شاحانوۆ پوەزياسى - تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرى

ەت جاقىندىعى بولماعان ۇنەمى مەيىرىنە شومىپ، سۋسىنداماعان ادامدى جان دۇنيەڭە قانشالىقتى بايلاي الاسىڭ؟ اپام مارقۇم 2016 -جىلى ناۋقاسقا شالدىعىپ جازىلار-جازىلماسى بەلگىسىز بولعاندا ۋاق-ۋاق كۇرسىنەتىنمىن. قالايشا كۇرسىنەتىنىمدى ءوزىم دە بىلمەيتىنمىن. كەيدە، ءمۇبادا اپامنان ايىرىلىپ قالساق كۇندەر قالاي وتەدى دەپ ويلاپ، جىلاپ قوياتىنمىن.

بىردە اۋاشا جەرگە بارىپ وكىرىپ تۇرىپ جىلاپ العانىم كوز الدىما كەلدى. ازدان سوڭ كۇرسىنە باستادىم. مولشەرمەن 1 ساعاتتان سوڭ ويىما شاحانوۆتى قالاي جەرلەيدى دەگەن سۇراق ورالدى. ءدال سول ساتتە تابىتتىڭ ارتىنان شۋلاپ بارا جاتقان قالىڭ توپتىڭ اراسىنان الدەبىرەۋدىڭ «ادىلدىك»، «شىندىق» دەپ كۇبىرلەپ تۇنشىعىپ كوزىنە جاس العانىن ەلەستەتتىم. سول مەن عوي دەپ ويلادىم. سول ساتتە اعىل-تەگىل جىلادىم. بەتىمدى جاسپەن جۋدىم.

اپام ومىردەن وتكەنىنە مىنە بيىل اتتاي زۋلاپ 5 جىل ءوتتى. اپام قايتىس بولعان بىرەر جىلدان سوڭ ۇمىتۋ باستالدى. اپام جوق ومىرگە دە ۇيلەستىك، ۇمىتا باستادىق. كەي ساتتە اپام بولسا مۇنداي كەزدە بىلاي دەيتىن ەدى دەپ، بالالارىممەن ايتىسىپ قويامىز. ۋاقىت ۇزارعان سايىن، ۇمىتۋ قالىڭداسا باستادى. ءبىراق مەن ومىرىمدە شاحانوۆتى ءبىر ءسات ۇمىتا الماسپىن. شاحانوۆتى ۇمىتۋ - قازاقستاندا شىندىقتى، ادىلدىكتى ۇمىتۋمەن بىردەي دەپ ويلايمىن.

ءوزىمدى كىتاپ وقيتىن ادامدار ساناتىنا جاتقىزعانىممەن پوەزيادان ومىرىمدە شاحانوۆتىڭ ءبىر جىر جيناعىن عانا وقىپ تاۋسىپپىن. 2013 -جىلى دوسىم ەكەۋىمىز شاحانوۆتىڭ تۋعان كۇنىنىڭ جاقىنداۋىنا وراي جۇمىس ورنى «جالىن» باسپاسىنا امانداسا باردىق. بۇل شاحانوۆتىڭ ساياساتقا ارالاسىپ، ايعايعا باسىپ تۇرعان ءبىر كەزەڭى ەدى. ويىمدا سۇرايمىن دەگەن ءبىراز بازىنالى سۇراقتار بار ەدى. شاحانوۆ ءبىزدى سۋرەتكە ءتۇسىپ، ەستەلىك قالدىرىپ، ابىروي ەنشىلەگەلى كەلگەن ادامداي عانا قابىلدادى.

سۋرەتكە تۇستىك، قولتاڭباسىن قويىپ، كىتابىن ۇسىندى. باسقا اڭگىمە ايتۋدىڭ رەتى جاسالمادى. ءبىز قايتتىق. تۇڭعىش ءحام سوڭعى جۇزدەسۋىم وسى بولدى. سول سۋرەتتى پالەندەي بىرەۋگە كورسەتپەدىم. شاحانوۆقا جولىقتىم، قولتاڭباسىن الدىم دەپ تە ايتپادىم. سودان باستاپ شاحانوۆتى وزىمشە باسقا ءبىر تۇرعىدان باقىلاي باستادىم.

