شوجەنىڭ تولعاۋى

ايتىس ونەرىندە الدىنا جان سالماعان دەسەدى. كەمپىربايمەن ايتىسى، بالتا اقىنمەن ءسوز قاعىستىرۋى قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى سانالادى. «اباي جولى» رومانىندا اۋەزوۆ شوجەنى قۇنانبايدىڭ اقىن بالاسىنا تەگىن ۇلگى ەتتى دەيسىز بە؟

شوجەنىڭ شوقتىعى بيىك شايىر، ۇلى سارىن ۇستاعان ءۇنپازدىعىن - «قوزى كورپەش- بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ ءبىر ۇلگىسى وسى كىسىنىڭ جىرلاۋىندا جەتكەنىنەن دە اڭعارامىز. ونى شوقان ءۋاليحانوۆ حاتقا تۇسىرگەنى بەلگىلى. بۇدان دا باسقا مۇرالارى جەتەرلىك شوجەنىڭ جاقىندا تولعاۋىن تىڭداپ عاجاپقا قالدىق. اقىننىڭ تولعاۋلارى بار ەكەنى بەلگىلى عوي، الايدا ەل ىشىندە انگە سالىپ، ماقامداتىپ ايتىلىپ جۇرگەنىن العاش ەستۋىمىز. اتالعان تۋىندىنى 2000 -جىلداردىڭ باسىندا تاۋىپ الىپ، تاسپاعا باستىرعان بەلگىلى ءداستۇرلى ءانشى، ءوزى دە ونەر جاناشىرى ارداق مۇقىش اڭگىمەسىن بىلاي ءوربىتتى:

«2003-جىلداردىڭ اينالاسى. قاراعاندى وبلىسىنداعى اقادىر كەنتىندە قۋانىشبەك بەكتۇرسىنوۆ دەگەن مۋزىكانت، كۇيشى بار، جاقسى كۇيشى. ءوزى ءومىر بويى مۋزىكادان ساباق بەرگەن مەكتەپتە.

سول كىسى ءبىر كۇنى دومبىرا شەرتىپ وتىرىپ، بەيمالىم ءبىر اۋەندى زارلاتىپ الا جونەلدى. ءسويتىپ وتىرعاندا سۇراي قويىپ ەدىم، ول: «وسى سوقىر شوجەنىڭ تولعاۋى ەدى. باياعىدا ءبىر سيىرشىدان اۋەنىن الىپ ەدىم، ءسوزىنىڭ كوبى ەسىمدە جوق، اقسەلەۋ سەيدىمبەكتە بار دەپ ەستىدىم» دەگەن سياقتى ءبىر اڭگىمە ايتتى.

سودان قايتالاپ تىڭداپ سول جەردە نوتاعا ءتۇسىرتىپ الدىم، ءانى دە قاتتى قيىن ەمەس ەكەن. ءبىراق ءسوزى تولىق ەمەس، باسى «اۋەلى قىلدىم بايان ءسوزدىڭ باسىن» دەپ باستالىپ، بىرەر شۋماقتان اياقتالادى. سودان سارىنى كوكەيگە قونعان سوڭ ءسوزىن ىزدەيىن. جازۋشى ءومىر كارىپتىڭ كىتاپحاناسىن اقتارىپ وتىرىپ، اقسەلەۋدىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ اراسىنان تولعاۋدىڭ تولىق نۇسقاسىن تاۋىپ الدىم. سوزىندە سايدالى سارى توقانىڭ كۇيشىلىگى مەن اقىلماندىعىن جوعارى باعالاي وتىرا، ماڭايىنداعى ىقپالدى قازاقتاردى اتاپ وتكەن. ماسەلەن، ونداعى حان جامانتاي، ىبىراي، ءزىلقارا دەگەن كىسىلەر اعا سۇلتان، مۇستافا، كوپباي بولىس، تويىمبەك بي، تاعى باسقالارى ەل ادامدارى بولعاندار.

ەندى بۇل تۋىندى دا ءبىر جادىگەر ىسپەتتەس قوي، جەردە قالماۋعا ءتيىس. ايتەۋىر ەل اۋزىندا جۇرسە نۇر ۇستىنە نۇر. قۋانىشبەك اۋەنىنىڭ كەي جەرىن ۇمىتىڭقىراپ، ءوزى قۇراستىرىپ العانعا ۇقسايدى. ويتكەنى «سيىرشىدان ەستىپ، وزىمە ىقشامداپ الدىم» دەيدى. كومپوزيتورلىعى بار عوي. اۋەن وزگەرىسكە ۇشىراعانمەن، سارىن ەسكى ەكەنى بايقالادى. ءبىراق اناۋ سيىرشىمەن كەتكەن ەسكى سارىن ءۇشىن ءالى وكىنەم»، دەيدى ءانشى ارداق مۇقىش.

