دۋلىعالى التايدىڭ توبەسى بولعان تورعايتى اۋليە

استانا. قازاقپارات - تورعايتى اۋليە ادەتتە ءبىر ءوزى جۇرەدى ەكەن دە، تورعايتىنىڭ ۇڭگىرى دەپ اتالعان ۇڭگىرلەرىنىڭ بىرىنە تۇنەگەن كەزدە ءۇش ادام بولىپ جاتادى ەكەن. ونىڭ قاسىنداعى ەكى ادامنىڭ توقپاقتاي ايدارى بار. سىرتتان ادام كەلىپ قالسا ايدارلى ەكەۋى تەرىس قاراپ جاتىپ الادى دا، تورعايتى عانا بەرى قارايدى. 

ۇڭگىردەن تۇرعان سوڭ، تورعايتى ءوزىنىڭ قازاعىنىڭ ىشىنە كەتىپ اۋليەلىك شاراپاتىن كورسەتەدى دە، الگى ەكەۋى ءوز قاۋىمدارىنا كەتىپ اۋليەلىك شاراپاتتارىن جاسايدى. سوندىقتان، بۇلاردى جۇرت «ءۇش تورعايتى» اتاپ كەتكەن. تورعايتى وزىنە ارناپ قوي سويىلسا، قويدىڭ باسىن «دوستارىم جەيدى» دەپ الىپ كەتەتىن بولعان. بۋرىلتوعايدىڭ تاۋىندا «ءۇش تورعايتى» دەگەن جەر دە بار.

سارباس رۋىنان بولعان تۇيەباي دەگەن كىسى تۇرعىننىڭ باسىندا ۇلتاراق دەگەن جەرىندە وتىرادى ەكەن. تورعايتى اۋليە ول كىسىنىڭ ۇيىنە قونىپ كەتىپ جۇرەدى. ماۋسىم ايىندا ەل جايلاۋ گۇلدەي قۇلپىرىپ، كىلەمدەي تۇرلەنىپ تۇرعان كەزدە ءبىر مەزگىلدە كوشىپ بارادى ەكەن. قازىرگىدەي ۇزدىك- سوزدىق باراتىن كەز ەمەس. تۇيەبايدىڭ ءۇيى اقبۇلاق جايلاۋىنىڭ ءارى جاعىنداعى كوكپەڭبەك بەتكە بارادى. تۇيەبايدىڭ اۋىلى ەندى كەلە قالعان كەزدە، كوشكەندە ەل ارتىندا قالىپ قويعان تورعايتى كوشتەن بۇرىن جەتىپ الىپ، كەۋدەسىنە توندى جاۋىپ، اياق جاعى اشىق كۇيىندە ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن. ونىڭ اياق جاعىندا ەكى قونجىعىن ەرتكەن ايۋ ءجۇر.

 «تورعايتى بۇعى، ايۋ، قاسقىردى نوقتالاپ ءمىنىپ كوش ارتىندا قالىپ كوشتەن بۇرىن جەتىپ الادى. تورعايتى كەتكەن سوڭ توعاي ىشىندە وكپە-باۋىرىن سوعىپ بۇعى تۇر ەكەن، تاس ۇستىندە تۇمسىعىمەن جەر تىرەپ ايۋ جاتادى، ەنتىگىپ قاسقىر تۇرادى» دەگەن سوزدەردى ەستىپ جۇرەتىن ەدى، سول ءسوزدى ەسىنە الادى. «ءبىراق، بالالى ايۋعا مىنبەيدى عوي!» دەپ تاعى ويلايدى دا قويادى.

 قونعاندا دا قونعان ۇيلەرىنە كەشتە قونىپ، تۇندە كەتىپ قالاتىن دا بولعان. ال، كەتىپ بارا جاتىپ، بەلدەۋدە تۇرعان اتتاردى اتپەن ءجۇردى دەگىزىپ ىرىم ءۇشىن ءمىنىپ، ءبىر-ەكى بەل اسقان سوڭ تاستاپ كەتەدى ەكەن دە ايۋ، قاسقىر، بۇعىسىن شاقىرىپ الادى ەكەن نۋعا كىرگەن سوڭ.
سەرىك دەگەن كىسى ەل جايلاۋدان تۇسكەن سوڭ، جايلاۋدا قالىپ قويعان بيەسىن ىزدەپ قايتا جايلاۋعا بارادى. سوندا ايۋسايدىڭ باسىندا ءبىر ارلاندى ءمىنىپ ەكىنشى ارلاندى قوسارىنا العان تورعايتىمەن بەتپە-بەت كەلىپ قالادى. سوندا تورعايتى:
- مۇنى كوردىم دەپ ەشكىمگە ايتپا، ايتساڭ دا مەن ولگەن سوڭ ايت. مەن ولمەي تۇرىپ ايتساڭ ۇرپاعىڭا جاقسىلىق بولمايدى،- دەپ ەسكەرتەدى.

