جەردىڭ يادروسىندا التىننىڭ وراسان قورى بار ەكەنى انىقتالدى
استانا. KAZINFORM - گاۆاي ارالدارىندا جەردىڭ وزەگىنەن اتقىلاعان باعالى مەتالدارعا باي جانارتاۋ جىنىستارى تابىلدى، دەپ حابارلايدى Nature.
حابارلارعا قاراعاندا، بۇل جولى اڭگىمە پلاتينا توبىنا جاتاتىن سيرەك مەتالل - رۋتەني تۋرالى بولىپ وتىر. ونىڭ كوپتىگى باسقا دا قۇندى زاتتاردىڭ، سونىڭ ىشىندە التىننىڭ وراسان زور قورىنىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتەدى.
گەولوگتار جەر بەتىندەگى بارلىق باعالى مەتالداردىڭ %99 ى شىن مانىندە پلانەتانىڭ يادروسىندا ورنالاسقانىن، ال تەك %1 ى عانا مانتيا مەن جەر قىرتىسىندا شاشىراڭقى دەپ ەسەپتەيدى. مۇنىڭ سەبەبى - بۇل مەتالداردىڭ سالماعى مەن تىعىزدىعى. پلانەتانىڭ پايدا بولۋى كەزىندە اۋىرلىق كۇشى ەڭ اۋىر ەلەمەنتتەردى ورتالىققا، يادروعا تارتتى.
سوندىقتان جەر يادروسىنىڭ مەتالدىق قۇرامى بار. ول پلۋنتون ءتارىزدى (2,4 مىڭ ك م) قاتتى ىشكى يادرودان جانە 2,2 مىڭ ك م سۇيىق سىرتقى بولىكتەن تۇرادى. ءدال وسى سۇيىق يادرودا مەتالداردىڭ قوزعالىسى ەلەكتر توگىن تۋدىرادى، بۇل ءوز كەزەگىندە جەردىڭ كۇشتى ماگنيت ءورىسىن تۋدىرادى. بۇل ماگنيت ءورىسى پلانەتانى عارىشتىق ساۋلەلەردەن كوزگە كورىنبەيتىن قالقان سياقتى قورعايدى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن عالىمدار جەردىڭ ليتوسفەراسىندا ساقتالعان باعالى مەتالداردىڭ سالىستىرمالى تۇردە از قورى پلانەتانىڭ ىشكى قۇرىلىمى - يادرو، مانتيا جانە جەر قىرتىسىنىڭ انىق ەمەس ءبولىنۋىنىڭ ناتيجەسى دەپ ەسەپتەدى. بۇل پروتسەسس پلانەتالىق ديففەرەنتسياتسيا دەپ اتالادى.
ەندى عالىمدار رۋتەني، التىن، پلاتينا جانە باسقا دا باعالى مەتالدار شىن مانىندە جەردىڭ يادروسىنان تىكەلەي كوتەرىلۋى مۇمكىن دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. ولار مىڭداعان شاقىرىم جول ءجۇرىپ، جەر بەتىنە جەتەدى - بۇل پروتسەسس «مانتيانىڭ كوتەرىلۋى» دەپ اتالادى.
بۇل تىك اعىنمەن جوعارى قاراي قوزعالاتىن سىرتقى يادرو مەن مانتيانىڭ شەكاراسىندا پايدا بولاتىن وتە قىزعان ماگما باعاناسى. ءدال وسى قۋاتتى اعىس افريكا كونتينەنتتىك تاقتاسىن تومەننەن قىسىمىمەن «جارىپ» ءوتىپ جاتىر، بۇل ايگىلى شىعىس افريكا جارىشاعىنىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولدى. وسى گەولوگيالىق پروتسەسكە بايلانىستى افريكا ماتەريگىنىڭ ۇلكەن بولىگى نەگىزگى ماتەريكتەن بىرتە- بىرتە ءبولىنىپ جاتىر.
مۇنداي پروتسەسس قازىرگى ۋاقىتتا تىنىق مۇحيتى پليتاسىنىڭ استىندا، گاۆاي ارالدارى ايماعىندا ءجۇرىپ جاتىر. گەولوگتاردىڭ پايىمداۋىنشا، ءدال وسى مانتيا «كوتەرىلۋلەرى» بۇكىل گاۆاي ارحيپەلاگىن ميلليونداعان جىلدار بۇرىن قالىپتاستىردى - ارالدار نەگىزىنەن بازالتتان، ياعني قاتىپ قالعان لاۆادان تۇرادى.
رۋتەني مەن ۆولفرام ەلەمەنتتەرى كاۋاي جانە كاماۋاكانالوا ارالدارىنىڭ جىنىستارىندا انىقتالعان. زەرتتەۋشىلەر بۇل مەتالدار جەردىڭ يادروسىنان شىققانى انىق: ولاردىڭ اتومدىق قۇرىلىمى بۇعان دالەل. ويتكەنى يادروداعى زاتتار مانتياداعى زاتتاردان يزوتوپتىق قۇرامى جاعىنان ەرەكشەلەنەدى.
