جاڭا كونستيتۋتسيا كۇشىنە ەندى: قوعام ءۇشىن نە وزگەرەدى

رەفورمادان رەفەرەندۋمعا دەيىن

بۇعان دەيىن حالىق اراسىندا 1995 -جىلعى اتا زاڭنىڭ زامان تالابىنان قالىس تۇسى ايتىلىپ كەلدى. قۇقىقتىق بازا، ساياسي تەتىكتەردى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن باستى قۇجاتتىڭ باعدارىن باسقا ارناعا بۇرۋدى مەڭزەگەندەر كوپ. اتا زاڭدا الداعى مەملەكەت ماقساتى مەن ەل رەتىندەگى جولىمىز ءالى دە ناقتىلانۋى كەرەك دەگەندى دە ءجيى ەستىدىك.

حالىق كوكەيىندەگى نيەتتى اڭعارعان پرەزيدەنت وتكەن جىلعى جولداۋىندا كونستيتۋتسيانى رەفورمالاۋعا بايلانىستى ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. وسى ماقساتتا قازان ايىندا اتا زاڭعا قاتىستى ۇسىنىس-پىكىردى جيناقتاۋ ءۇشىن e-Otinish جانە eGov پورتالدارىندا «پارلامەنتتىك رەفورما» دەگەن ارنايى ءبولىم اشىلدى. 7 پارتيا مەن جەتەكشى ساياسي ينستيتۋتتار تاقىرىپقا قاتىستى ويىن جەتكىزىپ، پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى 2 مىڭعا جۋىق ۇسىنىستى جۇيەلەگەنىن بىلەمىز.

ال بيىل 21-قاڭتاردا پرەزيدەنت 130 ادامنان تۇراتىن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانى قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. كوميسسيا قۇرامىندا ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى، ساياساتتانۋشىلار، ەكونوميستەر، قۇقىقتانۋشىلار، مينيسترلەر، ايماق اكىمدەرى جۇمىس ىستەدى.

بۇل كەزەڭنىڭ باستى ەرەكشەلىگى، كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ اشىق ءارى جاريا تۇردە تالقىلاۋ جۇرگىزۋى ەكەنى ءسوزسىز. كوميسسيانىڭ بارلىق 12 وتىرىسى تىكەلەي ونلاين كورسەتىلىم فورماتىندا كوپشىلىككە ۇسىنىلىپ، الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ءبىر ميلليوننان استام ادام قارادى. سونىمەن قاتار كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قوعامدىق تالقىلاۋلار مەن كەزدەسۋلەر تولاستاعان ەمەس. وسىلايشا، كونستيتۋتسيا جوباسىن تالقىلاۋ بۇكىلحالىقتىق پىكىرتالاسقا ۇلاسقان ەدى.

الدىمەن جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ العاشقى رەداكسياسى ب ا ق-قا جاريالاندى. ىزىنشە ەل تاعدىرىنا بەي- جاي قارامايتىن ازاماتتار الىپ- قوسارىن ايتىپ، قوسىمشا ۇسىنىس بەرگەن بولاتىن. بۇل رەتتە دە كوميسسيا ۇسىنىس-پىكىردى ەكشەپ، جاڭا نۇسقانى قوعام قاراۋىنا قايتا ۇسىندى.

- قوعام تالابى، الەمدەگى جاعداي وزگەردى. وعان قوسا كونستيتۋتسياعا قايتا-قايتا تۇزەتۋ ەنگىزۋ ءتيىمسىز بولعانى بەلگىلى. سوندىقتان ەلگە حالىقتىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن جانە قازاقستاننىڭ بولاشاق دامۋىنا نەگىز بولاتىن جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋ قاجەت بولدى، - دەيدى قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق تالداۋ جانە رەفورمالار ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى تاسىم ريززات.

تۇبىندە جارتى جىلعا جۋىق تالقىعا تۇسكەن اتا زاڭنىڭ كەلەشەگىن حالىق شەشتى. 15 -ناۋرىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ۇيىمداستىرىلىپ، وندا 9126850 ازامات تاڭداۋىن جاسادى. ولاردىڭ 87,15 پايىزى جاڭا كونستيتۋتسيانى قولداعان، ياعني 8 ميلليونعا جۋىق ادام شەشىمنىڭ دۇرىس ەكەنىنە سەنىمدى.

