جاساندى جاڭبىر: قازاقستان جاڭا تەحنولوگيادان نە كۇتەدى

تەحنولوگيا قالاي جۇمىس ىستەيدى؟

بيىل تۇركىستان وبلىسىندا جاۋىن-شاشىندى جاساندى كوبەيتۋگە ارنالعان پيلوتتىق جوبا ىسكە قوسىلدى. ونىڭ ماقساتى - سۋ قويمالارىن تولىقتىرىپ، وڭىردەگى 911 مىڭ گەكتاردان استام ەگىستىك القاپتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. اۋقىمدى جۇمىستار 17-مامىردا باستالدى.

جوبا ب ا ءا ۇلتتىق مەتەورولوگيا ورتالىعىمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل مەكەمە 1980-جىلداردىڭ سوڭىنان بەرى كۇن رايىن موديفيكاتسيالاۋ تەحنولوگيالارىن دامىتىپ كەلەدى. قازاقستان ءۇشىن بۇل باستاما جاڭا ءتاسىلدى سىناقتان وتكىزۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. ول حالىقارالىق تاجىريبەنى يگەرۋگە، تەحنولوگيا ترانسفەرىن جۇزەگە اسىرۋعا جانە سالادا مامان دايارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى - جاساندى ينتەللەكت جانە سيفرلىق دامۋ ءمينيسترى جاسلان ماديەۆتىڭ ايتۋىنشا، جوبا ەلىمىزدە كليماتتىق تەحنولوگيالار بويىنشا جاڭا ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولادى.

- ارنايى ۇشاق تەك تابيعي تۇردە قالىپتاسقان جاڭبىر بۇلتتارىمەن جۇمىس ىستەيدى. بۇلتتاردىڭ استىنا ەكولوگيالىق تۇرعىدان قاۋىپسىز تۇزدى رەاگەنتتەر شاشىلادى. بۇل ىلعالدىڭ كريستالدانۋ پروتسەسىن جىلدامداتىپ، جاۋىن-شاشىننىڭ ءتۇسۋ ىقتيمالدىعىن ارتتىرادى، - دەپ ءتۇسىندىردى جاسلان ماديەۆ.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، وپەراتسيالار قولايلى مەتەورولوگيالىق جاعداي قالىپتاسقاندا عانا جۇرگىزىلەدى. جارامدى بۇلتتاردى «قازگيدرومەت» انىقتايدى، ال جۇمىستار سۋ تاپشىلىعى بايقالاتىن اۋماقتاردا جۇزەگە اسىرىلادى. اسەر ەتۋ راديۋسى شامامەن بەس شاقىرىمنان اسپايدى. سوندىقتان تەحنولوگيا ءوڭىردىڭ كليماتىن وزگەرتۋگە ەمەس، ناقتى بۇلت جۇيەسىندەگى جاۋىن- شاشىننىڭ ءتۇسۋ ىقتيمالدىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.

الدىن الا ەسەپ بويىنشا، پيلوتتىق جوبا كۇتكەن ناتيجە بەرسە، ونىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى جىلىنا 35 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن جەتۋى مۇمكىن. بۇل قۇرعاقشىلىقتان كەلەتىن شىعىندى ازايتىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ەگىستىكتەردىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى.

الايدا جوبا ىسكە قوسىلعاننان كەيىن قوعامدا ءتۇرلى پىكىر ايتىلدى. اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردە «باسقا وڭىرلەرگە جاۋىن جەتپەي قالادى» دەگەن تۇجىرىمدار تارادى. ماماندار مۇنداي پىكىر تەحنولوگيانىڭ جۇمىس ىستەۋ قاعيداتى دۇرىس تۇسىندىرىلمەگەندىكتەن پايدا بولعانىن ايتادى.

سيفرلىق ۇكىمەتتى قولداۋ ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى ءاليا وسپانوۆانىڭ سوزىنشە، جوبانىڭ ماقساتى تابيعي جاۋىن-شاشىندى باسقا وڭىرلەردەن «الىپ كەلۋ» ەمەس، قۇرعاقشىلىق قاۋپى جوعارى ايماقتا تابيعي تۇردە قالىپتاسقان بۇلتتاردىڭ جاۋىن بەرۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ.

