ءۇي مەن كەڭسە: ەلىمىزدە قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ قانشالىقتى دامىعان

ەڭبەك نارىعىنداعى پارادوكس

COVID-19 پاندەمياسى الەمدىك ەڭبەك نارىعىن وزگەرتكەنىن بىلەمىز. كەڭسەدە جۇمىس ىستەۋدى دۇرىس ساناپ كەلگەن كومپانيالار بىرنەشە اپتانىڭ ىشىندە ميلليونداعان قىزمەتكەرگە ۇيدەن جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات بەردى. پاندەميا اياقتالعاننان كەيىن دە ءۇردىس تىيىلعان جوق، كەرىسىنشە ۇيدە وتىرىپ جۇمىس ىستەۋ ەڭبەك نارىعىنىڭ قالىپتى ۇلگىسىنە سانالعانى بار. ال ارالاس جۇمىس فورماتى، ياعني كەڭسەدە جانە قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ بيزنەس ءۇشىن قالىپتى تاجىريبەگە اينالدى.

قازاقستان دا وسى باعىتتا كەلە جاتقانداي. مەملەكەت سيفرلاندىرۋعا بەلسەندى ينۆەستيتسيا سالۋ ارقىلى جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتتى دامىتۋدا. وڭىرلەردە IT- حابتار اشىلىپ، سيفرلىق ەكونوميكا مەملەكەت ساياساتىنىڭ باسىم باعىتى اتاندى. جاساندى ينتەللەكت جانە سيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، بۇگىندە حالىقتىڭ 99 پايىزى جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتپەن قامتىلعان. سيفرلىق ينفراقۇرىلىم ءىس جۇزىندە بارلىق وڭىرگە جەتىپتى.

سوعان قاراماستان ەلدە جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ 1 پايىزدان از بولىگى عانا قاشىقتان جۇمىس ىستەيدى ەكەن. كورسەتكىش دامىعان ەلدەردەگى دەڭگەيدەن بىرنەشە ەسە تومەن ءارى قازاقستان ايتارلىقتاي ارتتا قالىپ وتىر.

مۇندا ءبىر قايشىلىق بار. مەملەكەت ينتەرنەت پەن سيفرلىق سەرۆيستى دامىتتى، قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بوس جۇمىس ورىندارى ءجيى جاريالانادى. الايدا كومپانيالار اراسىندا قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى كەڭ تارالماعان.

بۇل پارادوكستىڭ سەبەبى نەدە؟ ماسەلە تەك تەحنولوگيادا نەمەسە زاڭنامادا ەمەس. ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە، قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ ماسەلەسىندە بىرنەشە شەشۋشى فاكتور بار: ەكونوميكا قۇرىلىمى، ەڭبەك نارىعى، كورپوراتيۆتىك مادەنيەت، ءتىپتى ستاتيستيكالىق ەسەپ جۇرگىزۋ ءتاسىلى دە اسەر ەتكەن كورىنەدى.

ستاتيستيكا مەن نارىقتا الشاقتىق بار

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە، 2025 -جىلى شامامەن 44,2 مىڭ ادام قاشىقتان جۇمىس ىستەگەن، بيىل I توقسانىندا كورسەتكىش 29,8 مىڭ ادامدى قۇرادى. ءبىر قاراعاندا، قاشىقتان جۇمىس ىستەيتىندەر سانى ەداۋىر ازايىپ كەلە جاتقانداي. الايدا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مۇنداي تۇجىرىممەن كەلىسپەي وتىر. مينيسترلىكتىڭ تۇسىندىرۋىنشە، قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ ستاتيستيكاسىن ۆەدومستۆونىڭ ءوزى ەسەپتەمەيدى. كورسەتكىشتى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى حالىق اراسىندا ىرىكتەمەلى زەرتتەۋ ارقىلى ازىرلەيدى ەكەن. سوندىقتان ستاتيستيكانىڭ قۇبىلۋىنا سەبەپ كوپ.