قۇرىلتاي، حالىق كەڭەسى قۇرىلادى

سونىمەن، بۇگىننەن باستاپ كۇشىنە ەنگەن جاڭا اتا زاڭدا پرەامبۋلا، 11 ءبولىم مەن 95 باپ بار. «حالىق كەڭەسى» جانە «كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ» اتتى ەكى جاڭا ءبولىم ەنگىزىلگەن. تاعى 4 ءبولىمنىڭ اتاۋى وزگەردى. وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار اتا زاڭنىڭ بارلىق بولىمدەرىن قامتىپ، 77 باپ جاڭاردى. بۇل كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ 84 پايىزى وزگەرگەنىن بىلدىرەدى.

كونستيتۋتسياداعى وزگەرىستەردىڭ العاشقى لەگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى رەفورمالاۋدان باستالماق. مىسالى، كونستيتۋتسياعا سايكەس، ەكى پالاتالى پارلامەنت قىزمەتىن توقتاتىپ، ونىڭ ورنىنا جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە ءبىر پالاتالى كاسىبي قۇرىلتاي قۇرىلادى. قۇرىلتايداعى دەپۋتات سانى 145 بولۋ كەرەك جانە ولاردى سايلاۋدا تولىعىمەن پروپورتسيونالدى جۇيە قولدانىلماق. ال جاڭا پارلامەنتتەگى دەپۋتاتتاردىڭ 5 جىل مەرزىمگە پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا عانا وتۋىنە مۇمكىندىگى بار.

م. اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساياسات تانۋ كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى جاندوس سارسەنبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، ءبىر پالاتالى جۇيە زاڭ شىعارۋ ءۇردىسىن جەدەلدەتەدى جانە قۇرىلتايدىڭ سەسى بولادى.

- اتا زاڭدا جاقسى باستامانى بايقادىق. ول - قۇرىلتايدىڭ ۇكىمەتكە، مينيسترلىكتەرگە ىقپالىنىڭ كۇشەيۋى. قۇرىلتايدىڭ قۇزىرەتى تۋرالى باپتا ايتىپ وتكەندەي، ۇكىمەتتىڭ جىل قورىتىندىسى تۋرالى ەسەبىنىڭ قابىلدانباۋى - قۇرىلتاي تاراپىنان ۇكىمەتكە سەنىمسىزدىك بىلدىرۋمەن پارا-پار. ەكىنشىدەن، قۇرىلتاي دەپۋتاتتارى پرەزيدەنتكە مينيسترلەردى قىزمەتىنەن بوساتۋعا ۇسىنىس بەرە الادى. ول ۇسىنىستى پرەزيدەنت مىندەتتى تۇردە ماقۇلدايدى. مىنە، وسى تۇستا ۇكىمەتتىڭ پارلامەنت الدىندا جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى، - دەيدى ساياساتتانۋشى.

قۇرىلتايعا دەپۋتات بولۋدى قالايتىن ازاماتتارعا قويىلاتىن تالاپتار جونىندە پىكىرتالاس بولدى. سوڭىندا بۇرىن ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا ۇمىتكەرگە قويىلعان تالاپ قۇرىلتايدا قولدانىلادى دەپ شەشىلگەن. ياعني، ۇمىتكەر ماندات الۋ ءۇشىن 25 جاستان اسۋى، سوڭعى 10 جىلدا ەلدە تۇراقتى تۇرۋى مىندەت. باستىسى، پرەزيدەنت كۆوتاسى ەنگىزىلمەيدى، ياعني ارنايى تاعايىندالعان «تاڭداۋلى تۇلعالار» بولمايدى. ايەلدەرگە، جاستارعا جانە مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتارعا ارنالعان پارتيالىق كۆوتا عانا ساقتالادى.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىنىڭ پارتيالىق تىزىممەن ءوتۋى پارتيالار اراسىناداعى ساياسي باسەكەنى ارتتىرۋى مۇمكىن. پارتياىشىلىك، ءتىپتى پارتياارالىق رەفورمالار ساياسي مادەنيەتتى جاڭا دەڭگەيگە شىعارادى دەپ بولجاۋدا.

