دۇنيەجۇزىلىك بانك: قازاقستان اۋادان اقشا جاساي الادى

بۇل تۋرالى دۇنيەجۇزىلىك بانك توبىنىڭ قورشاعان ورتا جونىندەگى ديرەكتورى ۆالەري حيكي «Kazinform» اگەنتتىگىنە بەرگەن ەكسكليۋزيۆ سۇحباتىندا مالىمدەدى. ساراپشى اتقارىلعان جۇمىستارعا باعا بەرىپ، اسىرەسە دامۋشى ەلدەردىڭ اياعىنا تۇساۋ بولىپ وتىرعان كەدەرگىلەردى اتاپ ءوتتى.

- دۇنيەجۇزىلىك بانك سوڭعى جىلدارى ەكولوگيالىق جوبالارعا اقشانى اياماي ءبولىپ جاتىر. سىزدىڭشە، الەمدىك دەڭگەيدە، ونىڭ ىشىندە دامۋشى ەلدەردە بۇل سالادا ءالى دە قانداي تۇيتكىلدەر بار؟

- دۇنيەجۇزىلىك بانك توبى 2025 قارجى جىلىندا (2024-جىلدىڭ 1-شىلدەسىنەن 2025-جىلدىڭ 30 ماۋسىمىنا دەيىن - رەد.) تابيعاتتى قورعاۋعا باعىتتالعان جوبالارعا 50,8 ميلليارد دوللار ءبولدى. بۇل قاراجات ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە، جۇرتتى كەدەيلىكتەن قۇتقارۋعا جانە دەندەپ بارا جاتقان قۋاڭشىلىق پەن سۋ تاسقىنى كەزىندە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا كومەكتەسەدى. وسى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا 136 ميلليون ادام تابيعات جاعدايىنا بەيىمدەلىپ، 208 ميلليون ادامنىڭ ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى رەتتەلدى. ءبىزدىڭ باستامالارىمىز اۋاعا تارايتىن زياندى قالدىقتاردى جىلىنا 331 ميلليون تونناعا ازايتادى دەپ سەنەمىز.

الايدا بۇل ءالى دە جەتكىلىكسىز. قارجى نارىعىندا قاجەتتى رەسۋرستار بار، ءبىراق ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز - سول قاراجاتتى كەرەك ارناعا بۇرۋ. مۇندا جەكە بيزنەستىڭ قاتىسۋى وتە ماڭىزدى، ءبىراق كاسىپكەرلەر وزدىگىنەن كەلە قالمايدى. ۇكىمەتتەر الدىمەن جول، قۇبىر سياقتى نەگىزگى ينفراقۇرىلىمدى رەتتەپ، ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي جاساپ، ءتيىستى مەكەمەلەردىڭ جۇمىسىن رەتتەۋى ءتيىس. سوندىقتان ءبىز جەكە كاپيتال ءۇشىن قاۋىپ-قاتەردى ازايتاتىن جولداردى قاراستىرىپ جاتىرمىز. جالپى العاندا 2021-جىلدان بەرى دۇنيەجۇزىلىك بانك توبى كليمات سالاسىنا 52 ميلليارد دوللاردان استام جەكە ينۆەستيتسيا تارتتى.

- كوپتەگەن ەلدەر جاسىل ەنەرگياعا كوشۋگە اسىققانىمەن، كەي ايماقتار ءالى دە كومىر مەن مۇنايعا تاۋەلدى بولىپ وتىر. جارىق پەن جىلۋدىڭ تۇراقتىلىعىن بۇزباي، اۋانى قالاي تازا ۇستاۋعا بولادى؟ وسى ەكى ماقساتتى قاتار الىپ ءجۇرۋدىڭ قانداي جولدارى بار؟

