جالاقى قارجىلىق تۇراقتىلىق كوزى مە: قازاقستاندا ورتا تاپ ۇعىمى وزگەرىپ جاتىر

مەملەكەت ۇستانىمى

بۇل ماسەلەنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان «ادىلەتتى قازاقستان: زاڭ مەن ءتارتىپ، ەكونوميكالىق ءوسىم، قوعامدىق وپتيميزم» اتتى جولداۋىندا دا كوتەرگەن بولاتىن

- ەكونوميكا وسكەن سايىن الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك ازايىپ، ورتا تاپ كۇشەيە ءتۇسۋى كەرەك. سوندا عانا ءبىز ەلىمىزدىڭ الەۋەتىن كۇشەيتە الامىز. ول ءۇشىن كەز كەلگەن ءىستىڭ باستى ولشەمى تيىمدىلىك بولۋعا ءتيىس. ياعني، ءاربىر شەشىم، ءاربىر جوبا ەڭ الدىمەن ەلگە پايدالى بولۋى قاجەت، - دەدى مەملەكەت باسشىسى.

باسقاشا ايتساق، ەكونوميكانىڭ ءوسۋى مەملەكەت ءۇشىن دەربەس ءارى تۇپكىلىكتى ماقسات ەمەس. تابىس دەڭگەيى، جۇمىس ورىندارىنىڭ ساپاسى مەن كاپيتال جيناۋ مۇمكىندىگى ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنا وڭ اسەر ەتكەن جاعدايدا عانا ەكونوميكاداعى ءوسىم ناتيجە بەرەدى.

2026-جىلى ۇكىمەت حالىقتىڭ ناقتى تابىسىن ارتتىرۋدى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەدى. پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ ازاماتتاردىڭ تابىسى ەكونوميكا وسىمىنەن باياۋ ارتىپ جاتقانىن مويىندادى. وسىعان بايلانىستى جالاقىنى كوتەرۋ، جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ، كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جانە حالىقتىڭ قارجىلىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ جونىندەگى كەشەندى شارالار ازىرلەنەتىنى حابارلاندى.

2026-2028-جىلدارعا ارنالعان ماكروەكونوميكالىق تۇراقتاندىرۋ جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى قولعا الىندى. باعدارلامانىڭ باستى باعىتى - تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم، ينفلياتسيانى باقىلاۋ، ءوندىرىستى دامىتۋ جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ ناقتى تابىسىن كوبەيتۋ. 2026-جىلدىڭ باسىنان بەرى الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن زەينەتاقىلار رەسمي ينفلياتسيا دەڭگەيىندە يندەكستەلدى.

دەگەنمەن ەكونوميستەر جالاقىنى ءوسىرۋ ارقىلى عانا ورتا تابىستى قازاقستاندىقتاردىڭ قاتارىن كەڭەيتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ءجيى ايتىپ ءجۇر. ول ءۇشىن بىرنەشە شارت قاتار ورىندالۋى قاجەت: ەڭبەك ونىمدىلىگى تۇراقتى ءوسىپ، جوعارى جالاقى تولەنەتىن جۇمىس ورىندارى كوبەيۋ كەرەك؛ باسپانا قولجەتىمدى، ءبىلىم ساپالى بولىپ، ينفلياتسيالىق قىسىمنىڭ تومەندەۋى شارت؛ شاعىن جانە ورتا بيزنەس دامىپ، ءار وتباسى ۇزاق مەرزىمگە قور جيناقتاي الۋى كەرەك.

وسىنداي ولشەممەن العاندا رەسمي ستاتيستيكاداعى ايلىق مولشەرىنە ورتا تاپتىڭ ۇلەسىن ايقىنداۋ مۇمكىن ەمەس. ورتا تاپقا جاتاتىن وتباسى كۇندەلىكتى شىعىنىن قينالماي وتەۋمەن قاتار بولاشاعىن سەنىممەن جوسپارلاي الۋى قاجەت.

رەسمي ولشەم

ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (OECD) ادىستەمەسى بويىنشا، ەلدەگى مەديانالىق تابىستىڭ 75 پايىزىنان 200 پايىزىنا دەيىنگى مولشەردە تابىس الاتىن ادامدار ورتا تاپقا جاتادى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە، قازاقستاندا 2026-جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا مەديانالىق جالاقى 331,5 مىڭ تەڭگە بولعان. دەمەك، فورمالدى تۇردە ايىنا شامامەن 250 مىڭنان 660 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تابىس تاباتىن قىزمەتكەرلەردى ورتا تاپقا جاتقىزۋعا بولادى.