قاسىم-جومارت توقايەۆ كەشە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا دا وسى ماندە ويدى ايتقانى ەستە.

- جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنۋى - ۇلت تاعدىرىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن تاريحي وقيعا. تۇعىرىنا قونعان اتا زاڭىمىز اسا اۋقىمدى قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەر كەزەڭىنە جول اشادى. وسىعان وراي، مەن ءبىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتقا، سونىڭ ىشىندە قۇرىلتاي سايلاۋىن وتكىزۋ تۋرالى ارنايى جارلىققا قول قويامىن. سوعان سايكەس پارتيالار اراسىنداعى باسەكە دە جاندانا تۇسەدى. ءبىز جاسامپاز ەل رەتىندە وسى ساياسي ناۋقاندى دا جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋىمىز كەرەك. الداعى سايلاۋدا اشىق، ادال جانە ءادىل باسەكە بولۋعا ءتيىس، - دەدى مەملەكەت باسشىسى

ەلگە ساياسي سالماعى بار، ءتىپتى ناقتى زاڭ ۇسىنۋعا الەۋەتتى كونسۋلتاتيۆتى ورگان كەرەك. سەبەبى قوعامدىق ديالوگ الاڭدارى كەي جاعدايدا تۇتاس جالپىۇلتتىق مۇددەنى قامتاماسىز ەتە الماي وتىر. سوندىقتان اتا زاڭدا حالىق كەڭەسىن قۇرۋ باستاماسى ەنگىزىلدى. وندا تەك سالا ماماندارى عانا ەمەس، ازاماتتىق قوعامنىڭ بارلىق وكىلدەرى باس قوسۋعا مۇمكىندىك الادى جانە قوعامنىڭ زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنە تىكەلەي قاتىسۋى ارتادى.

بەلگىلىسى، كونسۋلتاتيۆتىك- كەڭەسشى ورگانعا 126 ادام مۇشە بولادى:

42 وكىل - ەتنومادەني بىرلەستىكتەردەن؛

42 وكىل - قوعامدىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردان؛

42 وكىل - ءماسليحاتتار مەن قوعامدىق كەڭەستەردەن دەلەگات ەتىپ جىبەرىلمەك.

پرەزيدەنت جانىنداعى ق س ز ي-دىڭ وڭىرلەرمەن جۇمىس ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى ازامات جانسەيىتوۆ حالىق كەڭەسى ازاماتتىق قوعامنىڭ ءرولىن اتتىرادى دەگەن پىكىر ايتتى.

- كەڭەسكە زاڭ شىعارۋ باستاماسىن كوتەرۋ جانە رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى باستاما ۇسىنۋ قۇقىعىنىڭ بەرىلۋى وزەكتى. ەندى ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى مەملەكەت ازىرلەگەن قۇجاتتاردى تالقىلاپ قانا قويماي، زاڭعا باستاماشى بولا الادى.

ماسەلەن، بىرنەشە وڭىردە اۋىز سۋ ماسەلەسى بار دەلىك. قوعامدىق ۇيىمدار ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن اكىمدىكتەرگە جەكە-جەكە ءوتىنىش جاساماي-اق، حالىق كەڭەسى ارقىلى ورتاق ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان زاڭدى ۇسىنۋىنا مۇمكىندىك بار.

ءدال وسىنداي تارتىپپەن اۋىلداعى مەديتسينالىق كومەك، مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قۇقى، ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك، جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ، كوپبالالى وتباسىلاردى قولداۋ سەكىلدى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە بولادى، - دەپ ءتۇسىندىردى سپيكەر.

ازامات جانسەيىتوۆتىڭ پايىمىنشا، حالىق كەڭەسى بۇكىل ازاماتتىق قوعامنىڭ ورنىن الماستىرماۋى ءتيىس. قۇرىلىم قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ماڭىزدى تەتىگى بولىپ قالعانى ءجون. وعان قوسا كەڭەس قۇرامىندا ايەلدەر مەن جاستاردىڭ بولۋى، وتىرىستاردىڭ جاريا تۇردە وتكىزىلۋى، ازاماتتارمەن تۇراقتى كەرى بايلانىسى ماڭىزدى.