تورعايتى اۋليە ءوزى نازار قاراقاستىڭ باۋبەك اتاسىنان. تورعايتى ءبىر اۋناپ ءتۇسىپ:
- باۋبەك كوپ پا؟ دوڭبەك كوپ پا؟ - دەپ سۇرايدى ەكەن. «باۋبەك كوپ» دەسەڭ مارسيىپ ءماز بولادى ەكەن دە، «دوڭبەك كوپ» دەسەڭ رەنجىپ قالاتىن بولعان. اجى تورەنىڭ قاستاندىعىنان جاپا شەگىپ، ورداسىنا بارىپ ويران سالىپ، ونىڭ ۇلى سەيىلقاننىڭ ەنىنىڭ باۋىن ءۇزىپ جىبەرگەن ارقالىق باتىر دا وسى باۋبەكتەن. سەيىلقان سودان كەيىن ءىشقۇستا بولىپ ولەدى. ودان ۇرپاق قالماعانى دا سودان. كەيىنگى ارقالىق باتىر ەپوسىن نەمەسە پەساسىن جازۋشىلار بۇل جاعدايدى «تورەنىڭ ۇلىنىڭ قۇيرىعىنا تاڭبا باسىپتى» دەگىزىپ بارىنشا سىپايىلاپ تاراتقان. سول وقيعادان كەيىن اجى تورە «تاڭبالى تورە» اتانعان. ارقالىق باتىر ءوز كەزىندە التاي بەتىنىڭ قوبدا، ۋۆس، ءشۇي جاعىنداعى قالماقتارعا قارسى ۇستايتىن ايبارى بولعان. 
باۋبەكتىڭ اناسى ەكىقابات كەزىندە قاسقىر ەتىنە جەرىك بولىپ، ۇرپاعىنان ارقالىق سياقتى باتىرلار كوپ شىققان دەسەدى. ءبىراق، قاسقىر مىنەزدى بولعاندىقتان، اعايىندارىمەن كوپ شىعىسا بەرمەگەن. تورعايتى دا ءوز اعاسىمەن بىرلىككە كەلە الماعان.
اۋليە اتامىز اسىلبەك دەگەن كىسىنىڭ باباسى بولعان مانپاڭ اۋىلى دەگەن اۋىلعا كوپ ۇيىرسەكتەپ جۇرەدى ەكەن. نازار قاراقاستىڭ قاپتاعاي اتاسىنان شىققان بايشاتى بۇركىتشى، اۋباكىر، ەلەن، قوجا دەگەن اعايىندى كىسىلەردىڭ ۇيىنە كوپ كەلەدى ەكەن. سول اۋىلدىڭ ادامدارىن جاقسى كورىپ، ولار دا اۋليە جايلى ەلگە كوپ ايتىپ، ماقتان تۇتاتىن بولعان. سوندا بايشاتىعا ءبىر پىشاق سىيلاپتى:
- ءما- ءا، ال! وسىنى ۇستايتىن ۇل تۋادى سەنەن، - دەپ.
كەيىن بايشاتىدان زەينەل دەگەن التىن ۇستاعان ۇستا ۇل تۋادى. بايشاتىعا تاعى ايتقان ەكەن:
- ول ۇستادان جاقسى ءبىر ۇل تۋادى. ەل تىزگىنىن ۇستاعان ەل يەسى بولادى، - دەپ.
زەينەلدەن مانەن تۋىپ، ول التاي، تارباعاتاي ايماقتارىنىڭ، كەيىن ىلە وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ، ودان كەيىن ۇرىمجىگە اۋىسقان ۇلكەن باسشى بولادى.
ءبىر جىلى جايلاۋدا وتىرعاندا قوجا قايتىس بولىپ، ەتەككە تۇسكەندە ەلەن دۇنيەدەن وزادى. ودان كەيىن قىرقى بەرىلەدى. كەلەر جىلى جايلاۋدا اسى وتكەننەن كەيىن كەلگەن، اس ىشىندە بولا الماعان تورعايتى اۋليە، كۇزدە كەلىپ جىلاپ وتىرادى.
- وي، نەگە جىلاپ وتىرسىڭ؟ - دەگەندە:
- قوجانىڭ اسىن قورىققا تىعىپ جەدىڭدەر، ەلەننىڭ اسىن ەل اراسىنا تىعىپ جەدىڭدەر. «ەلەن- قوجانىڭ اسىنان ءبىر كەرتىم قازى جەي الماعانىم- اي!» دەپ جىلاپ وتىرمىن،  دەگەندە، - ويباي، وندا اس بەرىڭدەر! - دەپ اۋليەنى تويدىرادى.
«اۋليەنىڭ ەلى ءبولىنىپ-جارىلمايدى. قاۋىپ-قاتەردەن امان بولادى» دەگەن ءسوز بار. وسى اۋىلداردىڭ ءبارى اۋليەنىڭ ءوز اۋىلى. مۇندا اتالعان قوجا دەگەن كىسىدەن ءبىزدىڭ وتباسى تارايدى.