بىرىنشىدەن، ەڭبەك نارىعىنىڭ پاندەميادان كەيىنگى بەيىمدەلۋ كەزەڭى اياقتالدى. شەكتەۋلەر كەزىندە قىزمەتكەرلەرىن تولىقتاي قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە كوشىرگەن كومپانيالار كەيىن ولاردى كەڭسەگە قايتاردى نەمەسە ارالاس جۇمىس ۇلگىسىنە كوشتى.

ەكىنشىدەن، ستاتيستيكالىق باقىلاۋدىڭ ىرىكتەمەلى ءادىسى قۇبىلمالى. مۇنداي تاسىلدە توقسان سايىن كورسەتكىشتەردىڭ وزگەرىپ وتىرۋى قالىپتى جاعداي.

ۇشىنشىدەن، ستاتيستيكا ارقىلى ەڭبەك نارىعىنداعى ناقتى جۇمىس فورماتىن انىقتاۋ قيىن. مىسالى، كەي مامان ارالاس رەجيمدە جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن: اپتانىڭ بىرنەشە كۇنى كەڭسەدە، قالعان كۇندەرى ۇيدە. الايدا رەسمي ەسەپ بەرەر كەزدە كومپانيالار مۇنداي قىزمەتكەردى قاشىقتان جۇمىس ىستەيتىندەر ساناتىن جاتقىزبايدى. ءبىراق ءىس جۇزىندە ولار جۇمىس ۋاقىتىنىڭ ەداۋىر بولىگىن قاشىقتان اتقارادى.

باستى سەبەپ - ينتەرنەتتە ەمەس، ەكونوميكادا

قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ ماسەلەسى قوزعالسا، كوبى ينتەرنەتتىڭ ساپاسى نەمەسە ەلدىڭ سيفرلانۋ دەڭگەيى تۋرالى ايتادى. الايدا ۇيدەن جۇمىس ىستەۋگە كەدەرگى بولىپ وتىرعان باسقا سەبەپ بار. ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ اعا ساراپشىسى رامازان ەسەنعازيەۆتىڭ باعالاۋىنشا، ولقىلىق ەكونوميكا قۇرىلىمىندا.

- جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ جارتىسىنان استامى، ياعني 73,4 پايىزى ساۋدا، ءبىلىم بەرۋ، ونەركاسىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى، كولىك، قويما، قۇرىلىس جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا جۇمىس ىستەيدى. بۇل سالالاردىڭ بارىندە قىزمەتكەر جۇمىس ورنىندا بولۋى قاجەت. مىسالى، وندىرىستە، قۇرىلىس الاڭىندا، دۇكەندە، اۋرۋحانادا، وقۋ ورنىندا نەمەسە كولىك جۇرگىزۋ كەزىندە قىزمەتتى قاشىقتان اتقارۋ مۇمكىن ەمەس. اۆتوماتتاندىرۋ مەن سيفرلىق تەحنولوگيالار دامىپ جاتقانىنا قاراماستان، اتالعان باعىتتاردا ادامدى ءالى تولىقتاي الماستىرا المايمىز. قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە ەكونوميكانىڭ ءوزى وبەكتيۆتى تۇردە شەكتەۋ قويىپ وتىر، - دەيدى رامازان ەسەنعازيەۆ.

قازىر ۇيدە جۇمىس ىستەۋگە ەڭ قولايلى ورتا ءبىلىم ەكونوميكاسى سانالادى. وعان اقپاراتتىق تەحنولوگيالار، قارجى، كونسالتينگ، عىلىمي زەرتتەۋلەر، تالداۋ، سيفرلىق ماركەتينگ سەكىلدى زياتكەرلىك كاسىپتەر جاتادى. سالاداعى نەگىزگى جۇمىس قۇرالى - كومپيۋتەر مەن ينتەرنەت.

قازاقستاندا بۇل سەكتوردا بارلىق جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ شامامەن 5,7 پايىزى عانا ەڭبەك ەتەدى، ياعني تولىقتاي قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە الەۋەتى بار مامانداردىڭ سانى سالىستىرمالى تۇردە از.