- وتكەن جىلى تۇركىستاندا سەگىز ايدان استام ۋاقىت جاۋىن-شاشىن بولماعان كەزەڭدەر تىركەلدى. سونىڭ سالدارىنان فەرمەرلەر قيىندىققا تاپ بولدى. ءبىز بىرنەشە مەملەكەتتىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەپ، حالىقارالىق مەتەورولوگيالىق ۇيىمداردىڭ ۇسىنىمدارىن زەردەلەدىك. عىلىمي زەرتتەۋلەرگە سۇيەنە وتىرىپ وسى جوبانى ىسكە قوستىق، - دەپ تارقاتتى ول.

الەمدىك تاجىريبە

جاساندى جاۋىن نەمەسە cloud seeding تەحنولوگياسى الەمدە ۇزاق ۋاقىتتان بەرى قولدانىلىپ كەلەدى. ول جاۋىن-شاشىن كولەمىن ارتتىرۋمەن قاتار، سۋ قورىن تولىقتىرۋعا، بۇرشاقتىڭ الدىن الۋعا جانە تۇماندى سەيىلتۋگە پايدالانىلادى.

دۇنيەجۇزىلىك مەتەورولوگيالىق ۇيىمنىڭ مالىمەتىنشە، بۇگىندە ا ق ش، قىتاي، يران، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى، ءۇندىستان جانە تاعى ەلۋگە جۋىق مەملەكەت بۇل تەحنولوگيانى ءتۇرلى ماقساتتا قولدانادى.

ەڭ اۋقىمدى باعدارلامالاردىڭ ءبىرى قىتايدا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ەلدە 2014 -جىلدان بەرى ونداعان مىڭ وپەراتسيا جۇرگىزىلىپ، جوباعا 2 ميلليارد دوللاردان استام قارجى جۇمسالعان. ءۇندىستان بۇل تەحنولوگيانى ءىرى قالالارداعى اۋا ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن پايدالانسا، فرانتسيا مەن يسپانيا بۇرشاقتان كەلەتىن شىعىندى ازايتۋعا باسىمدىق بەرەدى.

سوعان قاراماستان تەحنولوگيانىڭ تيىمدىلىگى جونىندە عىلىمي ورتادا ورتاق پىكىر قالىپتاسقان جوق. شۆەيتسارياداعى سيۋريح جوعارى تەحنيكالىق مەكتەبىنىڭ اتموسفەرا فيزيكاسى پروفەسسورى ۋلريكە لوماننىڭ پىكىرىنشە، جاساندى جاۋىن قۇرعاقشىلىقتىڭ تۇپكىلىكتى شەشىمى ەمەس. ونىڭ ايتۋىنشا، تەحنولوگيا تابيعي تۇردە جاۋىن جاۋۋعا دايىن تۇرعان بۇلتتارعا عانا اسەر ەتەدى. سوندىقتان ونى سۋ تاپشىلىعىن تولىق شەشەتىن ءتاسىل ەمەس، قولايلى جاعدايدا قولدانىلاتىن قوسىمشا ءادىس رەتىندە قاراستىرعان ءجون.

پيلوتتىق جوبا قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟

ەلىمىزدە دە بۇل تەحنولوگيانىڭ ناقتى تيىمدىلىگى پيلوتتىق جوبانىڭ قورىتىندىسى شىققاننان كەيىن بەلگىلى بولادى. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، بۇگىنگە دەيىن تۇركىستان وبلىسىندا 11 وندىرىستىك ۇشۋ ورىندالعان. بۇلتتىق جۇيەلەرگە اسەر ەتۋ جۇمىستارى نەگىزىنەن وتىرار جانە سوزاق اۋداندارىنىڭ اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن. قازىر ءاربىر وپەراتسيانىڭ ناتيجەسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ساراپتالىپ جاتىر.

