شوقان ءۋاليحانوۆ قاشعارياعا قالاي جاسىرىن باردى؟ قاۋىپتى ساپاردىڭ قۇپياسى

بۇگىندە ونىڭ ءومىرى مەن شىعىستانۋعا قوسقان ۇلەسى ءالى دە زەرتتەلىپ كەلەدى.

شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قاشعارياعا جاساعان ساپارى - ورتالىق ازيا تاريحىنداعى ەڭ قىزىقتى ءارى قاۋىپتى وقيعالاردىڭ ءبىرى. بۇل جاي عانا عىلىمي ەكسپەديتسيا ەمەس، ءومىر مەن ءولىمنىڭ اراسىندا وتكەن، قۇپيا جوسپارمەن جۇزەگە اسقان ەرەكشە ميسسيا ەدى. جاس قازاق عالىمى سول كەزەڭدە ەشكىم باتىلى بارماعان ايماققا بارىپ، عىلىم ءۇشىن باعا جەتپەس دەرەكتەر جيناپ قايتتى.

قاشعاريا - جابىق ءارى قاۋىپتى ءوڭىر

XIX عاسىردىڭ ورتاسىندا قاشعاريا (شىعىس تۇركىستان) شەتەلدىكتەر ءۇشىن جابىق ايماق سانالدى. بۇل وڭىردە قىتاي، رەسەي جانە ۇلى بريتانيا سياقتى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ مۇددەلەرى توعىسقان ەدى. سوندىقتان كەز كەلگەن بوتەن ادام شپيون رەتىندە كۇدىككە ءىلىنىپ، ءولىم جازاسىنا كەسىلۋى مۇمكىن بولاتىن.

بۇل ايماققا XIII عاسىردا عانا ماركو پولو بارعان. ال XIX عاسىردا نەمىس زەرتتەۋشىسى ادولف شلاگينتۆەيت ءدال وسى جەردە اشكەرەلەنىپ، قازا تاپقان. بۇل جاعداي قاشعارياعا بارۋدىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى.

1858-جىلعى ەكسپەديتسيا تەك عىلىمي ماقساتپەن عانا ۇيىمداستىرىلعان جوق. شوقان ءۋاليحانوۆقا بىرنەشە ماڭىزدى مىندەت جۇكتەلدى:

قاشعاريا تۋرالى عىلىمي دەرەكتەر جيناۋ؛

شلاگينتۆەيتتىڭ تاعدىرىن انىقتاۋ؛

ايماقتىڭ ساياسي جاعدايىن زەرتتەۋ؛

رەسەي ىقپالىن كۇشەيتۋ مۇمكىندىگىن باعالاۋ.

سول كەزەڭدە مۇنداي تاپسىرمالاردى ارنايى دايىندىقتان وتكەن «پانديتتەر» اتقارعان. شوقان - ءتىل بىلەتىن، جەرگىلىكتى مادەنيەتتى تۇسىنەتىن ءارى زەرەك تۇلعا رەتىندە بۇل رولگە تولىق ساي كەلدى.

بۇركەنشىك بەينە: عالىمنان ساۋداگەرگە دەيىن

قاشعارياعا اشىق بارۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان، شوقان تولىقتاي كەيپىن وزگەرتەدى:

شاشىن تاقىرلاپ الادى؛

اسكەري كيىمىن شەشەدى؛

شىعىس ۇلگىسىندەگى ساۋداگەر كيىمىن كيەدى؛

ءوزىن «ءالىمباي» اتتى كوپەس رەتىندە تانىستىرادى.

ول سەمەيلىك كوپەس مۇسابايدىڭ كەرۋەنىنە قوسىلىپ، تيان-شان تاۋلارى ارقىلى ۇزاق ءارى اۋىر ساپارعا شىعادى. جولدا قاراقشىلار شابۋىلى، اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى، مالدىڭ قىرىلۋى سياقتى قيىندىقتارعا تاپ بولادى. سوعان قاراماستان، كەرۋەن قاشعارياعا جەتەدى.

قاشعارداعى ءومىر: بەس ايلىق قۇپيا زەرتتەۋ

قاشعاريادا شوقان شامامەن بەس اي بويى ەشكىمگە بىلدىرمەي ءومىر سۇرەدى. سەنىمگە كىرۋ ءۇشىن ول جەرگىلىكتى ءداستۇر بويىنشا ۋاقىتشا نەكەگە دە تۇرعان.

وسى ۋاقىت ىشىندە ول:

حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن زەرتتەيدى؛

ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعدايدى تالدايدى؛

ءدىني جانە مادەني ەرەكشەلىكتەردى زەردەلەيدى؛

قىرعىزدىڭ «ماناس» ەپوسىن جازىپ الادى.

سونىمەن قاتار، ول سيرەك قولجازبالار، تاريحي جادىگەرلەر مەن ءتۇرلى كوللەكتسيالار جينايدى. بۇل مالىمەتتەر بۇرىن عىلىمعا بەلگىسىز بولعان.

ۋاقىت وتە كەلە قالادا كۇدىك پايدا بولا باستايدى. «كەرۋەن ىشىندە ورىس بار» دەگەن قاۋەسەت تارايدى. بۇل جاعداي شوقاننىڭ ومىرىنە تىكەلەي قاۋىپ توندىرەدى.

اشكەرەلەنسە، ونى بىردەن ءولىم جازاسى كۇتىپ تۇرعان ەدى. سوندىقتان ول تەز ارادا قاشعاريادان كەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى.

شوقان كەرۋەنمەن بىرگە جاسىرىن تۇردە كەرى قايتادى. كەي دەرەكتەرگە قاراعاندا، قاشعار بيلىگى ونى ىزدەپ، ارتىنان ادامدار جىبەرگەن. ءبىراق ول شەكارادان ءوتىپ ۇلگەرىپ، امان-ەسەن ەلگە ورالادى.

بۇل ساپار شامامەن 10 ايعا سوزىلعان.

ەلگە ورالعان سوڭ، شوقان جيناعان دەرەكتەرىن وڭدەپ، عىلىمي ەڭبەكتەر جازادى. ونىڭ جۇمىستارى:

قاشعاريا تۋرالى العاشقى تولىق مالىمەت بەرەدى؛

ايماقتىڭ كارتاسىن جاساۋعا نەگىز بولادى؛

حالىقتىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىن تانىستىرادى.

ونىڭ ەڭبەكتەرى رەسەيدە عانا ەمەس، ەۋروپادا دا جوعارى باعالاندى. ول رەسەي گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ مۇشەسى اتاندى.

بۇل ەكسپەديتسيا - عىلىم مەن باتىلدىقتىڭ جارقىن ۇلگىسى. شوقان ءۋاليحانوۆ ءوز ءومىرىن قاتەرگە تىگە وتىرىپ، ادامزاتقا جاڭا ءبىلىم سىيلادى.

ول نەبارى 30 جىل عانا ءومىر سۇرسە دە، عىلىمعا قوسقان ۇلەسى وراسان زور بولدى. بۇگىندە ونىڭ ەڭبەكتەرى ءالى كۇنگە دەيىن زەرتتەلىپ، باعالانىپ كەلەدى.

اجار لاۋبايەۆا

el.kz