ساراپشى ارمان بەيسەكەيەۆتىڭ ايتۋىنشا، وتاندىق جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كوبى قىزمەتكەردىڭ كەڭسەدە وتىرعانىن قالايدى. ەگەر كومپانيالارداعى مۇنداي ۇستانىم وزگەرسە، ەڭبەك نارىعىنداعى جاعداي باسقا ارناعا تۇسەتىن كۇن جاقىن.

- قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ ءۇردىسىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن سيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ كەرەك. كورپوراتيۆتىك مادەنيەتتى وزگەرتۋ مەن كادرلاردى دايارلاۋ ءىسىن دە ۇمىتپاعانىمىز جاقسى، - دەپ ەسەپتەيدى ارمان بەيسەكەيەۆ.

نەلىكتەن بيزنەس كەڭسەدەگى جۇمىسقا ءۇيىر؟

ەندى تاقىرىپتىڭ زاڭنامالىق نەگىزىن قاراستىرايىق. قۇقىقتىق نەگىزدەمەنىڭ جوقتىعى ۇيدەن جۇمىس ىستەۋگە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر دەگەن پىكىردى ءجيى ەستيمىز. الايدا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن نورمالار ەڭبەك كودەكسىنىڭ 138-بابىندا الدەقاشان بەكىتىلگەن دەپ وتىر. تەك مۇنداي جۇمىس فورماتىن قولدانۋ تۋرالى شەشىمدى جۇمىس بەرۋشى دەربەس قابىلدايدى. قازاقستاندا قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە زاڭنامالىق كەدەرگى جوق، ءبىراق ونى مىندەتتەيتىن دە تالاپ تابىلمادى.

وسى ورايدا ماسەلە جۇمىس پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋعا كەلىپ تىرەلەدى. تولىقتاي كەڭسەدەن تىس جۇمىسقا كوشۋ كومپانيانىڭ ىشكى پروتسەسىن وزگەرتەتىنىن ۇمىتپايىق. ونىڭ ۇستىنە بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان سيفرلىق پلاتفورمالاردى ساتىپ الۋ، قىزمەتكەرلەردى باسقارۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ، اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ، جۇمىس ناتيجەسىن باعالاۋ ءتاسىلىن قايتا قاراۋ كەرەك بولادى. جاسىراتىنى جوق، كوپتەگەن ۇيىم مۇنداي وزگەرىسكە قوسىمشا قارجى شىعىنداۋعا دايىن ەمەس. سوندىقتان كوپ كومپانيا ەكى تاراپقا دا قولايلى جولدى - گيبريدتى جۇمىس مودەلىن تاڭدايدى: قىزمەتكەر بىرنەشە كۇن كەڭسەدە، قالعان ۋاقىتتا ۇيدەن جۇمىس ىستەيدى. ماماندار دا ەڭ وڭتايلى شەشىم رەتىندە گيبريدتى جۇمىس مودەلىن اتاپ وتىر.

رامازان ەسەنعازيەۆ قاشىقتان جۇمىس ىستەۋدىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىنە اسەرىن ءبىرجاقتى باعالاۋعا بولمايتىنىن اتاپ ءوتتى.

- ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (OECD) مەن ا ق ش-تىڭ ۇلتتىق ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر بيۋروسىنىڭ (NBER) زەرتتەۋلەرىنە سەنسەك، قاشىقتان جۇمىس ىستەۋدىڭ تيىمدىلىگى جوعارى. قىزمەتكەردىڭ جولعا كەتەتىن ۋاقىت ازايادى، جۇمىس كەستەسى يكەمدەلە تۇسەدى، ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتادى. ەسكەرۋ قاجەت، تولىقتاي ۇيدەن جۇمىس ىستەۋ كوماندالىق جوسپارعا، ءبىلىم مەن تاجىريبە الماسۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىنىن جوققا شىعارا المايمىز، - دەپ ءتۇسىندىردى سپيكەر.

