جامالحان قاراباتىر قىزى. ازىلدەگى جەڭىمپاز ءتىل

استانا. قازاقپارات - ەلىمىز كولەمىندەگى قورعالۋعا ءتيىستى بەيزاتتىق مادەني مۇرالارىمىزدىڭ ايىرىقشا قولعا الىنۋى - ءبىز ءۇشىن قۇلاماس مۇنارا ورناتۋمەن تەڭ ەكەنى بۇلتارماس شىندىق.

ءبىز بۇكىل جەر شارىنداعى وزگەرىستەرمەن دامۋشىلىقتارعا نازار اۋدارعاندا «ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى كوكەيتەستى ارمان مۇراتىمىز - سوڭعى ۇرپاقپەن جالعاناتىنى داۋسىز». ول ارينە ۇلتتىڭ تىلىمەن، بايىرعى مادەنيەتىمەن، ادەبيەتىمەن جانە سالت-داستۇرىمەن دارالاناتىنىن جەڭىل ايتا سالۋىمىزبەن ەمەس، قايتا سول ءبىر ۇشان-تەڭىز مول مۇرامىزدىڭ الۋان ءتۇرلى ەكەنىن، سالالار مەن جانرلارىنىڭ دا بىرىنەن ءبىرى تۋىنداپ، تۇرلەنىپ، دارالانىپ وتىراتىنىن، ءاربىر دارا ونەردىڭ بوگەنايلى جالعاۋشىلارى بولاتىنىن ەسىمىزگە سالادى. ەندەشە، بۇكىل دۇنيە مادەنيەتىنىڭ التىن قورىنا ەنگىزىلگەن اقىندار ايتىسى دا ۇلتىمىزدىڭ ماڭگى وزگەرمەس ايشىقتى تاڭباسى. بوگەنايى بولەك سول ايتىس مۇراگەرلەرىنىڭ ىشىندە اتالعان ونەردىڭ الۋان ءتۇرلى جانرىن جالعاۋشىلاردىڭ ءبىرى - كادىرحان قيزات ۇلى.

فوتو: كادىرحان قيزات ۇلىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان

كادىرحاننىڭ ولەڭگە قىزىعا باستاعان كەزى 1986 -جىلدارى ەدى. بۇل بەردىحان اباي ۇلىمەن جۇماعالي قۇيقاباي ۇلىنىڭ ايتىستاعى داۋىرەندەپ تۇرعان كەزىنە تۋرا كەلەدى. ال وسى ەكى اقىن دا قارا سوزدەن قاناتتى ءسوز جاساپ، قالعانىن كوكىرەك دومىناسىنا سالىپ قورتىپ، قالاعانىن قينالماي الا بەرەتىن، قالجىڭ ءسوزدىڭ دارحان ۇستاسى ەدى. مۇمكىن، سولاردىڭ تابيعاتىنا ەلىكتەسە كەرەك، كادىرحاننىڭ ايتىستارى دا كوبىنەسە ءازىل-قالجىڭعا بەيىمدەلە بەرەدى. بۇنىڭ مىسالىن تومەندەگى بىرنەشە ايتىس ۇزىندىلەرىنەن دالەلدەۋگە بولادى.

ءبىر جولى اقىن باعداش ءانبيا قىزى ۇيىنە ىزدەپ كەلىپ ايتىسا كەتەدى:

باعداش:

كادىرحان، بىرەۋ ەدىڭ تەل قۇربىنىڭ،

سايىسقا دايارلايتىن ءسوزدىڭ ءمىرىن.

سۇراۋعا حال- ايىمدى مۇرساڭ بولماي،

ايتۋمەن ابىگەرسىڭ تويدىڭ جىرىن.

قىرىقتا قىرپۋىڭدى بايقايىن دەپ،

ءوزىڭدى ادەيى ىزدەپ كەلدىم بۇگىن، دەيدى.

سوندا كادىرحان:

اينالدىم نيەتىڭنەن ىزگىلىكتى،

كەلىنشەك كەردەڭ بولسا، قىز قىلىقتى.