ەلدەگى ەكىنشى ادام

جاڭا كونستيتۋتسيادا ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ بولاشاق فۋنكسيالارى ناقتىلانعان. اتا زاڭدا ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى مەن وكىلەتىن رەتتەيتىن جەكە باپ پايدا بولدى.

ۆيتسە-پرەزيدەنتتى قۇرىلتايدىڭ كەلىسىمىمەن پرەزيدەنت تاعايىندايدى. اتالعان لاۋازىمعا كەلەتىن ازاماتتىڭ ساياسي پارتياعا مۇشە بولۋىنا، دەپۋتات اتانۋىنا، جوعارى قىزمەت اتقارۋىنا، ءتىپتى كاسىپپەن اينالىسۋىنا جول جوق. ال لاۋازىمنان بوساتۋ تۋرالى شەشىمدى مەملەكەت باسشىسى قابىلدايدى.

ۇسىنىستاردىڭ جاي-جاپسارىن اڭداساق، ۆيتسە-پرەزيدەنت حالىقارالىق ارەنادا، ەلدەگى باسقارۋ قۇرىلىمدارىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنان ءسوز سويلەۋگە قۇقى بار. پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگى مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتىلعان جاعدايدا، ەلدى باسقارۋ ۋاقىتشا ۆيتسە-پرەزيدەنتكە جۇكتەلەدى.

ساياسات تانۋشى تاسىم ريززاتتىڭ سوزىنشە، جاڭا كونستيتۋتسيادا ەشكىمگە ارتىق وكىلەت بەرىلمەگەن. كەرىسىنشە، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەتىن باسقارۋ مودەلى باسىم. بيلىكتىڭ شامادان تىس ءبىر قولعا شوعىرلانۋىنىڭ الدىن الىپ، جەكەلەگەن تۇلعالارعا تاۋەلدى بولۋ ءقاۋپىن ازايتقان.

- ماسەلەن، اتا زاڭدا پرەزيدەنت جەتى جىلدىق مەرزىمگە ءبىر رەت سايلانادى دەپ جازىلعان. بۇل ساياسي جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتىپ، بيلىكتى ۇزاق ۋاقىت ساقتاپ قالۋعا دەگەن ۇمتىلىستىڭ جولىن كەسەدى. ونىڭ ۇستىنە جەتى جىلدىق مەرزىم پرەزيدەنتكە باعدارلاماسىن جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋعا جەتكىلىكتى ۋاقىت دەپ ويلايمىن، - دەيدى تاسىم ريززات.

ادام قۇقىعى

ساياسات تانۋشى جاندوس سارسەنبەكوۆ كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا ىقپال ەتەدى دەگەن پىكىردە.

- جاڭا رەداكسيانىڭ العاشقى تاراۋلارىندا ادام قۇقىقتارىنا بايلانىستى كوپ وزگەرىس بار. باستىسى، جاڭادان قوسىلعان «ميراندا» قاعيداسىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. ياعني، ادامنىڭ كىناسى تولىق دالەلدەنبەيىنشە، ونى كىنالى دەپ ەسەپتەۋگە بولمايدى.

بۇل - ۋاقىتىلى قابىلدانعان وزگەرىس. سەبەبى قازىرگى تاڭدا الەۋمەتتىك جەلى مەن ب ا ق-تا اقپاراتتىڭ تارالۋ قارقىنى وتە جىلدام. قوعام كەي جاعدايدا كۇدىكتى ادامدى كىنالى قىلىپ كورسەتەدى. كۇدىكتىنىڭ ار-وجدانى، جەكە يميدجىنە نۇقسان كەلەدى دەپ تارتىناتىندار از. وسى ماسەلەدە جاڭا كونستيتۋتسياداعى «ميراندا» قاعيداسى ولقىلىقتىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى، - دەيدى جاندوس سارسەنبەكوۆ.

سونىمەن قاتار ساراپشى اتا زاڭداعى سەنزۋراعا بايلانىستى ناقتى تۇسىنىكتەردى جوعارى باعالادى. بۇعان دەيىن ايىپتاۋشى تاراپتار ەسكى كونستيتۋتسياداعى جالپىلاما عانا ايتىلعان ويدى ءارتۇرلى تاپسىرلەپ كەلگەن. ەندى قۇقىقتىق ۇستانىمدار ايقىندالعان شاقتا مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەر ازايادى.