سول جىلداردان باستاپ شاحانوۆ شىندىق دەپ قاتتى ايتا باستادى. شىندىقتاردى تۇگەندەيمىن دەپ مۇقاعالي «القاش»، جامبىل «جاعىمپاز» دەپ سالدى. ءار كەزدەسۋدە شىندىقتان باسقا تاقىرىپ تۋرالى ايتسا: «مەنىڭ انام 13 قۇرساق كوتەرگەن. مەن عانا قاتارعا قوسىلىپپىن. انام ۇنەمى مەنىڭ ءۇش بالام بار دەپ ايتاتىن» - دەگەن اڭگىمەسىن قايتالاپ ايتا بەرەتىن. مەن ىشتەي، اپىراۋ، وسى كىسىنىڭ شىنىمەن ايتارى تاۋسىلدى ما دەپ ويلايتىنمىن. قازىر ويلاسام شاحانوۆ ەمەس، قازاقستاندا شىندىق السىرەپ تاۋسىلىپ بارا جاتىپتى عوي.

جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنان باستاپ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەن، كورمەگەن كوگىلىكتى كورگەن، سوعان شىداپ جەڭسە ۇلت رەتىندە ءومىر ءسۇرۋى ءتيىس بولعان قازاققا اللانىڭ جانى اشىپ، قازاقتىڭ رۋحى ولمەسىن دەپ، بولمىسىن سىزىپ تۇرىپ بەلگىلەپ شاحانوۆتى ارامىزعا جىبەرگەن سياقتى.

شاحانوۆ «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ بىلىمنەن ەمەس، مىنەزدەن ەكەنىن» كۇرەس بارىسىندا كورسەتتى. شىنىندا شاحانوۆتاي مىنەزدى جاننىڭ بولمىسىنا كوپ ءبىلىمنىڭ قاجەتى شامالى ەدى. بۇل بەينە باعزى زاماندا ساحارادا الىپ كۇشتىڭ يەسىنە جۇرەك جۇتتى دويىرلىق جار بولماسا، باتىرلىق مۇحجيزاسى تۋىلمايتىنى سياقتى جايت ەدى. بىلەرىڭىز كوپ بولسا بىلىممەن ارالاسىپ، پاراساتتىڭ سوڭىنان سالپاقتاپ قالماي جۇرەتىن قۋلىققا جولىعاسىز. سوسىن ساقتانپاز، بولجاعىش بولاسىز. 20- عاسىردا پاراسات بىلىمىمەن قازاققا قىزمەت ەتكەن تۇلعالار جەتەرلىك. سوسىندا شەشۋشى ساتتە مىنەزىمەن كۇندەي كۇركىرەپ شىعاتىن تۇلعالار اسا قاتتى قاجەت ەدى. شاحانوۆ وسى ميسسيانى اللانىڭ قالاۋىمەن ەڭ جوعارى دارەجەدە ورىندادى.

ءيا، شاحانوۆ ءبىلىمىنىڭ تەرەڭ بولماۋىنان ءوز قاتەلىگىندە جاسادى. شىڭعىسحاندى «جاۋىز» دەدى. كوبىنەسە شىندىق، ادىلدىك ءۇيىر بولاتىن ىزگىلىك پەن مەيىردەن باسقانى تانىمايتىن شاحانوۆ كوزىمەن قاراعاندا بۇل دا قيسىنعا سيادى. دەسە دە تاريحتىڭ قاتپارىنا جاسىرىنعان ساياسي الەۋمەتتىك قۇندىلىقتارمەن قاراساڭىز شىڭعىس پاراساتى ءبىر بيىك شىڭ.

