەتتى جاتقان جەرىمىزگە جىبەرىپ جاتتىق.

26.10.41 كۇنى كەشكى قاراڭعىلىقپەن ورنىمىزدان تۇرىپ، قالاي قاراي جۇرەمىز دەپ اقىلداستىق. جاۋىن ۇزدىكسىز جاۋىپ تۇر. باعىتجاننىڭ جانىندا كومپاس بار ەكەن سونى الىپ، شىعىسقا قاراي جول تارتىپ وتىردىق. ءتۇن ىشىندە كورىنگەن قارادان قورقىپ، باتپاقتاپ از جۇرگەن شىعارمىز دەيمىن. تاڭ اتقاسىن ويعا كەلىپ، سالومدى جاعىپ جىلىنا باستادىق.

وتتى ءسوندىرىپ جۇرەيىك دەپ تۇرعانىمىزدا ءبىزدىڭ سولدات تاپ بولدى. ولار دا ءبىز سياقتى ادامدار كورىنەدى. 4 ەۋ بولىپ دەرەۆنيا ىزدەپ ءجۇرىپ كەتتىك. كوپ كەشىكپەي دەرەۆنياعا جاقىنداپ كەلدىك. جاۋىن ءالى جاۋىپ تۇر. كىم بارادى رازۆەدكاعا دەپ اقىلداستىق. الىستان كورىپ تۇرمىز، نەمىستەردىڭ اربالارى ۇيلەردىڭ قاسىندا تۇر.

4 ەۋمىز بىرگە تاۋەكەل دەپ شەتكى ۇيگە كىردىك. سودان كەيىن قاراسايەۆتى كەلەسى ۇيگە جىبەردىك. وندا نەمىستەر جوق ەكەن، ءۇي يەسى ءبىزدى قارسى الىپ، تاماقتاندىردى. كيىمدەرىمىزدى كەپتىردى. كيىمدەرىمىزدى كەپتىرىپ بولا بەرگەنىمىزدە 2 اتتى نەمىس كەلە جاتىر دەپ ءۇي يەسى ايتتى. ايەلى ءۇيدى بوساتىڭىزدار دەپ جىلاپ جىبەردى.

سەندەردى ۇستاپ السا بىزدەردى ولتىرەدى دەپ. ءبىزدىڭ تىلەگىمىزدىڭ دۇرىس بولعانى عوي، نەمىستەر ۇيگە كىرمەي سىرتتان ءسۇت الدىرىپ ءىشىپ كەتىپ وتىردى. وسى ءۇي يەسى ءبىزدى ءبىر ولىمنەن الىپ قالدى. ءۇي يەسىنىڭ سۇراۋى بويىنشا باسقا ۇيلەرگە تاراپ كەتتىك. وسى دەرەۆنيا كۋرسك وبلىسىنىڭ تاماروۆ اۋدانىنا قارايتىن ۆوزنەسەنسكي حۋتورى بولادى. وسى ءتۇنى اسكەرلىك سىرت كيىمىن كولحوز كيىمىنە اۋىستىردىق.

1.01.1942 كۇنى نەمىستەر ناستۋپات ەتىپ، ءبىزدى كوپ جەرگە شەگىندىرىپ جىبەردى. اسكەر پانيكاعا ءتۇسىپ، ءوز بەتتەرىمەن قاشا باستادى. وسى كۇنى بىزگە قارالى كۇن بولدى.

اپرەل ايىنىڭ ىشىندە ۆورونەج ەڭبەكشىلەرىنىڭ جىبەرگەن 4 زەنيتنايا پۋشكاسىن الدىق. اۋەلگى ۋاقىتتا ەشكىم دە پۋشكانى پايدالانۋدى بىلمەدى. كوپ قيىنشىلىقتارعا تۇستىك.

ءبىزدى پوەزبەن حاركوۆ قالاسىنىڭ استىنا اكەلىپ جەتكىزدى. ادامداردى الىپ تولىققاننان كەيىن ءبىزدى فرونتقا جىبەردى. سيەۆەرنىي دونەتس وزەنىنىڭ ءبىر بەتىندە (ءبىر جاعىندا) نەمىستەر، ەكىنشى جاعىندا بىزدەر بولدىق. 2-3 كۇن ىشىندە جارتىسىن نەمىستەردەن بوساتتى. 4-5 كۇن دەگەندە ادام جانە تەحنيكا جاعى كەمىدى. ءارى قاراي ناستۋپات ەتۋگە كۇش جەتكىلىكتى بولمادى. كەيىنگى ۋاقىتتا بىزدەردى تانكىگە قارسى قويدى. قىستىڭ ىشىندە كوپ قيىنشىلىقتى كوردىك. نەمىستەردىڭ سامولەتتەرى قاراقۇستاي توپ- توبىمەن ۇشىپ كەلىپ تۇردى.