ەكونوميست ەلدار شامسۋتدينوۆتىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي ءتاسىلدىڭ ءوزى ادامنىڭ باسقا قىزمەتكەرلەرمەن سالىستىرعانداعى ورنىن عانا كورسەتەدى، ءبىراق وتباسىنىڭ قانشالىقتى تۇراقتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ايقىنداي المايدى.

- مەن ورتا تاپقا ءۇي شارۋاشىلىعىنىڭ بەرىكتىك قورى تۇرعىسىنان قارايمىن. تابىستىڭ ءبىر بولىگىن جوعالتقان جاعدايدا دا قالىپتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ساقتاي الۋ، تۇرعىن ءۇي، مەديتسينا، بالالاردىڭ ءبىلىمى، كولىك جانە دەمالىس شىعىندارىن وتەۋ، نەسيەلەردى بيۋجەتكە اۋىرتپالىق تۇسىرمەي تولەۋ جانە كەم دەگەندە بىرنەشە ايعا جەتەتىن قارجىلىق قوردىڭ بولۋى - ورتا تاپتىڭ ەڭ باستى سيپاتى، - دەيدى ساراپشى.

ءىرى قالالاردا ورتا تاپتىڭ تۇرمىس دەڭگەيى قانداي؟

ۇيگە اي سايىن 500 مىڭ تەڭگە كىرىپ وتىرسا، بۇل جامان كورسەتكىش بولىپ كورىنبەۋى مۇمكىن. الايدا ءىرى قالالارداعى ناقتى تىرشىلىك قۇنى بۇدان الدەقايدا جوعارى. الماتى نەمەسە استانادا ءبىر بالاسى بار وتباسىنىڭ اي سايىنعى شىعىنى كەمىندە مىنانداي:

• يپوتەكا نەمەسە پاتەر جالداۋ اقىسى - 250-450 مىڭ تەڭگە؛

• ازىق-تۇلىك - 100-300 مىڭ تەڭگە؛

• كولىك شىعىندارى - 50-100 مىڭ تەڭگە؛

• ءبىلىم بەرۋ مەن ۇيىرمەلەر - 50-150 مىڭ تەڭگە؛

• مەديتسينا، كيىم-كەشەك، بايلانىس جانە تۇرمىستىق شىعىندار - تاعى 100-150 مىڭ تەڭگە.

سوندا بارىنشا ۇنەمدەپ ءومىر سۇرگەن ءبىر بالالى وتباسى قىمبات گادجەت، تۇرمىستىق تەحنيكا ساتىپ الۋ، ساياحات شىعىندارىن ەسەپتەمەگەننىڭ وزىندە ايىنا 1 ميلليون تەڭگەدەن استام قاراجات جۇمسايدى.

ەلدار شامسۋتدينوۆتىڭ پايىمىنشا، رەسمي ەسەپ بويىنشا ەلدەگى ورتا تاپتىڭ ايلىق تابىسى 250-660 مىڭ تەڭگە دەپ باعالانعانىمەن، ايلىقتان ايلىققا دەيىن الاڭسىز ءومىر سۇرەتىن ەرەسەك ادامنىڭ تابىس دەڭگەيى 700-900 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى.

ال ءبىر بالاسى بار، ءىرى قالادا تۇراتىن وتباسى ورتا تاپ دەڭگەيىندە ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ۇيگە اي سايىن 1,5-2,2 ميلليون تەڭگە تابىس كىرىپ تۇرۋ كەرەك.

- جەكە تابىس پەن وتباسىلىق بيۋجەتتى اجىراتا ءبىلۋ كەرەك. ءبىر جالاقى قىزمەتكەردىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى ورنىن كورسەتسە، ءۇي شارۋاشىلىعىنىڭ جيىنتىق تابىسى وتباسىنىڭ ءومىر ساپاسىن كورسەتەدى. ءبىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراساق، ايتارلىقتاي جيناعى بار ازاماتتار سانى ءالى دە سالىستىرمالى تۇردە از. بۇل قارجىلىق جاعدايى تۇراقتى وتباسىلار ءالى دە از ەكەنىن كورسەتەدى، - دەيدى ساراپشى.

وزىق ەلدەردە قالاي؟

دامىعان ەلدەردە اي سايىنعى تابىس دەڭگەيى الەمدىك ورتاشا كورسەتكىشتەن الدەقايدا جوعارى:

• ا ق ش - شامامەن 4500 دوللار؛

• شۆەيتساريا - 7000 دوللاردان استام؛

• قاتار - 4000 دوللاردان جوعارى.