ۇيدەن جۇمىس ىستەۋگە يكەمدى سالا

جۇمىس ىزدەۋگە ارنالعان تانىمال ونلاين-سەرۆيس hh.kz دەرەگىنە سۇيەنسەك، جاريالانعان بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ نەبارى 4,5 پايىزى تولىق قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان. ەڭ كوپ ۇلەس اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنا تيەسىلى - بارلىق ۇسىنىستىڭ تورتتەن ءبىرى وسى سالادان تۇسكەن. ودان كەيىن بيزنەسكە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر مەن بولشەك ساۋدا سالاسى بار ەكەن.

ۇيدەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرىلگەن مامانداردى اتاساق، كوش باسىندا ساتۋ مەنەدجەرلەرى تۇر. مۇنى CRM، ونلاين بايلانىس، ساۋدا جۇيەلەرىنىڭ دامۋىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. ماركەتينگ، ديزاين، ينتەرنەت- جارناما، قىزمەت كورسەتۋ، تالداۋ باعىتىنداعى مامانداردىڭ دا كەڭسەگە كەلۋى مىندەت ەمەس.

قولايلى جاعداي نەگە الماتى مەن استانادا؟

قازىر قاشىقتان جۇمىس ىستەۋدى ۇسىناتىن بوس جۇمىس ورنىنىڭ 77 پايىزى الماتى مەن استانا قالالارىندا. قالعان بوس ورىندار وڭىرلەرگە تيەسىلى بولعانىمەن، وبلىستاردىڭ باسىم بولىگىندە كورسەتكىش وتە از. سەبەبى الماتى مەن استانا قالاسىندا قارجى، اقپاراتتىق تەحنولوگيا، كونسالتينگ، ماركەتينگ، كورپوراتيۆتىك باسقارۋ، ءبىلىم ەكونوميكاسىنا جاتاتىن ورتالىقتار شوعىرلانعان. ءىرى كومپانيالاردىڭ، حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ، بانكتەردىڭ، IT- كومپانيالار مەن سەرۆيستىك ورتالىقتاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ باس كەڭسەسى وسى قوس شاھاردا.

ۇيدەن جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەردىڭ مەكەن جايى جۇمىس بەرۋشى ورنالاسقان قالادا بولۋى مىندەتتى مە؟ مىنە، وسى ساۋالعا قاتىستى سالا ماماندارىنىڭ پىكىرى ءارقيلى. ءبىرى قىزمەتكەر كومپانيا ورنالاسقان ايماقتا بولۋى كەرەك دەپ ساناسا، ەندى ءبىرى مۇنى مىندەتتى ەمەس دەيدى.

ەكىنشى تاراپتىڭ ءۋاجى ءتىپتى بولەك. ولاردىڭ ايتۋىنشا، قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ وڭىرلەردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. مىسالى، شاعىن قالالار مەن اۋدانداردىڭ تۇرعىندارى جالاقىسى جوعارى جۇمىس ىزدەپ، الماتى نەمەسە استاناعا كوشۋگە ءماجبۇر. سونىڭ سالدارىنان ءىرى مەگاپوليستەردىڭ ينفراقۇرىلىمىنا ارتىق جۇكتەمە تۇسەدى. ال وڭىرلەر ادامي كاپيتالىنان ايىرىلىپ جاتىر.

ەگەر قىزمەتكەر كەز كەلگەن قالادا وتىرىپ جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات السا، جاعداي وزگەرەر ەدى. ساراپشى ارمان بەيسەكەيەۆتىڭ ايتۋىنشا، كەز كەلگەن قالانىڭ تۇرعىنى الماتى، استانادا نەمەسە شەتەلدەگى كومپانيادا جۇمىس ىستەي السا، ونىڭ تاپقان تابىسى ءوزى تۇراتىن وڭىردە قالادى. بۇل ۇزاق مەرزىمدە وڭ ناتيجە بەرمەك.

بىرىنشىدەن، ىشكى كوشى-قوندى ازايادى. ادامدارعا لايىقتى جالاقى الۋ ءۇشىن تۇرعىلىقتى جەرىن اۋىستىرۋدىڭ قاجەتى بولمايدى.

ەكىنشىدەن، قاشىقتان جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ تابىسى جەرگىلىكتى ەكونوميكاعا جۇمىس ىستەيدى. ولار تاپقان اقشاسىن دۇكەندەردە، كافەلەردە، سەرۆيستىك كومپانيالاردا جانە تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىندا جۇمساپ، شاعىن بيزنەستىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى.