6.01.1945 كۇنى كەشكى قاراڭعىمەن بيچك قالاسىنىڭ تەرىستىك باتىس جاعىنان كەلىپ، پۋشكالاردى ۇرىسقا دايىن ەتتىك. پۋشكانى جەرگە كومۋگە تىرىسىپ، جاۋىن جاۋىپ تۇرعاندا كۇنى- تۇنىمەن جۇمىس جاسادىق.

7.01.1945 كۇنى نەمىستەر تۇنگى ساعات 1-دە ناستۋپات ەتىپ، قالانىڭ ورتاسىنا جەتتى. ەشكىم دە ورىندارىنان قوزعالعان جوق. مەن 100 سناريادپەن نەمىستىڭ 60-70 تەي پەحوتاسىن جوق ەتتىم.

نەمىستىڭ پەحوتاسى قالانىڭ ورتاسىنا جەتىپ، قاتتى قارسىلىق كورسەتكەننەن كەيىن، كەرى شەگىنىپ كەتتى.

ەرتەڭىنە كوماندير پولكا كەلىپ ماعان جانە كوماندير باتارەياعا ساعات بەردى. مەنىڭ راسچەتىمنان ەكى ادامدى پراۆيتەلستۆەننىي ناگرادامەن ناگراديت ەتتى.

نەمىستەر ءبىر جارىم ايداي ۇزدىكسىز ناستۋپات ەتىپ، بۋداپەشت قالاسىنداعى قورشالعان گرۋپپيروۆكاعا قوسىلۋ ءۇشىن كوپ كۇشىن توكتى.

نەمىستىڭ سوڭعى تاڭداپ العان جولى براچكا دەرەۆنياسى ارقىلى تۋرا شوسسە جولىمەن تانكىنى جىبەرىپ، تەز قورشالعان گرۋپيروۆكامەن قوسىلۋ بولدى. ءبىزدىڭ كورپۋس 3 كۇن، 3 ءتۇن ۇزدىكسىز ناستۋپات ەتكەن تانكىسى مەن پەحوتاسىنا جول بەرمەدى. وسى كۇندەرى كوپ يسترەبيتەل اۆياتسياسىن جىبەردى. ناستۋپات ەتكەن تانكىلەر مەن پەحوتالارىنا جول اشۋ ءۇشىن كوماندير باتارەيا مەنىڭ ورۋديامدى تاساعا (وساداعا) قويىپ، نەمىستىڭ شتۋرموۆيك-يسترەبيتەلى كورىنە بەرگەندە ابايسىزدا اڭدىپ وتىرىپ، ءدال ورۋدياعا كەلگەندە وق اتاتىن بولدىق.

ەرتەمەن ورۋديانى تاڭداعان تاسا ورىنعا قويىپ، نەمىستەردىڭ سامولەتىن كۇتتىك. ساعات 4-تە 10 نەمىستىڭ يسترەبيتەلى جولمەن ءجۇرىپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ كولونناعا بومبا تاستايمىن دەپ پيكيروۆات ەتكەندە، مەن بىرنەشە سناريادپەن 1 يسترەبيتەلدى اتىپ قۇلاتتىم. وسى ورۋديادان 200 مەتر جەردەي قاشىقتىقتا قۇلادى. ەكى ناۆودچيكتى ناگراديت ەتتى. وردەن سلاۆى II- ستەپەني.

وسى ءبىر جارىم اي سوعىستا پولك 22 نەمىس سامولەتىن جوق ەتتى. نەمىستىڭ لەتچيكتەرىنە بومبانى ءبىزدىڭ پەحوتا مەن تانكىلەرگە ءدال تاستاۋعا جول بەرمەدىك.

7-اپرەلدەن 13-اپرەلگە شەيىن ۆەنادا كوشە سوعىسىنا قاتىستىم. 13-اپرەل كۇنى اۆستريانىڭ ورتالىق قالاسى ۆەنانى نەمىستەردەن بوساتتىق.