سابىلعان ءوزىڭدى ىزدەپ كۇنىم ازبا،

ىزدەتۋ بىلدىرمەي مە قۇندىلىقتى؟

بىرەر جول سەن ىزدەسەڭ نەڭ كەتەدى،

ىزدەيتىن زامان عوي بۇل، قىز - جىگىتتى، دەيدى.

بۇل ەڭ شۇرايلى ءسوز - ءداستۇرلى سالتتىڭ بۇزىلىپ، قىزدان ادەپ، ۇلدان سابىر ازايعانىن، ءتىپتى قىزدار جىگىتتى قايىن اتاسىنان سۇراپ، قانجىلىك بولىپ جۇرەتىنىن قاعىتىپ وتەدى.

ال اقىن تاڭنۇر ابزاپي قىزىمەن ايتىسقاندا:

تاڭنۇر:

اعا دەپ ءجۇرۇشى ەدىم ءوزىمسىنىپ،

بۇزدى ما جاقسى ويىڭدى سەزىم تۋىپ.

قاسىڭا پەرىشتەدەي مەن كەلگەندە،

بارا ما اش قاسقىرداي كوزىڭ تۇنىپ، دەيدى.

سوندا كادىرحان:

تاڭنۇر-اۋ، قايتەم، سەنى ماقتاي بەرىپ،

ۋاقىت ءوتىپ شىعار اتتاي جەلىپ.

اۋىزىنا اش قاسقىردىڭ ەرتە ءتۇسىپ،

قالعانسىڭ اجالى جوق لاقتاي بولىپ، دەيدى.

بۇل ارينە كەرمەك قالجىڭ. سەبەبى لاق - كىناسىز جاس ءتول. جىرتقىشتىڭ اۋىزىنان ءتىرى قالۋى قيىن، قاي قىرىنان قاراساق تا ومىردەن تابىلاتىن، اڭعال جاستىق پەن ازۋلى وبىردىڭ اراسىنداعى ورنىن تولماس وكسىكتى وكىنىش.

بارىنەن قىزىعى - كادىرحان وزىنەن 30 جاس كىشى انار بادەلحان قىزىمەن اكە-بالا بولىپ ايتىسىپ وتىرىپ، اياق استىنان بىلاي دەپ قۇدالىق سويلەسەدى:

كادىرحان:

ەل-جۇرتىم قىز ەركەسىن جاقتىرادى،

باسىڭدا ەركەلەسەڭ باق تۇرادى.

قىز بولساڭ ۇزاتىلىپ كەتەمە دەپ،

كەلىن ەتىپ العىم دا كەپ تۇرادى، دەيدى.

انار:

ون التى بىزدەر ءۇشىن كوكتەم بەينە،

كوكتەمدى گۇل جايناتىپ وتكەرمەي مە.

ءسىز ۇناتقان قىزىڭىز ۇلعا ۇناماي،

اكەمىز اپەرگەن دەپ جەك كورمەي مە.

بالا دەپ باسىپ ايتىپ كوندىرگەنمەن،

ۇلىڭىز ۇقپاعىنان شەكتەلمەي مە.

مەنىڭدە تۋىس-تۋعان اتا-انام بار،

ەستى قىز «قىرىق ۇيدەن شەكتەلمەي مە».

ايتىس دەپ اپارىپ اپ تورعايىمدى،

ارباعان قاي انتۇرعان دەپ كەلمەي مە، دەيدى.

ساسىپ قالعان كادىرحان:

تىلەيمىن ساعان باقىت، قارعام بالام،

ۇرپاقسىز ءومىرىمىز جالعانباعان.

قىزىعىپ ادەپ-يبا مىنەزىڭە،

اكەلىك قيالىم عوي ارمانداعان.

تەكتىگە تاڭداپ ءجۇرىپ ۇكى تاعار،

قالدى عوي قاسيەتتى قايران زامان.

بايانسىز ماحابباتتار كوبەيۋدە،

ۇلكەنگە اقىل سالىپ ويلانباعان، دەپ جالت بەرىپ قيادان جول تابادى.

جوعارىداعى ايتىستاردان قاراپ وتىرساڭىز، كەسكىلەسكەن شايقاس بولماعانمەن، ءاربىر ايتىستىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى بار. بۇندا دۋ كۇلدىرەتىن تاپقىر ازىلدە، اكەلىك مەيىردە، تاربيەلىك ماندە تابىلادى.

