جۇمەكەن جانە «بالدىرعان»

الايدا ونىڭ بالا الەمىنە دە ءۇڭىلىپ، بالدىرعانداردىڭ تانىمىنا ساي كەلەتىن جىپ-جىلى جىرلار جازعانىن كوپ ادام بىلە بەرمەيدى. ءيا، جۇمەكەن دە قاتارلاستارى مۇقاعالي ماقاتايەۆ، قادىر مىرزا ءالى، تۇمانباي مولداعاليەۆ سەكىلدى بالالار ادەبيەتىندە ايشىقتى ءىزىن قالدىرعان بولاتىن.

جۇمەكەننىڭ بالالار ادەبيەتىندەگى مۇراسى ساۋساقپەن سانارلىق قانا. الايدا سول ولەڭدەرىنىڭ ءوزى بيىك تالعاممەن، ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن جازىلعانى بايقالادى. جۇمەكەن بالالارعا ارنالعان ولەڭدەرىن نەگىزىنەن 60-جىلدارى، 20 دان ەندى اسقان شاعىندا جازعان ەكەن. ولەڭدەرىنىڭ ءبىرازى «بالدىرعان» جۋرنالىندا جاريالانىپتى. ءبىز ول ولەڭدەردى الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادان تاۋىپ، وقىدىق. سونىڭ ءبىرى «تاۋ» دەپ اتالادى. ولەڭ جۋرنالدىڭ 1960 -جىلعى №5 سانىندا جارىق كورىپتى. جۇمەكەننىڭ بالالار تاقىرىبىنداعى العاشقى ولەڭى دە وسى بولسا كەرەك.

«بيىك شىڭ، اسقاردىڭ باسىندا،

بۇلت جاتىر قوناقتاپ تاسىنا.

ءبىر تاۋدان تاباسىڭ بار ءتۇستى:

بار وندا قىزىل دا، جاسىل دا،

سارى دا، قوڭىر دا، كوك تە كوپ،

كوك بولماي ءشوپ قايتىپ كوكتەمەك؟

كۇن جاعى جادىراپ سول تاۋدىڭ،

مەن جاعى قالىپتى، «وكپەلەپ».

اقىن تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعىن، اسقار تاۋدىڭ كوركەم بەينەسىن، تاۋداعى الۋان ءتۇستى وسىمدىكتەر مەن بۇلتتىڭ قالىقتاۋىن جىرعا قوسادى. تاۋدىڭ تەرىسكەي بەتىندە ءشوپتىڭ از شىققانىن «مەن جاعى قالىپتى، «وكپەلەپ» دەپ بالا تىلىنە ساي تۇسىندىرەدى. ال «بالدىرعاننىڭ» 1965 -جىلعى №5 سانىندا جارىق كورگەن «كوك تەڭىز» ولەڭىندە اقىن تەڭىزدىڭ تاسىعان تولقىنىن كوز الدىڭا اكەلەدى.

«شاپشيدى سۋ جىرتىلىپ،

تەڭىز ءۇستى شاعالا.

دولى تولقىن بۇلقىنىپ،

قۇلايدى كەپ جاعاعا.

سول تەڭىزدىڭ كەۋدەسىن

كوردىم تىلگەن كەمەنى...

باتىر بولۋ - ەرگە سىن،

مورياك بولعىم كەلەدى».

جۇمەكەن بۇل ولەڭىندە تەڭىزدىڭ اساۋ مىنەزىن سۋرەتتەي وتىرىپ، بالا بويىنا باتىلدىق، قايسارلىق سەكىلدى قاسيەتتەردى سىڭىرۋگە تىرىسادى. سول ارقىلى بالالاردى ەلگە قىزمەت ەتەتىن ازامات بولۋعا شاقىرادى.

جۋرنالدىڭ وسى جىلعى №2 سانىندا جاريالانعان «كوكتەمدە» دەگەن ولەڭى دە وزگەشە. ولەڭدە تابيعاتتىڭ تاماشا كورىنىسى بار. اقىن تابيعاتتىڭ ءار قۇبىلىسى ارقىلى بالالارعا كوكتەمنىڭ كەلگەنىن جەتكىزەدى.

«كوكتەم - سامال، جىپ-جىلى،

بەتىمىزدەن وبەدى.

وزەندە مۇز جىلجىدى -

كوكتەم سۋمەن كەلەدى.

قاراۋىتتى قىر ءۇستى،

اتام ەگىن ەگەدى.

جاسىل سايدان بۋ ۇشتى -

كوكتەم بۋمەن كەلەدى...»

سول سەكىلدى جۋرنالدىڭ 1967-جىلعى №3 سانىندا جۇمەكەننىڭ «اجەسىنىڭ ساباعى»، ال 1968 -جىلعى №6 سانىندا «تاس كومىر» دەگەن ولەڭى جاريالانىپتى.

«ويىنشىقتىڭ جيىپ اپ جاڭا ءتۇرىن،

ءتۇسىندىردى ۇلىنا ول اقىرىن:

بولسا ەگەر قوياندا قانشا قۇلاق،

سونشاسىنىڭ مىسىقتا بولاتىنىن.

سابيلەردىڭ مىنەزى دەسەك ءتۇرلى،

قىزىقتىرماس ءدال مۇنداي ەسەپ كىمدى:

بولسا ەگەر سيىردا قانشا ءمۇيىز،

قۇلاعى سونشا ەكەن ەسەكتىڭ دە...»

«اجەسىنىڭ ساباعى» ولەڭى وسىلاي جالعاسا بەرەدى. جۇمەكەن بۇل ولەڭىندە بالانى ويىن ارقىلى تاربيەلەپ، ويلانۋعا جەتەلەيدى. جانۋارلاردىڭ ەرەكشەلىگىن تانىتۋ ارقىلى بالانىڭ ويلاۋ قابىلەتىن دامىتادى. ال «تاس كومىر» ولەڭىندە اقىن:

«قوپارىن قاباتىن،

كەنشىلەر تاباتىن،

كومىر بۇل جارقىلداق،

قويعانداي التىنداپ»،-دەپ كومىردى التىنعا بالايدى. اقىن «كوك تەڭىزدە» ولەڭىندە تەڭىزشىلەردى ناعىز باتىرعا تەڭەسە، «تاس كومىردە» كەنشىلەردىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالايدى. جۇمەكەننىڭ بالالارعا جازعان سوڭعى ولەڭى «بالدىرعاننىڭ» 1988 -جىلعى №4 سانىندا جارىق كورىپ كورىپتى. تاقىرىبى «جاس قايرات» دەپ اتالادى. اقىن جىرىندا دۇشپانعا قارسى كۇرەسكەن جاس ورەندەردىڭ مايدان دالاسىنداعى ەرلىگىن دارىپتەيدى.

جۇمەكەننىڭ بالالارعا ارنالعان مۇراسى كولەمدى ەمەس. دەسە دە كوركەمدىك قۋاتى قۇندى. اقىن بالالار تاقىرىبىنا از جازعان. الايدا ءار ولەڭىندە تابيعاتقا سۇيىسپەنشىلىك، ەڭبەككە قۇرمەت، ادامگەرشىلىك پەن وتانسۇيگىشتىك سەكىلدى اسىل قاسيەتتەردى بالا جۇرەگىنە قاراپايىم ءارى اسەرلى تىلمەن جەتكىزە بىلگەن. سول سەبەپتى «بالدىرعاندا» جاريالانعان جۇمەكەننىڭ ولەڭدەرىن قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ باعالى قازىناسى دەپ بىلەمىز.

سەرىكبول تىلەپبەرگەن ۇلى

egemen.kz