بۇل شىڭنىڭ بۇگىنگى قازاققا بايلانىسى، تيگىزەر پايداسى بار. بۇل شىڭنىڭ قويماسىن اشۋعا مول تاريحي ءبىلىم، پاراسات كەرەك ەدى. مۇحتار ماعاۋين دا بۇل بولدى. شىڭعىسحاندى جازدى. شاحانوۆ پەن ماعاۋين ءبىرىن-ءبىرى تولىقتاي الاتىن تۇلعالار ەدى. ءبىراق بىلىمدەگى پارىق، مىنەزدەگى دارالىق ولاردى ءبىر-بىرىنە قارسى ەتتى. ولار تىرلىكتەرىندە سيىسپاعان بولعانىمەن ۇلتىنا قىزمەت ەتۋدە ءبىرىن-ءبىرى تولىقتاپ ەكىنشى ومىرىندە ءبىر تۇلعاعا اينالىپ كەتەدى.

كەلتىرە الماساق بۇل تىرىلەردىڭ بىقسىق پىسىقتىعى بولار. شىڭعىس ايتماتوۆ وتە ينتەلەكتۋالدى، ادام ءومىرىنىڭ ءمانىن فيلوسوفيالىق تەرەڭدىكتە قاراستىراتىن ادام. قوعامدى ونى قۇراعان ادامدى تەرەڭدەپ زەرتتەپ فيلوسوفيالىق تەرەڭدىككە بارساڭ ادام ءمانىنىڭ اينالاسىنداعى قوعامدى ۇستاپ تۇرعان ىزگىلىك اتىمەن باستالعان قۇندىلىققا جولىعاسىڭ. ايتماتوۆ وسى جەردە شاحانوۆپەن ءتۇيىلىستى. جان دۇنيەسى توعىستى. جان سارايىن شاحانوۆتان تولىقتاي ءبىلدى. ءسويتتى دە مىنا عاسىردا ادام بالاسى اراسىنداعى ىزگىلىك پەن پاراساتتان ءنار العان دوستىقتىڭ ۇلگىسىن جاسادى.

شاحانوۆ پوەزياسى قۇدىرەتتى پوەزيا. ءبىر تۇرعىدان قاراعاندا بايانداۋعا قولايلى سيۋجەتتەردەن قۇرالعان، تۇسىنىكتى تىلمەن باياندالعان وقيعالار تىزبەگى سياقتى سەزىلەدى. مۇنداي قاراپايىمدىلىق قاي دەڭگەي تۇسىنىكتەگى ادام بالاسىنا بولسىن ايتارى جەتەتىن مۇمكىندىك سىيلاپ تۇر. ءدىن مەن مۋزىكا ادام جانىن قانشالىقتى تەرەڭىنەن تەربەپ جاۋلاپ الا السا، شاحانوۆ پوەزياسى دا ءدال سول تەرەڭدىككە جەتىپ ادام جانىن استاڭ- كەستەڭ ەتە الاتىن قۇدىرەتكە يە. ارينە بۇل پوەزيانىڭ قۇدىرەتى، ال شاحانوۆ پوەزياسى پوەزيانىڭ بۇل قۇدىرەتىن كورسەتە العاندىعىمەن قۇدىرەتتى. كەيدە ءدىن مەن مۋزىكانىڭ ءبىر-بىرىمەن سىيىسا الماي قالاتىندىعىنىڭ دا ءتۇپ سەبەبى ادامنىڭ جان الەمىن جاۋلاۋعا تالاسۋعا بىردەي قۇدىرەتتى بولعاندىعىنان.

پايعامبارىمىزعا اياتتار ايان بولىپ كەلگەن دەيدى. شاحانوۆقا دا ولەڭ قۇلاعىنا ۇنمەن كەلەدى. جان دۇنيەسىن تۋلاتادى. سوسىن قالامى قولىن الىپ قاشادى.

