جوشىنىڭ جۇمباق ءولىمى: تاريح نە دەيدى؟

ول - الەم تاريحىندا ءىز قالدىرعان شىڭعىس حاننىڭ تۇڭعىش ۇلى، دەشتى قىپشاق دالاسىنىڭ بيلەۋشىسى، كەيىن الىپ التىن ورداعا نەگىز بولعان اۋلەتتىڭ اتاسى. ءبىراق ونىڭ تاعدىرى تەك جەڭىستەر مەن بيلىكتەن تۇرمايدى. جوشىنىڭ ەسىمى تۋعان ساتىنەن باستاپ داۋمەن قاتار ءجۇردى. اكەسىمەن اراداعى سالقىن قاتىناس، مۇراگەرلىككە بايلانىستى تارتىس، جۇمباق ءولىم - مۇنىڭ ءبارى ونى تاريحتاعى ەڭ قۇپيا تۇلعالاردىڭ بىرىنە اينالدىردى.

داۋمەن باستالعان ءومىر

جوشىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى تۋرالى اڭگىمە ءالى كۇنگە دەيىن تاريحشىلار اراسىندا تالقىلانادى. ونىڭ اناسى بورتە شىڭعىس حاننىڭ سۇيىكتى جارى بولعان. الايدا ءدال سول كەزەڭدە بورتەنى مەركىت تايپاسى تۇتقىنعا الىپ كەتكەنى بەلگىلى. كەيىن شىڭعىس حان ايەلىن قايتارىپ الادى. ءبىراق كوپ ۇزاماي دۇنيەگە كەلگەن جوشىنىڭ تەگى تۋرالى كۇمان سول زاماننىڭ وزىندە پايدا بولعان. شىڭعىس حان جوشىنى رەسمي تۇردە ءوز ۇلى رەتىندە تانىدى. دەگەنمەن بۇل كۇمان ساراي ىشىندەگى تارتىستى توقتاتپادى. اسىرەسە شاعاتايدىڭ جوشىنى جيى كەمسىتكەنى تۋرالى دەرەكتەر كەزدەسەدى. كەيبىر تاريحي جازبالاردا ونىڭ «مەركىتتىڭ بالاسى» دەگەن اۋىر سوزدەردى اشىق ايتقانى جازىلعان.

بۇل جاي عانا وتباسىلىق رەنىش ەمەس ەدى. ورتاعاسىرلىق يمپەريا ءۇشىن مۇراگەرلىك ماسەلەسى اسا ماڭىزدى بولاتىن. سوندىقتان جوشىنىڭ شىعۋ تەگى توڭىرەگىندەگى كۇمان ونىڭ بولاشاق تاعدىرىنا تىكەلەي اسەر ەتتى.

ۇلى قاعان بولا الماعان مۇراگەر

كوپشىلىك جوشى شىڭعىس حاننىڭ تۇڭعىشى بولعاندىقتان تاق مۇراگەرى بولۋى كەرەك ەدى دەپ ويلايدى. ءبىراق تاريح مۇلدە باسقاشا ءوربىدى. شىڭعىس حان كوزى تىرىسىندە يمپەريانىڭ بولاشاعىن ويلاپ، ۇلدارى اراسىنداعى بيلىك ماسەلەسىن بىرنەشە رەت تالقىلاعان. سول جيىنداردىڭ بىرىندە جوشى مەن شاعاتايدىڭ اراسىنداعى جانجال اشىق قاقتىعىسقا اينالادى. ءبىرى ەكىنشىسىن مويىندامايدى. اقىرىندا شىڭعىس حان يمپەريا تاعدىرىن ۇلكەن داۋعا اينالدىرماس ءۇشىن ءۇشىنشى ۇلى وگەدەيدى مۇراگەر ەتىپ تاڭدايدى.

وسى ساتتەن باستاپ جوشى اكەسىنەن بىرتىندەپ الىستاي باستاعان دەگەن پىكىرلەر بار. كەي تاريحشىلار مۇنى جەكە رەنىشپەن بايلانىستىرسا، ەندى ءبىرى ونىڭ ۇلى دالاعا جاقىن بولۋىمەن تۇسىندىرەدى.

دەشتى قىپشاققا جاقىن بولعان حان

جوشى وزگە باۋىرلارىنا قاراعاندا دەشتى قىپشاق دالاسىنا ەرەكشە ىقىلاس تانىتقان. ول قازىرگى قازاقستان اۋماعىنداعى كوشپەلى تايپالارمەن تىعىز بايلانىس ورناتتى. ءتىپتى كەي دەرەكتەردە ونىڭ موڭعول اقسۇيەكتەرىنە قاراعاندا قىپشاقتارعا كوبىرەك جاقىن بولعانى ايتىلادى. جوشىعا ەرتىستەن باستاپ ەدىلگە دەيىنگى ۇلان-عايىر اۋماق قارادى. بۇل جەر كەيىن جوشى ۇلىسى دەپ اتالدى. بولاشاق التىن وردانىڭ نەگىزى ءدال وسى وڭىردە قالاندى.

تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا، جوشى كوشپەلى ءومىر سالتىن جاقسى كورگەن. ول ۇلى دالانىڭ تابيعاتىنا، اڭشىلىققا ەرەكشە اۋەس بولعان. قازاق اراسىندا ساقتالعان كوپتەگەن اڭىزدا جوشىنىڭ دالادا ەركىن جۇرگەندى ۇناتقانى ايتىلادى.