- بۇكىل الەمدە 666 ميلليونعا جۋىق ادام ەلەكتر جارىعىنسىز وتىر، ال تاعى ميلليونداعان ادام تۇراقتى ءارى ارزان ەنەرگياعا قول جەتكىزە الماي كەلەدى. دۇنيەجۇزىلىك بانك توبىندا ءبىز ەنەرگەتيكانى دامۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى رەتىندە قاراستىرا وتىرىپ، وعان كەشەندى تۇردە كوڭىل بولەمىز. ارزان ءارى سەنىمدى ەنەرگياعا قول جەتكىزۋ جۇمىس ورىندارىن اشۋعا، تابىستى ارتتىرۋعا جانە ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ونىڭ ءبىرىڭعاي شەشىمى جوق. الايدا ءبىز ينۆەستورلارعا ەلدىڭ دامۋ باعىتىن ايقىن كورسەتەتىن ۇزاق مەرزىمدى نورماتيۆتىك بازا قالىپتاستىرا الامىز. ول ەنەرگەتيكالىق كومپانيالاردى باسقارۋدى جاقسارتۋدى جانە ءتيىمسىز نەمەسە تىم قىمباتقا تۇسەتىن سۋبسيديالاردى رەفورمالاۋدى قامتيدى. ەگەر ەرتەڭ نە بولارى بەلگىسىز بولسا، كاسىپكەر اقشاسىن سالمايدى، ال مەملەكەت ەنەرگەتيكا شىعىندارىن جالعىز ءوزى كوتەرە المايدى.

كەلەسى كەزەكتە ەنەرگيا جۇيەسىن رەتتەپ، جارىق جەلىلەرىن نىعايتۋ كەرەك. سوندا عانا ءاربىر وتباسى مەن اۋىل-ايماق جارىقپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. سونىمەن قاتار جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كەلۋىنە بايلانىستى مامانداردى دا وسىعان بەيىمدەپ، وقىتۋ قاجەت. اسىرەسە كۇنىن كومىرمەن كورىپ وتىرعان ايماقتارعا كومەكتەسىپ، كومىرگە سۇرانىس ازايعاندا ونداعى جۇمىسشىلاردىڭ دالادا قالماۋىن قاداعالاۋىمىز كەرەك.

- قازاقستان كومىرتەگى بەيتاراپتىعى بويىنشا ءورشىل ماقساتتار قويىپ، كۇن مەن جەلدەن ەنەرگيا الۋدى بەلسەندى دامىتىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ بۇل قادامى مەن ورتالىق ازياداعى ورنىنا قانداي باعا بەرەسىز؟

- قازاقستاننىڭ 2060-جىلعا قاراي زياندى قالدىقتاردى تولىق جويۋ تۋرالى جوسپارى - وتە ماڭىزدى قادام. سونىمەن قاتار ەلىڭىز ورتالىق ازيادا ءبىرىنشى بولىپ اۋانى لاستاعاندارعا ايىپپۇل سالۋ، جاسىل ەنەرگيانى مەملەكەت تاراپىنان ساتىپ الۋ جانە بۇل سالاعا كاسىپكەرلەردى تارتۋ ءۇشىن ارنايى باسەكە جۇيەسىن ەنگىزدى.

ەگەر وسى باعىتتان تايماسا، قازاقستان تەك مۇناي مەن كومىرگە سۇيەنىپ وتىرعان ەلدەرگە ۇلگى بولا الادى. كورشى مەملەكەتتەر قازاقستانعا قاراپ، ەكونوميكانى قالاي وزگەرتۋگە، جاڭا بيزنەس سالالارىن قالاي اشۋعا بولاتىنىن ۇيرەنەدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەسەبى بويىنشا، ەگەر قازاقستان اۋانى تازارتۋ جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرسە، ەلدىڭ بايلىعى (ج ءى ءو) 2040-جىلعا قاراي تاعى 1,3 پايىزعا وسەدى.

- قازاقستاندا كليماتتىق ينۆەستيتسيا تارتۋ، اسىرەسە «جاسىل» سۋتەگى، تابيعاتتى قورعاۋ ارقىلى ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ قانداي ناقتى مۇمكىندىكتەرى بار؟

- تابيعي رەسۋرستار - ج ءى ءو ءوسىمىنىڭ، وركەندەۋ مەن ءال-اۋقاتتىڭ نەگىزى. سوندىقتان دۇنيەجۇزىلىك بانك توبى كەدەيلىكپەن كۇرەسۋ جانە جارقىن بولاشاق قۇرۋ ءۇشىن مەملەكەتتەر مەن كومپانيالاردىڭ تابيعات كۇشىن ءتيىمدى پايدالانعانىن قولدايدى.