ورىستىڭ وتارلىق تەپكىسى استىندا 70 جىل جۇرگىزىلگەن ينتورناتسيانالدىق تاربيە قازاقتىڭ ۇلت رەتىندە قۇر سۇلدەرىن قالدىردى. دەسە دە قازاقتار 1986 -جىلى جەلتوقساندا ءبىز قازاقپىز دەپ قاتىگەز يمپەرياعا اشىق قارسى شىقتى. توسىن مىنەزىن كورسەتتى. نەگە بۇلاي جاساي الدى؟ ويتكەنى قازاقتىڭ ەلدىك، ۇلتتىق ساناسىن ادەبيەت ۇستاپ تۇردى. وتارلىققا قارسى كۇرەس مايدانى ادەبي مايداندا بولدى. اۋەزوۆ باستاعان قازاقتىڭ ءبىر تۋار پەرزەنتتەرى قازاقتىڭ ۇلتتىق، ەلدىك ساناسىن ۇستاپ تۇرۋى ءۇشىن قىرۋار تاريحي تانىمدىق ادەبي شىعارمالار جازدى.

ال ەلدىك سانانىڭ ەرلىك جاساۋىنا قاجەتتى رۋحتى شاحانوۆ تاراتتى. سوسىن شەشۋشى ساتتە قازاق ەشتەڭەدەن قورىقپاي، زۇلىم كۇشكە قاسقايىپ قارسى تۇردى. مىنەز كورسەتتى. ەگەر قازاقتى 1986 جەلتوقسان وقيعاسىن تۋدىرۋعا كىم دايارلادى، ءبىر عانا ادامنىڭ اتىن ايت دەسە مەن شاحانوۆتى اتار ەدىم. بۇل جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن شاحانوۆتىڭ ولەڭىمەن ءومىرى ءبىر تۇلعالانىپ كەتتى. ولەڭدى اۋليەلىك سانادا جازسا، ومىردە قاھارماندىق تىرلىك جاسادى. مۇمكىن قاھارمان اۋليە دەسە جاراسار. سوسىن دا ول اقىرعى دەمىندە اۋليەلەردىڭ جانىنان جانىنا سايا ىزدەۋدى ءجون دەپ تاپتى.

شاحانوۆ جاقىنعى ءبىر سۇحباتىندا: «بالا كەزىمدە اۋليەگە ۇقسايتىن ءبىر ادام الەمگە تانىلاسىڭ، 93 جاس جاسايسىڭ دەگەن، 93 جاس جاسايمىن» دەپ ايتقان ەكەن. ءبىراق 84 كە قاراعان شاعىندا ومىردەن وزدى. مەن بۇنى اللانىڭ قازاققا جاساعان ءبىر راحىمى دەپ ءتۇسىندىم. ءبىزدىڭ ۇلت رەتىندەگى قالىپتاسقان ءبىر مىنەزىمىز تىرىسىندە قادىرىنە جەتە بەرمەگەن تۇلعانى ولگەن سوڭ جابىلىپ جوقتايمىز، ۇلىقتايمىز، ىنتى-شىنتىمىزبەن ىزدەيمىز. شاحانوۆتى جوقتاۋ - شىندىقتى جوقتاۋ، شاحانوۆتى ىزدەۋ - ادىلدىكتى ىزدەۋ.

قازاق قوعامىنا ادىلدىكتىڭ شىراعى جانباعانىنا 20-شى عاسىردان باستاپ ەسەپتەسەك ءبىر عاسىرعا جۋىقتاپتى. 2022 -جىلى قاڭتاردا قازاق قوعامى قان توگىپ، ادىلدىك سۇرادى. قازاق قوعامىندا ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ باس تاقىرىپقا شىقتى. شىنىندا ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ بيلىكتىڭ عانا قولىنان كەلمەس ەدى. ول ءۇشىن قازاق قوعامى وياۋ بولىپ، ادىلەتتىلىكتى باس تاقىرىپتان تۇسىرمەۋى كەرەك.

قازاق قوعامىندا شاحانوۆتى جوقتاۋ تاريحىنىڭ باستالۋى شاحانوۆ پوەزياسىن وقۋدىڭ جاڭا تاريحي بەتىن اشادى. شىن مانىندە ادىلدىك، شىندىق دەپ شىرىلداپ تۇرعان بۇگىنگى قازاق قوعامى شاحانوۆ پوەزياسىنان رۋحتانىپ وزگەشە كۇش الادى. شىندىقتى ، ادىلدىكتى ىزدەۋدىڭ جاڭا پاراعى اشىلادى دەپ ويلايمىن. مىنە بۇل اللانىڭ شاحانوۆ قازاسىمەن قازاق حالقىنا جاساعان ءبىر راحىمى ەمەي نەمەنە؟!