سوندا، مۇنداي ءازىلقويلىق اقىننىڭ وزىنە ءتان مىنەزىمەن ۇلگى تۇتقان ۇستازدارىنان كەلدى دەۋگە بولادى، سەبەبى اتا-بابامىز «ادام ادامنان ۇلگى الادى» دەمەي مە. كادىرحاننىڭ وسى ايتىسىندا ۇستازى بەردىحاننىڭ اۆتوبۋستا كەلە جاتىپ ءبىر جاس قىز بالاعا «اينالايىن، ءبىر جاقسى بالا ەكەنسىڭ، ماعان كەلىن بولساڭشى» دەپ جول-جونەكەي قۇدالىق سويلەسەتىن بالا مىنەزى قايتالانادى.

ال كادىرحاننىڭ ۇلكەن مايدانداعى ايتىسىنان دا، اۋىل اراسىنداعى ايتىستارىندا دا قاعىتپا قالجىڭدار كوپتەپ كەزدەسەدى.

مىسالى، ءوزىنىڭ ەرجان جايسا ۇلى دەيتىن زامانداس ارىپتەسى ءبىر جولى ايتىسا كەتىپ:

ەرجان:

كادىرحان، ماعان ءمالىم بۇرىن سىرىڭ،

ايتىلار شىن قىساس، ءھام بۇگىن شىنىڭ.

اكىمنىڭ بالاسىنداي شىرەنەسىڭ،

بالاسى ەڭ عيزات دەگەن سيىرشىنىڭ، دەيدى.

سوندا كادىرحان:

ەي ەرجان، ءارى ارىپتەس، ناعاشى ەدىڭ،

ويلانىپ تاريحىڭا قاراشى ءوزىڭ.

قوي باعىپ قورىمسۋدا جۇرەتۇعىن،

جايسا دەگەن ءۋاليدىڭ بالاسى ەدىڭ، دەپ وتە ۇتىمدى دالمە-ءدال مىسقىلمەن جاۋاپ قايتارادى.

ەرجان مەن كادىرحاننىڭ اراسىنداعى مۇنداي ۇتىمدى قالجىڭعا قۇرىلعان ايتىستار مەن قارىم-قاتىناستار قۇلىستاي دالاسىن شارلاپ، ءۇش ايماقتى ارالاپ كەتكەن جايى بار. ولاي بولاتىنى، بىرىنشىدەن، ەل قۇلاعىنا جاعىمدى، قالامپىر بۇرىشى مەن قايماعى قالىڭ قوسىلعان قالاۋلى قالجىڭ سۋسىندىعى. ەكىنشىدەن، جاساندى جاتتاندىلىقتان اۋلاق شىنايى ايتىس، شىمىر جاۋاپ.

ال كادىرحاننىڭ جازبا ولەڭدەرىنە كەلسەك، ول جازبا ولەڭدەردە دە بەلگىلى دەڭگەيگە جەتكەن. ولەڭدەگى لوگيكانى، ۇيقاس پەن ويدى تولىق مەڭگەرگەن اقىن. مىسالعا ونىڭ «انا» تۋرالى ولەڭىن الايىق:

ەنشىلەس بولماسام دا كوپ ونەرمەن،

ۇلگى الدىم ومىرىمە ونەگەڭنەن.

قالتاڭنان الىپ بەرگەن كىر قانتىڭا،

تالاسقىم كەپ تۇرادى نەمەرەڭمەن.

ال «ۇقساتامىن» دەگەن ولەڭىندە:

ايتشى سەن ونىڭ ەگىز پارىمىسىڭ،

نەمەسە بىرگە تۋعان قانىمىسىڭ.

ەركەمدى كوز الدىما ەلەستەتىپ،

جانىمنىڭ جاۋتاڭداتتىڭ ساعىنىشىن.

اينىماعان سول ەركەسىنىڭ وزىمە، وڭىمە، الدە تۇسىمە؟ جان بالاسىنا سەزدىرمەيىن دەگەن سايىن ىشكى بۇلقىنىسىن جاۋتاڭداعان دىلگىر ساعىنىشتىڭ پاش ەتىپ تاستاعانىن ءوزى دە سەزبەي قالادى- اۋ شاماسى. ەندەشە سول ءبىر قاس-قاعىم ساتتىك قۇبىلىستى وسىلاي عانا بەينەلەپ جەتكىزۋ جەتكىلىكتى سياقتى.