قازاقستانعا كەلەر بولساق، ەڭ ۇلكەن مۇمكىندىك - ۇلان-عايىر جايىلىمدار مەن شابىندىقتاردا جاتىر. دالاداعى شوپتەر مەن وسىمدىكتەر اۋاداعى زياندى كومىرتەگىن وزىنە ءسىڭىرىپ، تازارتىپ وتىرادى. قازاقستان دالاسى وسىلايشا 20-40 ميلليون توننا كومىرتەگىن سىڭىرە الادى. ەڭ قىزىعى - بۇل تابيعي پروتسەستى اقشاعا اينالدىرۋعا بولادى. سونداي-اق اۋانىڭ تازارعانى ءۇشىن حالىقارالىق نارىقتان تابىس تابۋعا دا مۇمكىندىك بار. ول ءۇشىن تەك بۇل پروتسەستى ءدال ەسەپتەپ، باقىلاپ وتىراتىن ارنايى جۇيە قۇرۋ كەرەك. بۇل ىستە الەمدىك تاجىريبەنىڭ كومەگى زور بولادى.

- ءسوز سوڭىندا ايتساڭىز، جاساندى ينتەللەكت سياقتى تەحنولوگيالار الداعى ونجىلدىقتا كليماتتىق ساياساتقا قالاي اسەر ەتەدى؟

- اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ - دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. جەرگىلىكتى دەرەكتەرمەن جۇمىس ىستەيتىن ج ي شەشىمدەرىن اۋىل شارۋاشىلىعىندا، دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋدە قولدانۋعا بولادى. مىسالى فەرمەرلەردى اۋا رايى قاۋپى تۋرالى ەسكەرتۋ نەمەسە وسىمدىك اۋرۋلارىن انىقتاۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولادى.

جاساندى ينتەللەكت پەن تابيعات دەرەكتەرىنىڭ بىرىگۋى قازىردىڭ وزىندە ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋعا كومەكتەسىپ جاتىر، ال الداعى ۋاقىتتا ونىڭ ءرولى ءتىپتى ارتا تۇسپەك.

بىرىنشىدەن، ج ي پلاتفورمالارى اۋاعا تاراعان زياندى قالدىقتاردى ناقتى ۋاقىت رەجيمىندە ولشەپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل اسىرەسە دامۋشى ەلدەر ءۇشىن اقپاراتتىڭ اشىق ءارى ءدال بولۋىنا كومەكتەسەدى.

ەكىنشىدەن، تەحنولوگيا جارىق پەن جىلۋعا دەگەن سۇرانىستى الدىن الا بولجاپ، جەلىلەردىڭ بۇزىلماي جۇمىس ىستەۋىن قاداعالايدى. بۇل قازاقستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى، سەبەبى ءبىزدىڭ ەنەرگيا جۇيەمىزدىڭ ەسكىلىگى كۇن مەن جەلدەن قۋات الۋدى دامىتۋعا ءالى دە كەدەرگى بولىپ وتىر.

ۇشىنشىدەن، جاساندى ينتەللەكت تابيعاتتاعى وزگەرىستەردى دالىرەك بولجاپ، سوعان ساي قاۋىپسىز عيماراتتار مەن جولدار سالۋعا كومەكتەسەدى.

الايدا ونىڭ تاۋەكەلدەرى دە بار. جاساندى ينتەللەكتى تىم كوپ ەنەرگيا جۇمسايدى، سونداي-اق تەحنولوگياسى دامىماعان ەلدەر ارتتا قالىپ قويۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل تەحنولوگيانىڭ بارىنشا پايداسىن كورۋ ءۇشىن اقىلعا قونىمدى ەرەجەلەر مەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق قاجەت.

ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن، وڭىرلىك ەكولوگيالىق سامميتتە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى تالقىلانعان بولاتىن.