ءانشى مەنىڭ مىندەتىم ەل ىشىنەن كەزدەسكەن انگە قاتىستى جىلت ەتكەن جاڭالىقتى جەردە قالدىرماي تاسپاعا جازۋ دەيدى. قالعانىن حالىق ءوزى سارالاپ، مۋزىكا، ونەرتانۋشىلار رەتتەپ الاتىنىن ايتادى. مىسالى، «قوس بارابان» دەگەن ءان بار. «باسىندا شۇبارتاۋدىڭ قوس بارابان» دەپ باستالادى. كەيىن زەرتتەۋشىلەر بايىپتاي كەلسە، «قوس بارابان» ەمەس، «قوس بالاپان» ەكەن. جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتەر ەل ىشىنەن ەستىگەن دە، جازىپ قالدىرعان. كەيىن زەرتتەۋشىلەر، ونەرتانۋشىلار رەتكە كەلتىرىپ الدى. ەسەسىنە، حالىق مۇراسى ءان ءتىرى، ءالى كۇنگە ايتىلادى.

ال مىنا شوجەنىڭ كۇيشى توقاعا قاتىستى تولعاۋىنىڭ ءسوزى كەڭ تارالماعان سوڭ ەپتەپ باس جاعىن ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.

«اۋەلى قىلدىم بايان ءسوزدىڭ باسىن،

توقانىڭ كىم بىلمەيدى دومبىراسىن.

مەن ايتسام ەكى شەكتەن جۇرتتى ۇيىتىپ،

سۇيەنگەن ءتىل مەن جاققا مەن ءبىر ماسىل.

كەشەگى اعا سۇلتان شىقتى ىبىراي،

سولارمەن پارلاس قىلدى ءسىزدى قۇداي.

سولارمەن پارلاس بولىپ جۇرگەنىڭدە،

جۇلدىزداي اعىپ ءتۇستى حان جامانتاي.

ءزىلقارا، شوپان شىقتى اتىعايدان،

ارىنداپ ءسوز سويلەگەن اقىن مايدان.

قازاق تۇگىل ورىستان تارتىنباعان،

ارعىننان ونداي ۇلىڭ تۋسىن قايدان.

كارسوننەن قاراكەسەك شىقتى كوپباي،

شىقتى دا ءسونىپ قالدى جانعان وتتاي.

قوس تارلان قويانشى- تاعاي بودە- سەرىك،

دابىسى مۇزعا سالعان پاراحودتاي.

ارۋاعىڭ الاتاۋداي اسقان توقا،

ەر قۇتجان التايداعى جۋان ورتا.

ەل ءسوزىن تويىمبەكتەن ەستىگەندە،

قۇرىسار سۇر بۇلتتاي ەر مۇستاپا.

باقتىباي، بەردەن شىقتى تومەنگى ەلدەن،

شوڭ شىقتى داۋلەتبيكە دەگەن ەلدەن.

بالاسى بەس مەيرامنىڭ باس قوسقاندا،

اقىلعا سارى توقا سىزگە كەلگەن.

ىشىندە تاراقتىنىڭ تۇياعى بار،

جال-قۇيرىق، قاناتى مەن قياعى بار.

كەلبەتىنە قاراساڭ كوز تويمايدى،

جارالعان بي بولۋعا سياعى بار.

ەر توتا زامانىڭدا كورع ۇلى ەدىڭ،

بازاردىڭ باقشالاعان تورعىنى ەدىڭ.

التايدان ايتىلماعان يسا قالدى،

اتادان ارتىق تۋعان بۇلبۇل ەدىڭ.

وسىلار ەلدىڭ بيىك جوتاسىندا،

كىم جەتكەن بۇل ءومىردىڭ وپاسىنا.

ۇرپاعىم شوجە ايتتى دەپ ەسىن الار،

التايدان سايدالىنىڭ توقاسىنا».

سايدالى سارى توقا ەسىمى تاتتىمبەتپەن قاتار اتالاتىن ۇلكەن كۇيشىلىك مەكتەپ قالىپتاستىرعان ءبىرتۋار. سوندىقتان شوجەنىڭ بۇل تۋىندىسى كۇيشىنىڭ ءقادىرىن الگى اعا سۇلتان، بي-بولىستاردان اسىرىپ، ونەردىڭ قۇدىرەتىن ايگىلەۋىمەن قۇندى.

جانىبەك ءاليمان

egemen.kz