شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت: قازاقستان شەتەلگە قانداي تاۋارلار جونەلتىپ وتىر
استانا. KAZINFORM - قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق قۇرىلىمى ءداستۇرلى مۇناي، ۋران جانە مەتالدارعا تاۋەلدىلىكتەن شىعىپ، بىرتىندەپ ءارتاراپتانىپ كەلەدى. ءداندى داقىلدار مەن مايلى ونىمدەر، فارماتسيەۆتيكا، دايىن جەم-ءشوپ جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنىڭ ۇلەسى ارتقانىمەن، شيكىزاتتان تىس ەكسپورتتىڭ ناقتى الەۋەتى قانشالىقتى تولىق پايدالانىلىپ جاتىر؟ ەل ەكونوميكاسىنا قوساتىن تيىمدىلىگى قانداي؟ وسى سۇراقتارعا Kazinform اگەنتتىگىنىڭ اناليتيكالىق شولۋشىسى جاۋاپ ىزدەدى.
شەتەلگە شىعارىلاتىن وتاندىق تاۋارلار
سوڭعى جىلدارى قازاقستان ەكونوميكاسى بىرتىندەپ ءارتاراپتاندىرىلىپ كەلەدى. ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ دەرەگىنشە، نەگىزگى ەكسپورتتىق تاۋارلاردىڭ قاتارىندا بيداي بار، ونىڭ جىلدىق ساتىلىمى شامامەن 236 ميلليون دوللاردى قۇرايدى. سونىمەن قاتار، كۇنباعىس مايى دا ەكسپورتتىڭ نەگىزگى ونىمدەرىنىڭ ءبىرى، ونىڭ تابىسى جىلىنا 109 ميلليون دوللاردان اسادى.
شيكىزاتتان تىس ەكسپورتتىڭ دامۋىن ەلدەر بويىنشا كورسەتكىشتەردى قاراساق، ناقتى كورىنىس اشىلادى. ا ق ش نارىعىنا قازاقستاننان سۋتەگى، ينەرتتى گازدار جانە باسقا بەيمەتالدار ەكسپورتتالادى. بۇل شامامەن 16 ميلليون دوللاردى قۇرايدى. سونداي-اق وپتيكالىق تالشىق، لينزا، پريزما، اينا سياقتى ەلەمەنتتەر مەن بيداي جەلىمتەگى دە ماڭىزدى ورىن الادى، ءارقايسىسى شامامەن 4 ميلليون دوللار كولەمىندە ەكسپورتتالادى.
تۇركيا نارىعىندا نەگىزگى شيكىزاتتان تىس تاۋارلار قاتارىنا مۇناي ونىمدەرى، پروپيلەن پوليمەرلەرى، كەپتىرىلگەن بۇرشاق داقىلدارى مەن ماقتا تالشىعى كىرەدى. بۇل تاۋارلار جالپى 78 ميلليون دوللار كولەمىندە ەكسپورتتالادى.
قىرعىزستانعا ەكسپورتتالاتىن تاۋارلار قاتارى دا ءارتۇرلى: مۇناي ونىمدەرى، قانت قوسىلعان مينەرالدى جانە گازدالعان سۋلار، تەمەكى ونىمدەرى، بيداي، كوكس پەن مۇناي بيتۋمى، بيداي نەمەسە قارا بيداي ۇنى، تسەمەنت جانە قوسپالانباعان بولاتتان جاسالعان شىبىقتار بار. بۇل تاۋارلاردىڭ ەكسپورتتىق كولەمى 72 ميلليون ا ق ش دوللارىنا دەيىن جەتەدى.
ەۋروپالىق نارىقتا قازاقستان فارماتسيەۆتيكالىق ونىمدەر، فانەرا، پانەلدەر، تاعام ونىمدەرى، قاراقۇمىق، كوسمەتيكالىق جانە تەرى كۇتىمىنە ارنالعان ونىمدەردى ەكسپورتتايدى. گەرمانياعا شيكىزاتتان تىس ەكسپورت نەگىزىنەن فوسفوردان تۇرادى.