وسى ورايدا ادۆوكاتتار مارتەبەسىن ايتا كەتەيىك. بۇگىننەن باستاپ ادۆوكاتتاردىڭ مارتەبەسى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلىپ، ولار سوت پروتسەسىنە پروكۋرورلارمەن تەڭ جاعدايدا قاتىسۋ مۇمكىندىگىن الادى.

سونىمەن قاتار بۇگىننەن باستاپ ەكى اي ىشىندە التى لاۋازىمدى تۇلعا قايتا تاعايىندالاماق. ونىڭ ىشىندە باس پروكۋرور، ۇلتتىق بانك ءتوراعاسى، جوعارعى سوت ءتوراعاسى، جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى، ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل بار.

قوعامدا ادىلەتتىلىك پەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمگە تالاپ تا، سۇرانىس تا جوعارى. A+Analytics زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى فارحاد قاسەنوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك، اتا زاڭدا بەكىتىلگەن قۇقىقتىق ۇعىمدار «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ» ىرگەتاسىنا اينالادى.

- ادىلەت بولماسا، ادامداردىڭ قوعامداعى وزگەرىستەرگە دەگەن سەنىمى السىرەپ، نەمقۇرايلىلىق كۇشەيەدى. ال مەملەكەتتىك ورگاندارعا سەنىم جوعالعان جاعدايدا، ولار حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن ينستيتۋت ەمەس، بەلگىلى ءبىر توپتىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن قۇرىلىم رەتىندە قابىلدانۋى مۇمكىن.

جاڭا كونستيتۋتسيا وسى الشاقتىقتى جويۋعا دەگەن قوعامنىڭ ۇمتىلىسىن كورسەتەدى. وندا ادىلەت پەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتى بەكىتىلگەن. الايدا بۇل قاعيداتتاردى كونستيتۋتسيادا جاريالاۋ عانا جەتكىلىكسىز. ولاردى ءىس جۇزىندە ءتيىمدى ءارى تولىق جۇزەگە اسىرۋ كەرەك، - دەيدى فارحاد قاسەنوۆ.

قوعام ءۇشىن ماڭىزى قانداي؟

تاريحقا كوز جۇگىرتسەك، كونستيتۋتسيا ءاردايىم قوعامداعى تەرەڭ ترانسفورماتسيانىڭ باستاۋىنا اينالاتىنىن كورەمىز. مىسالى، كەڭەستىك كونستيتۋتسيادان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى اتا زاڭىنا كوشۋ كەزىندە ەلىمىز دامۋىنىڭ ماڭىزدى ساتىسىنا بەت بۇردى. ەندى بۇگىنگى جاڭا كونستيتۋتسيا زامان تالابىنا ساي وزگەرۋدىڭ باستاماسى بولماق.

ق ر پرەزيدەنتى جانىنداعى ق س ز ي-دىڭ وڭىرلەرمەن جۇمىس ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى ازامات جانسەيىتوۆ اتا زاڭنىڭ قوعامعا اسەرىن باسقاشا سيپاتتادى. ونىڭ پايىمىنشا، جاڭا كونستيتۋتسيا ۇلت ساپاسىن كوتەرۋگە تۇرتكى بولۋى ىقتيمال. سەبەبى كونستيتۋتسيادا ادامي كاپيتالدى دامىتۋ، ءبىلىم بەرۋ، عىلىم مەن يننوۆاتسيانى قولداۋ سالالارى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىعى رەتىندە ايقىندالعان.

- جاڭا كونستيتۋتسيانى ۇلت ساپاسىن قالىپتاستىراتىن نەگىزگى تەتىكتىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. بۇل جەردە اڭگىمە تەك مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى جەتىلدىرۋ تۋرالى ەمەس، سونىمەن قاتار قوعامنىڭ زاڭعا، ەڭبەككە، بىلىمگە، جاۋاپكەرشىلىككە جانە قوعامدىق يگىلىككە دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتۋ تۋرالى بولىپ وتىر، - دەيدى سپيكەر.

اۆتور

ەرسىن شامشادين