شاحانوۆ ومىرىمەن ءوز ۇلتىنا ولەردەي عاشىق بولۋدىڭ، قىزمەت جاساۋدىڭ تاڭعاجايىپ ۇلگىسىن كورسەتتى. شاحانوۆ ءوزىنىڭ دارا پوەزياسىمەن بۇگىنگى تەحنوگرانتتىق سانا بيلەپ بارا جاتقان ادامزاتقا وي سالىپ، الەمدىك ساناعا ىقپال ەتتى. شاحانوۆ پوەزياسى بار دا، ادامزات جۇرىسىنەن جاڭىلماس. بۇگىنگى قازاققا زاماناۋي عىلىم-تەحنيكا كاسىپ قاجەت. ال وسى دۇنيەلەردى باياندى ناسىپكە اينالدىراتىن ەڭ الدىمەن شىندىق، ادىلدىك، ەركىندىك كەرەك.

بۇگىنگى داۋىردە شاحانوۆ پوەزياسى وسىنىڭ ءبارىن قازاقستانعا بەرە الادى. شاحانوۆ پوەزياسى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن قۋاتتى ەتىپ ۇستاپ تۇراتىن رۋحاني كۇش. سوندىقتان شاحانوۆ پوەزياسى قازاقستاندا مەملەكەت اسىلى رەتىندە باعالانۋى كەرەك. شاحانوۆ ءۇشىن ەندىگى جاسالاتىن حارەكەتتەر وسى ميسسيانى كوزدەۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.

مەنىڭ شاحانوۆ تۋرالى بۇلايشا تولعانۋىما «قاندى قاڭتار» تۇرتكى بولدى. سانامدا سالماعىمەن تۇرعان بۇل ويلار شاحانوۆقا دەگەن قۇرمەتىم بولسىن، كوزى تىرىسىندە جازامىن، مىندەتتى تۇردە حاتقا تۇسىرەم دەپ ويلاعان ويلارىم ەدى. مىنە بۇگىن عازالى جوقتاۋىما قوسىلدى. ماقالامنىڭ تاقىرىبى دا وزگەردى. وسىلاي وي تەربەپ وتىرىپ ومىرىمدە ءبىر شۋماق ولەڭ جاتتاۋعا قۇلىقتى بولماعان مەنىڭ سانامنان جاس كەزىمدە ءبىر كىتاپتان وقىعان، جادىمدا تابيعي حاتتالىپ قالعان ءبىر شۋماق ولەڭ قايتا جاڭعىردى.

20-شى عاسىردىڭ العاشقى جارىمىنىڭ سوڭىن الا قازاق جاساعان ءبىر وڭىردە زۇلىم ۇكىمەت قازاققا كۇن كورسەتپەيدى. قورلىققا شىداماعان حالىق وزدەرىنەن نەشە ەسە كۇشتى جاۋعا قارسى كوتەرىلەدى.

ەرلەر قول باستاپ قان كەشكەن شايقاس بولادى. وسىنداي سوعىستا جاۋدى ساناپ اتاتىن مۇسا دەگەن مەرگەن ايرىقشا كوزگە تۇسەدى. ەسى كەتكەن ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرەر كۇشكە اينالادى. ءبىر سوعىستا مۇسا مەرگەنگە اجالدىڭ وعى تيەدى. قانسىراعان ەلگە بۇل قازا بىلاي جەتكىزىلەدى:

«ۋا، داريعا، شايت بولدى مۇسا مەرگەن،

سابىلىپ قالىڭ سارباز ارتىنا ەرگەن.

مۇساداي ەندى ارداگەر تۋار ما ەكەن،

تەنتىرەپ، تەڭدىك ىزدەپ جۇرگەن ەلدەن».

اعىباي اكبار