قىتايمەن ساۋدادا قازاقستاننىڭ ءداستۇرلى تاۋارلارى ءالى باسىم بولسا دا، سوڭعى جىلدارى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇردىسى ەكسپورتقا دا اسەر ەتتى. ەندى العاشقى ەكسپورتتىق وندىققا جانۋارلارعا ارنالعان دايىن جەمشوپتەر، مايلى ونىمدەر كىرىپ، تۇز، كۇكىرت، سەمەنت جانە قورعاسىن سياقتى ءداستۇرلى تاۋارلار ورنىنان ىعىستىرىلۋدا. سونىمەن قاتار، جابدىقتار، قازاندىقتار جانە پلاستماسسا بويىنشا العاش رەت ۇلكەن كولەمدە ەكسپورت بايقالادى. شيكىزاتتان تىس جاڭا باعىت رەتىندە «رەاكتورلار ءۇشىن وتىن ەلەمەنتتەرى» پايدا بولدى. ولاردىڭ ەكسپورت كولەمى 255- 279 ميلليون ا ق ش دوللارىنا جەتەدى.
وسىلايشا، قازاقستاننىڭ شيكىزاتتان تىس ەكسپورتتىق الەۋەتى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءارتاراپتاندىرۋىن كورسەتىپ وتىر. بۇل قادام ەلىمىزدى الەمدىك نارىقتا تەك شيكىزات جەتكىزۋشى ەمەس، ساپالى تاۋارلار مەن ونىمدەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتى جەتكىزۋشىسى رەتىندە تانىتاتىنى ءسوزسىز.
قازاقستاندىق ونىمدەردىڭ حالىقارالىق برەندكە اينالۋى
مىسالداردان اڭعارعانىمىزداي، قازاقستاننىڭ مۇناي ونىمدەرىنىڭ حالىقارالىق برەندكە اينالۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. سەبەبى نارىقتاعى باسەكە وتە جوعارى، ال بىزدەگى شيكىزات كەيدە اۋىر جانە كۇكىرت قوسىلعان. ال ءداندى داقىلدار، اسىرەسە جەلىمتەگى جوعارى قاتتى سورتتى بيداي، كەرىسىنشە، حالىقارالىق برەندكە اينالۋعا قابىلەتتى. قازىرگى تاڭدا بۇل تاۋار الەمدىك نارىقتا سۇرانىسقا يە. قازاقستاندىق مايلى داقىلداردىڭ دا نارىقتاعى ورنى ءوسىپ كەلەدى.
جالپى، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ شەتەلدىك نارىقتا ءوز ورنىن تابۋعا جوعارى مۇمكىندىگى بار، ءبىراق بۇل ءۇشىن ءتيىمدى قولداۋ، ماركەتينگ، ساپالى وراما جاساۋ، حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستىك جانە باسەكەگە قابىلەتتى باعا سياقتى فاكتورلاردى ەسكەرۋ قاجەت.
قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى
قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق بازاسى مەن وڭدەۋشى ونەركاسىپ الەۋەتىنە قوسا، قىزمەت كورسەتۋ ەكسپورتى دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سوڭعى ونجىلدىقتا ەكسپورت كولەمى ەكى ەسە ءوستى، ال ساۋداداعى قىزمەت كورسەتۋ تەڭگەرىمى ءتورت ەسە جاقساردى. 2013- 2024 -جىلدار ارالىعىندا ەكسپورت 5,9 ميلليارد دوللاردان 11,8 ميلليارد دوللارعا جەتسە، يمپورت 14,1 ميلليارد دوللاردان 13 ميلليارد دوللارعا دەيىن تومەندەدى. ناتيجەسىندە، قىزمەت كورسەتۋ ساۋداسىنىڭ بالانسى 6,8 ميلليارد دوللارعا جاقساردى.
ەكسپورتقا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان نەگىزگى سالالار: ترانسپورت قىزمەتتەرى (قۇبىر، تەمىرجول، اۋە)، قۇرىلىس سالاسى، قارجى، كومپيۋتەرلىك، تەلەكوممۋنيكاتسيالىق، ساۋلەت جانە ينجەنەرلىك قىزمەتتەر، اۋىل شارۋاشىلىعى مەن پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالاسىنداعى قىزمەتتەر، ساقتاندىرۋ، بيزنەسكە كونسۋلتاتسيا جانە باسقارۋ قىزمەتتەرى قۇرال-جابدىقتاردى پەرسونالسىز جالعا بەرۋ (وپەراتسيالىق ليزينگ).