ۆەنانى العاننان كەيىن كورپۋس سوعىستان شىعىپ، ۆەنادا 3 كۇندەي تۇرعاننان كەيىن كورپۋستى ۆەنەر- نوينشادتان 18 ك م جەردەگى ءوندىرىس قالاسى تەرنيتساعا كەلىپ توقتادىق. سوعىس بىتكەنگە شەيىن وسى جەردە زانيماتسيا ەتىپ جاتتىق. سوعىس بىتكەن كۇنى ۇلكەن توي قىلدىق.

...مەن وسى ءبىر جارىم اي جول ۇستىندە باتالون ستارشيناسىنىڭ جاردەمشىسى بولىپ جۇمىس جاسادىم. كوپشىلىگىندە كولىك ۇستىندە اياق سۋىتىپ كەلدىم. 3-4 كۇن جول جۇرگەننەن كەيىن 1-2 كۇن دەمالىس بەرىپ وتىردى.

اۆستريا.

اۆستريانىڭ ورتالىق قالاسى ۆەنادا بولدىم. سوڭعى ۋاقىتتا ۆەينەر- نوينشتاد، تەرنيتس دەگەن قالالارىندا بولدىق. حالقى - اۆسترەەتس، نەمىس. جەرى - تاۋلى كەلەدى. ادام بالاسىنىڭ دەمالۋىنا وتە قولايلى جەر، ءوندىرىسى بار، حالقى وتە كۇيلى تۇراتىن كورىنەدى. ءۇي تۇرمىسى وتە قادىرلى كورىنەدى. ادامدارى مادەنيەتتى كەلەدى. ايەلدەرى جانە قىزدارى ادەمى كەلەدى. قىزدارىنىڭ بەلدەرى جىڭىشكە، ادام بالاسىن وزىنە تارتىپ تۇرادى. دۇنيە جاعى جەتكىلىكتى. ماگازيندەرى تولعان ماتا جانە زاتتار. تەمىرجول جانە شوسسە جولدارى كوپ. ۆينو جانە پيۆو وتە كوپ.

ۆەنگريا.

حالقى - ماديار، نەمىس جانە ت. ب. جەرى جاتىق، ەگىستىككە وتە جاقسى. ۆينو جانە پيۆو وتە كوپ. دۇنيە جاعى جەتكىلىكتى. ءۇي تۇرمىستارى جامان ەمەس. ايەلدەرى، قىزدارى ادەمى. قىزدارىنىڭ بەلدەرى جىڭىشكە، ادامدى وزىنە تارتىپ تۇرادى.

رۋمىنيا.

حالقى - رۋمىنەتس، تسىگان، ماديار جانە ت. ب. ترانسەلۆانيا جەرى تاۋلى كەلەدى. رۋمىنيانىڭ ءوز جەرى جاتىق، ەگىستىككە قولايلى. ادامدارىنىڭ كوپشىلىگى ساۋدامەن كۇن كورەدى. مەن ءوزىم 1945 -جىلدىڭ 10-اۆگۋستى كۇنىنەن 8-سەنتيابرگە دەيىن روتا پ ت ر-دا بولدىم. براشوۆ قالاسىنان 7 ك م جەر بولاتىن. 1945 -جىلدىڭ 8-سەنتيابر كۇنى براشوۆ قالاسىنىڭ وزىنە الىپ كەلدى. 12-سەنتيابردە براشوۆ قالاسىنداعى حپپ گوسپيتالىنا ءتۇستىم. قۇلاعىمنىڭ تۇبىندە قالعان وسكولكانى الدىردىم. بۇل گوسپيتالدا 22-سەنتيابرگە دەيىن جاتتىم. سودان كەيىن 200 زاپاسنوي وفيتسەرسكي پولكقا كەلىپ، ەلگە قايتۋعا دايىندالىپ جاتتىق. وسى پولكپەن براشوۆتان گالاتس دەگەن قالاعا كەلدىك. وسى قالادان 1945 -جىلدىڭ 28-وكتيابرىندە توۆارنىي پوەزعا ءمىنىپ، ەلگە تارتتىق.

مارشرۋت: گالاتس - بەندەرىي - بيسسوراۆكا - رەنن - رازدەلنىي - كوستورنىي - پەرۆومايسك - كيروگراد - زنامەنكا - كرەمەنچۋك - پولتاۆا - حاركوۆ - كۋپيانسك - ۆولۋيكا - الەكساندريا - ليسكي - پروۆورنىي - ساراتوۆ - ورال - يلەتسك - اقتوبە.

وسىدان كەيىن 1945 -جىلدىڭ 10-نويابر كۇنى ويىلعا جەتتىم.

ۇيگە 13-نويابردە كەلدىم. 1945 -جىل.