كادىرحاننىڭ دارالىعى - اۋىزەكى سويلەۋدەگى شەشەندىگىندە. قارا سوزدەگى شەشەندىك ولەڭگە كەلىپ ارالاسپاي تۇرمايدى. بۇعان دالەل - 1986 -جىلى، نەبارى 23 جاسىندا جازعان «تەڭسىز ءبولىس» اتتى ولەڭى:

ەندى سول ولەڭنىڭ ءبىر بولىگىن مىسالعا الايىق:

«بەردىڭ پۇشىق سارى اتان،

وتىزعا كەلگەن كارى اتان.

ءبىر وگىزدەي ءحالى جوق،

قاي قاجەتكە جاراتام.

الا جازداي شىر جۇقپاي،

كۇنىنە اشى جالاتام.

كەتەگەنى تاعى بار،

اياققا كەسكەك تاقپاسا،

جەتەككە تاعى جۇرمەيدى،

تاقىمعا سالىپ تارتپاسا.

بۇلداعانعا كىم الار،

ارزانداتىپ ساتپاسا.

نە ءسانى بار تۇيەنىڭ،

اۋىر جۇك سالىپ ارتپاسا.

الدىنا بارساڭ باقىرىپ،

ارتىنا بارساڭ تەبەدى.

بەلگىسى بولىپ كوشىمنىڭ،

مۋزىكا تارتىپ بەرەدى.

بوتاسى قاشان ولگەن دەپ،

كورگەن ەل كۇلىپ سوگەدى.

اشىنعاندا قالتايدىڭ،

وزىنە بەرگىم كەلەدى، - دەپ جەلدىرتەدى.

بۇل ولەڭ ءبىر ادامنىڭ ەمەس، سول تەڭسىز بولىستەن ۇلەس العان بار ادامنىڭ جۇرەك ءسوزى ەدى. قيسىن ءۇشىن الىنعان بىردە-ءبىر ءسوز جوق. بەينە جاساندى تىڭايتقىشسىز وسكەن استىقتاي، قۇنارلى، تازا ءونىم.

ولەڭدى تىڭداپ وتىرىپ وزىڭىزدىڭدە سول مالدارمەن ارالاسىپ كەتكەنىڭىزدى سەزبەي قالاسىز. جايى كەلسە بىرگە شارشايسىز، كوشى-قونداعى كۇيگەلەك مىنەزبەن جۇرمەگەن ءبىر-ەكەۋىن باۋىزداپ تاستاعىڭ كەلەدى.

مىنەكي، سيديعان ارىق بوزبالا كادىرحاننىڭ العاشقى شەشەندىگى وسى «سارى اتاننىڭ» ۇستىندە تەڭ بولىپ كورىنگەن ەدى. كەيىن كەلە كۇيشىلىك، انشىلىك، تەرمەشىلىك، اقىندىق، اسابالىق ونەر قوسىلدى. ال جۇرگىزۋشىلىك ونەر اقىندىقتى، شەشەندىكتى، ساتيرالىقتى قاجەت ەتەدى. مۇنىڭ ءبارى كادىرحاننىڭ بويىنان تابىلىپ، حالىقتىڭ جاقسى باعاسىن الدى.

وسىنىڭ بارىنە قوسا، ونىڭ ازاماتتىق نامىسى، ديپلوماتتىق قابىلەتى، قوعامدىق ىسكە بەلسەنە ارالاسۋى زامانداستارىنان وق بويى وزىق ەدى.

ءبىزدىڭ ونەر كوشىمىزگە «سارى اتانىن» جەتەلەپ كەلگەن اقىن شاكىرتىمىزدەن الداعى ساپاردا دا شەشەندىكتىڭ، شەبەرلىكتىڭ، ولەڭ مەن ونەردىڭ، ازاماتتىقتىڭ «سارى اتانى» بولۋىن تىلەيمىز.

جامالحان قاراباتىر قىزى

2009 -جىلى 30-ناۋرىز