ال قىزمەتتەردى يمپورتتاۋ باعىتىندا جەكە ساپارلار، قارجىلىق قىزمەتتەر، زياتكەرلىك مەنشىك، IT- تەلەكوم جانە كومپيۋتەرلىك قىزمەتتەر، بيزنەسكە جانە باسقارۋعا ارنالعان كونسۋلتاتسيالار، جارناما جانە نارىقتى زەرتتەۋ، ساۋلەت، ينجەنەرلىك جانە باسقا دا تەحنيكالىق قىزمەتتەر، اۋديوۆيزۋالدى قىزمەتتەر جانە پەرسونالسىز قۇرال-جابدىقتى جالعا بەرۋ ءالى دە جوعارى بولىپ وتىر.
سونىمەن قاتار، 2013 -جىلدان بەرى ونعا جۋىق قىزمەت سالاسىندا ەكسپورت كورسەتكىشتەرى وتە تومەن. بۇل سالالار ءالى تولىق پايدالانىلماي وتىر. ولاردى دامىتۋ ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك قولداۋ مەن جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ قاجەت. مىسالى، قۇرىلىس سالاسىندا سالىنعان عيماراتتار مەن نىساندار ءالى كوبىنە ىشكى نارىققا ارنالعان، ال قىزمەت كورسەتۋ الەۋەتى بولسا دا شەتەلدىك نارىققا تولىق شىققان جوق. الايدا ءبىلىم بەرۋ، مەديتسينا، لوگيستيكا جانە پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالاسىنداعى قىزمەتتەردى ەكسپورتتاۋ الەۋەتى جوعارى.
ەكسپورتتىڭ ىشكى نارىققا ىقپالى
نەگىزى مەملەكەتتەر تەك ىشكى نارىق تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن سوڭ عانا تاۋار نە قىزمەتتى ەكسپورتقا جىبەرەدى. الايدا جاھاندانۋ داۋىرىندە الەمدىك سۇرانىس تەز وزگەرىپ، باعا تۇراقسىزدىعى ايتارلىقتاي ارتادى. سول سەبەپتى قازاقستاننان جاسالاتىن ەكسپورت كولەمىنىڭ ۇلعايۋى كەيدە ىشكى نارىقتاعى باعانىڭ كوتەرىلۋىنە الىپ كەلۋى مۇمكىن.
ۇكىمەت بۇل ىقتيمال جاعدايدى ەسكەرىپ، وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىقتارى مەن كاسىپكەرلەر بىرلەستىكتەرىمەن ناقتى كەلىسىمدەرگە كەلەدى. مىسالى، مايلى داقىلدار وندىرۋشىلەرمەن كەلىسىم بويىنشا وسىمدىك مايىنىڭ ليترى ىشكى نارىقتا 750 تەڭگەدەن ساتىلادى. مۇنى رەتتەيتىن «ازىق- تۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى» تەتىگى جۇمىس ىستەيدى. ۇقساس كەلىسىمدەر باسقا سالالاردا دا قولدانىلادى. مىسالى، «تەڭىزشەۆرويل» سەرىكتەستىگى 2025 -جىلى ىشكى نارىققا 240 مىڭ توننا سۇيىتىلعان گاز جەتكىزۋگە مىندەتتەلدى. مۇناي ونىمدەرى بويىنشا دا ۇقساس كەلىسىمدەر بار. وسىنداي مەحانيزمدەر ارقىلى باعا ءوسىمىن تەجەۋگە مۇمكىندىك جاسالادى.
ساپا ماسەلەسىنە كەلسەك، جاھاندىق نارىقتاعى قاتال باسەكە قازاقستاندىق وندىرۋشىلەردى ءوندىرىس قۋاتتارىن ۇزدىكسىز جاڭارتۋعا، كادرلاردى وقىتۋعا جانە تاۋار وراماسىن جەتىلدىرۋگە ءماجبۇر ەتەدى. بۇل تالاپتار شيكىزاتتان تىس ونىمدەردىڭ ساپاسىنىڭ ارتۋىنا، تاۋارلاردىڭ ماركالانۋى مەن حالىقارالىق نارىقتاعى تانىمالدىعىنىڭ وسۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى.
اۆتور
ۆەنەرا جولامان قىزى