ۆەدومستۆونىڭ حابارلاۋىنشا، وپەراتسيالار كەزىندە كالي حلوريدى، ناتري حلوريدى جانە ماگني قوسىلىستارى نەگىزىندەگى رەاگەنتتەر پايدالانىلادى. بۇل زاتتار حالىقارالىق تاجىريبەدە كەڭىنەن قولدانىلاتىن «بۇلتتاردى سەبۋ» تەحنولوگياسىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى. سونىمەن قاتار مينيسترلىك اۋا رايىن موديفيكاتسيالاۋ تەحنولوگيالارىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى اسەرى الەمدە ءالى دە زەرتتەلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.

- قولدانىلىپ وتىرعان تەحنولوگيالاردىڭ حالىق دەنساۋلىعىنا نەمەسە قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرەتىنى تۋرالى ناقتى دالەل جوق. تۇركىستان وبلىسىنداعى پيلوتتىق جوبا ءادىستىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا باعىتتالعان، - دەلىنگەن مينيسترلىكتىڭ جاۋابىندا.

ەكولوگ، تۇراقتى دامۋ بويىنشا ساراپشى لاۋرا سەيىلبەكتىڭ ايتۋىنشا، قولدانىلاتىن رەاگەنتتەردىڭ ءوزى قورشاعان ورتا ءۇشىن قاۋىپ تۋدىرمايدى.

- ول عىلىمي ادەبيەتتەردەگى زەرتتەۋلەرگە سايكەس قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەر ەتپەيدى. سەبەبى قولدانىلاتىن زاتتاردىڭ باسىم بولىگى - تابيعي ورتادا كەزدەسەتىن مينەرالدار نەمەسە سولارعا ۇقساس قوسىلىستار، - دەدى ەكولوگ.

مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە، جوبا ازىرگە تولىقتاي زەرتتەۋ سيپاتىندا جۇرگىزىلىپ جاتىر. وپەراتسيالار مەملەكەتتىك شەكارادان ەداۋىر قاشىق اۋماقتا وتەتىندىكتەن، كورشىلەس ەلدەرگە ترانسشەكارالىق اسەرى جوق. پيلوتتىق كەزەڭ بارىسىندا جينالعان بارلىق دەرەك ۇلتتىق بازاعا ەنگىزىلىپ، كەيىن عىلىمي باعالاۋعا پايدالانىلادى. سونىڭ نەگىزىندە تەحنولوگيانى ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىندە قولدانۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلماق.

دەگەنمەن ماماندار پيلوتتىق جوبانىڭ تابىسى ورىندالعان ۇشۋلاردىڭ سانىمەن عانا ولشەنبەيتىنىن ايتادى. ەڭ باستىسى - ونىڭ كليماتتىق وزگەرىستەر جاعدايىندا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ جالپى جۇيەسىنە قانشالىقتى ۇلەس قوسا الاتىنى.

لاۋرا سەيىلبەكتىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان كليماتتىق وزگەرىستەردىڭ سالدارىن ايقىن سەزىنىپ وتىرعان ەلدەردىڭ قاتارىندا. جاۋىن-شاشىننىڭ بىركەلكى تۇسپەۋى، مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى جانە قۇرعاقشىلىقتىڭ جيىلەۋى اۋىل شارۋاشىلىعىنا، ەكوجۇيەگە جانە ەكونوميكاعا تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر. سوندىقتان سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ەنگىزۋ - ۋاقىت تالابى.

- بۇل ءادىس سۋ قويمالارىن ءتيىمدى باسقارۋ، سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ، يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى جاڭعىرتۋ جانە ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ باسقارۋ سياقتى كەشەندى شارالارمەن قاتار قولدانىلعان جاعدايدا عانا ناقتى ناتيجە بەرە الادى، - دەپ ەسەپتەيدى سپيكەر.

دەمەك، جاساندى جاۋىن تەحنولوگياسى سۋ تاپشىلىعىن تولىق شەشەتىن امبەباپ قۇرال ەمەس. الايدا كليماتتىڭ وزگەرۋى كۇشەيىپ جاتقان كەزەڭدە ول سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ كەشەندى ساياساتىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالۋى مۇمكىن. تۇركىستان وبلىسىنداعى پيلوتتىق جوبا وسى مۇمكىندىكتىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتەتىن العاشقى تاجىريبە بولماق.