اكەسىمەن اراداعى سالقىندىق

جوشى مەن شىڭعىس حان اراسىنداعى قاتىناس تۋرالى ءتۇرلى دەرەك بار. كەي جازبالاردا ولاردىڭ اراسى سوڭعى جىلدارى قاتتى سۋىعانى ايتىلادى. اسىرەسە حورەزمگە جاسالعان جورىق كەزىندە ەكى جاقتىڭ كوزقاراسى جيى قايشى كەلگەن دەگەن پىكىر كەزدەسەدى. شىڭعىس حان باعىنباعان قالالاردى اياۋسىز جازالاۋدى قولداسا، جوشى كەي جاعدايدا مامىلەگە كەلۋدى ءجون كورگەن دەسەدى.

سونىمەن قاتار جوشىنىڭ دەشتى قىپشاق دالاسىندا دەربەس ساياسات جۇرگىزۋگە ۇمتىلعانى تۋرالى دا بولجام بار. كەي زەرتتەۋشىلەر مۇنى شىڭعىس حاننىڭ كۇدىگىنە سەبەپ بولدى دەپ سانايدى. الايدا ناقتى تاريحي قۇجاتتاردىڭ ازدىعىنان بۇل ماسەلەگە قاتىستى ءبىرجاقتى تۇجىرىم جاساۋ قيىن.

جوشى حاننىڭ جۇمباق ءولىمى

جوشىنىڭ ومىرىندەگى ەڭ ۇلكەن قۇپيا - ونىڭ ءولىمى. ونىڭ قالاي قايتىس بولعانىنا بايلانىستى سۇراققا تاريح ءالى ناقتى جاۋاپ بەرگەن جوق. حالىق اراسىندا ەڭ كەڭ تاراعان اڭىز - «اقساق قۇلان» تۋرالى حيكايا. اڭىز بويىنشا، جوشى اڭ اۋلاپ جۇرگەن كەزدە جارالى قۇلان ءۇيىرى قارسى شابۋىل جاساپ، حان مەرت بولعان. قارالى حاباردى ەشكىم شىڭعىس حانعا جەتكىزۋگە باتپاعاندىقتان، اتاقتى كۇيشى كەتبۇعا دومبىرامەن ەستىرتكەن دەسەدى. وسىلايشا قازاق دالاسىندا «اقساق قۇلان» كۇيى دۇنيەگە كەلگەن دەگەن سەنىم بار.

ال تاريحي دەرەكتەردە جوشىنىڭ اۋىر دەرتتەن قايتىس بولعانى تۋرالى مالىمەتتەر دە كەزدەسەدى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ونىڭ ءولىمى ساياسي استارمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتادى. سەبەبى سول كەزەڭدە يمپەريا ىشىندەگى بيلىك تالاسى كۇشەيىپ تۇرعان ەدى. دەگەنمەن بۇل نۇسقالاردىڭ ەشقايسىسى تولىق دالەلدەنبەگەن. سوندىقتان جوشىنىڭ قازاسى ءالى كۇنگە دەيىن تاريحتاعى ەڭ جۇمباق وقيعالاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.

التىن ورداعا باستالعان جول

جوشى كوزى تىرىسىندە تولىق تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرىپ ۇلگەرمەسە دە، ونىڭ ۇلدارى كەيىن الىپ يمپەريانىڭ نەگىزىن قالادى. باتىي حاننىڭ تۇسىندا جوشى ۇلىسى كۇشەيىپ، تاريحقا التىن وردا دەگەن اتپەن ەندى. التىن وردا بىرنەشە عاسىر بويى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەڭ ىقپالدى مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالدى. ونىڭ قۇرامىنا قازىرگى قازاقستان اۋماعىنىڭ باسىم بولىگى كىردى.

كەيىن قازاق حاندىعىن قۇرعان كەرەي مەن جانىبەك تە جوشى اۋلەتىنەن تارادى. سوندىقتان تاريحشىلار جوشىنى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحي نەگىزىن قالاعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرادى.

ۇلىتاۋداعى ءۇنسىز تاريح

بۇگىندە جوشى حاننىڭ ەسىمى ەڭ الدىمەن ۇلىتاۋمەن بايلانىستى ايتىلادى. قاراعاندى وبلىسىنداعى جوشى حان كەسەنەسى - قازاقستانداعى ەڭ ماڭىزدى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى. كەسەنە XIII عاسىر ساۋلەت ونەرىنىڭ سيرەك ۇلگىلەرىنىڭ قاتارىنا جاتادى. ونىڭ اينالاسىندا دا ءتۇرلى اڭىز ساقتالعان. كوپشىلىك ءدال وسى جەردە جوشى جەرلەنگەن دەپ سەنەدى. سوڭعى جىلدارى ۇلىتاۋ وڭىرىنە قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. تۋريستەر مەن زەرتتەۋشىلەر جوشى حان تاريحىنا قايتا ۇڭىلە باستادى. سەبەبى جوشى - تەك وتكەننىڭ كەيىپكەرى ەمەس. ول ۇلى دالانىڭ ساياسي تاريحىن، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تامىرىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ەرەكشە تۇلعا.

عاسىرلار وتسە دە، جوشى حاننىڭ ومىرىندەگى جۇمباقتار تولىق اشىلعان جوق. ءبىراق ءبىر نارسە انىق: ونىڭ ەسىمى ۇلى دالا تاريحىنان ەشقاشان وشپەيدى.

el.kz