بۇل تۇرعىدا قازاقستان ورتالىق ازياداعى ەڭ اۋقاتتى ەكونوميكالاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. ت م د- نىڭ مەملەكەتارالىق ستاتيستيكالىق كوميتەتىنىڭ 2023-2024-جىلدارعا ارنالعان دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستانداعى ورتاشا نومينالدى جالاقى شامامەن 817 دوللار بولىپ تۇر. بۇل كورسەتكىش وزبەكستاندا - 438 دوللار، قىرعىزستاندا - 411 دوللار، تاجىكستاندا - 243 دوللار.

الايدا تابىستىڭ نومينالدى مولشەرىندەگى ايىرماشىلىق ءومىر ساپاسىندا ءدال سونداي ايىرماشىلىق بار دەگەندى بىلدىرمەيدى. قازاقستاندا جالاقىمەن بىرگە حالىقتىڭ شىعىندارى دا جوعارى.

ءال-اۋقاتتى باعالاۋ كەزىندە تەك جالاقى كولەمىن عانا ەمەس، ءومىر ءسۇرۋ قۇنىن، قارىز جۇكتەمەسىن جانە جەكە باسپانانىڭ بار-جوعىن دا ەسكەرۋ ماڭىزدى.

سىرت كوزگە ارنالعان ستاندارتتار

ءارتۇرلى ساۋالنامالارعا سايكەس، قازاقستاندىقتاردىڭ 60 پايىزىنا دەيىن وزدەرىن ورتا تاپقا جاتقىزادى.

مۇنىڭ سەبەبى قاراپايىم: ادامدار وزدەرىن ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەرمەن ەمەس، اينالاسىنداعىلارمەن سالىستىرادى.

- اينالاسىنداعى ادامدار شامالاس دەڭگەيدە ءومىر سۇرسە، قارجىلىق تۇراقتىلىعى شەكتەۋلى بولسا دا، ورتا تاپ جاپپاي قۇبىلىس رەتىندە قابىلدانا باستايدى. مۇنداي مارتەبە پاتەر، دەمالىس، بالالاردىڭ قانداي مەكتەپ پەن ۇيىرمەگە باراتىنى، كولىك ماركاسى مەن سانى سياقتى كوزگە كورىنەتىن بەلگىلەر ارقىلى باعالانادى. الەۋمەتتىك جەلىلەر بۇل سالىستىرۋدى ۇزدىكسىز ۇدەرىسكە اينالدىرىپ، قالىپتاسقان مارتەبەنى ساقتاپ قالۋدىڭ قۇنىن ايتارلىقتاي ءوسىردى، - دەيدى ەلدار شامسۋتدينوۆ.

وسىنداي ستاندارتقا تالپىنۋ قارىز جۇكتەمەسىنىڭ ارتۋىنا الىپ كەلۋى دە مۇمكىن.

ورتا تاپتىڭ جاڭا كەلبەتى

قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىر بولىگى رەسمي جالاقىنىڭ سىرتىندا قوسىمشا جۇمىستان، جىلجىمايتىن مۇلىكتى جالعا بەرۋدەن، وتباسىلىق بيزنەستەن نەمەسە ماۋسىمدىق جۇمىستان تابىس تابادى. وسىعان بايلانىستى رەسمي ستاتيستيكا ءاردايىم ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ ناقتى تابىسىن تولىق كورسەتە بەرمەيدى.

ونىڭ ۇستىنە ورتالىق ازيادا وتباسىلىق قولداۋ ينستيتۋتى ءالى دە كۇشتى. اتا-انا بالالارىنا يپوتەكانىڭ باستاپقى جارناسىن تولەۋگە كومەكتەسەدى، اياقتان تۇرعان بالالار اتا-اناسىنا قاراسادى. ءولىم-جىتىممەن، توي-تومالاقپەن، توسىن وقيعالارمەن بايلانىستى شىعىنداردى اۋلەت بولىپ كوتەرىپ الاتىن ءداستۇر ءالى دە بار.

قالاي دەگەنمەن دە ءوزىن ورتا تاپقا جاتقىزۋ ءۇشىن رەسمي تابىسىن باسشىلىققا الاتىنداردىڭ سانى ازايىپ كەلەدى. ورتا تۇرمىس ۇعىمىنا بالاسىنا ساپالى ءبىلىم مەن مەديتسينا ۇسىنا الۋ، جىل سايىن مىندەتتى تۇردە ءبىر رەت اسەرلى ساياحات جاساي الۋ، نەگىزگى تابىس كەنەت توقتاعان جاعدايدا بىرنەشە اي قينالماي ءومىر سۇرەتىن قوردىڭ بولۋى سياقتى ولشەمدەر ەنىپ جاتىر.

بۇعان دەيىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى - ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين قازاقستاندىقتاردىڭ اقشالاي تابىسىنىڭ ۇشتەن ەكىسى جالدانىپ جۇمىس ىستەۋدەن كەلىپ جاتقانىن ايتقان بولاتىن.