ۇشىنشىدەن، زاماناۋي سيفرلىق سەرۆيستەرگە، بىلىمگە جانە ينفراقۇرىلىمعا سۇرانىس ارتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە وڭىرلەردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋى مۇمكىن.

ارمان بەيسەكەيەۆ قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ كومپانيانىڭ وزىنە دە ءتيىمدى دەپ سانايدى. ەڭبەك پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋ ءتاسىلى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە شىعىندى ازايتۋعا مۇمكىندىك الادى. كەڭسە جالداۋ، كوممۋنالدىق قىزمەتتەر، جۇمىس ورىندارىنا تولەم جانە عيماراتتى پايدالانۋ شىعىنى قىسقارادى. سوندىقتان كوپ ەلدە گيبريدتى جۇمىس فورماتى بيزنەس شىعىنىن وڭتايلاندىرۋدىڭ قۇرالى رەتىندە قولدانىلىپ كەلەدى.

قازاقستان سيفرلىق ەڭبەكتى ەكسپورتتاي الا ما؟

قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ ەل ىشىندە كەڭ تارادى دەلىك، كەلەسى قادام - وتاندىق مامانداردىڭ الەمدىك ەڭبەك نارىعىنا شىعۋى. مۇنى قازاقستاندا تۇرىپ، وزگە ەلدەردە جۇمىس ىستەۋ دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ اعا ساراپشىسى رامازان ەسەنعازيەۆتىڭ پىكىرىنشە، قازاقستاندا سيفرلىق ەڭبەك پەن سيفرلىق قىزمەتتەردى ەكسپورتتاۋعا الەۋەت مول.

- ونەركاسىپ ونىمدەردەن ايىرماشىلىعى، سيفرلىق قىزمەتتەردىڭ ەكسپورتى كولىك شىعىندارىنا، لوگيستيكاعا، ىشكى نارىقتىڭ كولەمىنە جانە باسقا دا گەوگرافيالىق فاكتورعا تاۋەلدى ەمەس. مۇنداعى نەگىزگى باسەكە مامانداردىڭ ءبىلىمى مەن سۇرانىسقا ساي سيفرلىق شەشىم ازىرلەي الۋ قابىلەتىندە جاتىر، - دەپ تارقاتتى رامازان ەسەنعازيەۆ.

ساراپشىنىڭ بولجامىنشا، قازاقستان سيفرلىق تەحنولوگيانىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا بىردەن باسەكەگە ۇمتىلماۋى كەرەك. تەك بەلگىلى ءبىر تاجىريبە جيناقتالعان سالاعا باسىمدىق بەرگەنى ءجون. ولاردىڭ قاتارىندا فينتەح، سيفرلىق مەملەكەتتىك قىزمەتتەر (GovTech)، تاۋ-كەن ونەركاسىبىنە ارنالعان شەشىمدەر، ينجەنەرلىك باعدارلامالار، تالداۋ باعىتتارى بار.

ارمان بەيسەكەيەۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل پروتسەسس قازىردىڭ وزىندە باستالىپ كەتكەن. كوپتەگەن قازاقستاندىق مامان شەتەلدىك كومپانيالاردا جۇمىس ىستەپ ءجۇر.

- وتاندىق ماماندار قازىردىڭ وزىندە شەتەلدىك كومپانيالاردا جۇمىس ىستەپ ءجۇر. باعدارلامالاۋ، ديزاين، ينجەنەريا، قارجىلىق تالداۋ سالالارىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەردى بىلەمىز. سوندىقتان مەملەكەت اتالعان باعىتتى ءارى قاراي قولداپ، ءبىلىم بەرۋگە ينۆەستيتسيا سالۋدى جالعاستىرسا، جاقىن ۋاقىتتا الدىڭعى قاتارداعى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالاتىنىمىز كۇمانسىز. بۇل ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ جاڭا باعىتى بولۋى عاجاپ ەمەس، - دەدى ساراپشى.

اۆتور

ەرسىن شامشادين