تورعايتى اۋليە نازار قاراقاستىڭ ىشىندە بالا كوتەرمەگەن ءبىر اپايىنىڭ ۇيىنە كەلىپ: 
- جاقسىلىق بولادى وتباسىڭدا بارىپ-بارىپ، - دەپ قاسىنا وتىرىپ الىپ مازاسىزدانىپ شىقىلىقتاپ، الگى اپايىنىڭ ۇستىنەن بىلاي ءبىر سەكىرىپ «ءاي، ءۇپ!» دەپ ءبىر كەساپاتتى قۋعانداي بولىپ، ودان كەيىن بىلاي ءبىر سەكىرىپ «ءتاي، ءۇپ!» دەپ تاعى ءبىر كەساپاتتى قۋعانداي بولىپ سەكىرىپتى دە، «جاقسىلىق بولادى بارىپ-بارىپ» دەپ ۇيىنەن شىعىپ كەتىپتى. سودان كەيىن بۇل اپاي ىركەس-تىركەس ەكى ۇلى تاۋىپ، «اۋليەنىڭ ءسوزى دارىعان ۇل» دەپ، ءبىرىنىڭ اتىن ءايىپ، ەندى ءبىرىنىڭ اتىن ءتايىپ دەپ قويادى. وسى ەكى كىسى كوپ جاساپ جۋىق جىلداردا قايتىس بولدى.

توڭعاق دەگەن كىسى سارباس جايلاۋىنان قايتىپ كەلە جاتىپ بالا كوتەرمەگەن بەس-التى ايەلدى جيناپ جاتقىزىپ، اۋليەنىڭ اۋليەلىگىن سىناۋ ءۇشىن ىشىنە ءبىر ەركەكتى ايەلشە كيىندىرىپ كىرگىزىپ قويعان. تورعايتى اۋليە تاياعىن ۇستاپ الىپ، ايەلدەردىڭ ۇستىنەن ءارى-بەرى اتتاعان سوڭ ايەلدەر بەدەۋلىكتەن ايىعاتىن بولعان. سوندا اۋليە ەتبەتتەپ تەرىس قاراپ جاتقان ايەلدەردەن اتتاپ ءجۇرىپ، الگى ايەلشە كيىنگەن ەركەكتى تاياعىمەن شۇقىپ: 
- تۇر، تۇر! سەن وگىز بۇزاۋلاعاندا تۋاسىڭ! - دەپ تەۋىپ-تەۋىپ شىعارىپ جىبەرگەن دەيدى.

كۇزدە ەل كەلە جاتقاندا جىلاندىنىڭ اراسانىنىڭ اياق جاعىندا نوسەر جاۋىپ، قاتتى سەل ءجۇرىپتى، وسى كەزدە جايلاۋدا قالىپ قويعان تورعايتى جەتىپ كەلىپتى دە اق كوبىگىن اسپانعا اتىپ جاتقان تاسقىندى وزەننىڭ ىشىنە «ءايت!» دەپ، كۇمپ ەتىپ سۇڭگىپ كەتىپتى. 
- انانىڭ انە جەردە وبالدى ولگەنى- اي! - دەپ، سەل جۇرگەن سوڭ كوشتى توقتاتىپ، بايىرقالاپ تۇرعان جۇرت كەيىپتى. ءسويتىپ تۇرعاندا كوش الدىنداعى تاستىڭ ۇستىنە شىعا كەلىپ، تونىن قاعىپ وتىر ەكەن جارىقتىق!
- سۋىڭ تەرەڭدەۋ ەكەن، ءا! - دەپ.
تورعايتى اۋليەنىڭ اساۋ سەل، اعىندى سۋدىڭ ءارى جاق، بەرى جاعىنا وسىلاي ويناقتاپ وڭاي ءوتىپ جۇرە بەرەتىنىن جۇرت تالاي كورگەن.

تورعايتىنىڭ اعاسى سامتىباي ەكەۋى قاتار جاتادى ەكەن. سوندا تورعايتى باسىنا شاپانىن بۇركەنىپ الىپ، بىردەڭەنى گۇت-گۇرت شايناپ جەپ جاتادى. جانىندا جاتقان سامتىبايدىڭ قارنى ءبىر تويىپ، ءبىر اشىپ، الما-كەزەك اۋىسىپ، سوندا سامتىباي الگى نارسەدەن دامەتىڭكىرەپ قاراعاندا، تورعايتى سۇرادى دەيدى:
- ءاي، الگىنى جەپ تاۋىستىڭ با؟ - دەپ.

- ەشتەڭە بەرگەن جوقسىڭ عوي جەپ جاتقانىڭنان، - دەسە، 
- بەردىم عوي جاڭا. قارنىڭ ءبىر تويعان سياقتى سەزىلمەدى مە؟ ءاي، ساعان ەشتەڭە جۇقپايدى، - دەگەن ەكەن.

اۆتورى:  كوكبورى مۇباراك قيزات ۇلى 

facebook  پاراقشاسىنان الىندى