ءۇمىت پەن كۇدىك: ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ نىعايۋىنا نە سەبەپ جانە الدا نە كۇتىپ تۇر
ءساۋىر ايى باستالعالى تەڭگە ءال الىپ كەلەدى. 7-ساۋىردەگى رەسمي باعامعا سەنسەك، 1 دوللار - 466,33 تەڭگە، ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىندە شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ قۇنى 463 تەڭگەگە دەيىن تومەندەگەنى بايقالادى. وزگەرىستىڭ سەبەبى نەدە، ۇلتتىق ۆاليۋتا پوزيتسياسىن قانشا ۋاقىت ساقتاي الادى؟ Kazinform اناليتيكالىق شولۋشىسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەدى.
بەس سەبەپ: حالىقتان ينۆەستورعا دەيىن
ايدىڭ باسىندا عانا دوللار 474 تەڭگەدەن جوعارى ساۋدالانعان ەدى، ياعني نىعايۋ پروتسەسى ساناۋلى كۇننىڭ ىشىندە جۇزەگە استى دەسەك بولادى. ءبىر قاراعاندا، بۇل - ەكونوميكانىڭ تۇراقتالعانىنىڭ ءبىر بەلگىسى: ينفلياتسيا باسەڭدەدى، تەڭگە قۇنى ءوسىپ جاتىر، اقشا- نەسيە ساياساتى قاتاڭ باقىلاۋدا. الايدا وڭ ديناميكانىڭ استارىندا بىرنەشە ماڭىزدى فاكتور مەن سۇراق بار. تەڭگەنىڭ كۇشەيۋى جاڭا كەزەڭدى بىلدىرە مە، الدە ۋاقىتشا اسەر مە؟
كلاسسيكالىق تۇسىندىرمە - مۇناي. «قارا التىن» ەكسپورت ءتۇسىمىنىڭ 50 پايىزدان استامىن قۇرايدى، ونىڭ قىمباتتاۋى نارىقتاعى ۆاليۋتا ۇسىنىسىن اۆتوماتتى تۇردە ارتتىراتىن بىلەمىز.
- ءبىز باقىلاي المايتىن فاكتورلار بار، ماسەلەن، مۇنايدىڭ جاھاندىق باعاسى. ەگەر باعا باررەلىنە 150-200 دوللار بولىپ، ەكسپورتتىق ۆاليۋتا ءتۇسىمى جوعارى دەڭگەيدە بولسا، دوللار بۇدان دا تومەن ءتۇسۋى مۇمكىن، - دەگەن ەدى ۇلتتىق بانك ءتوراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ.
دەسە دە، مۇناي ماڭىزدى بولعانىمەن، تەڭگەنىڭ كۇشەيۋىنە اكەلگەن جالعىز سەبەپ ەمەس. ونىڭ ۇستىنە مۇنايدىڭ ەكونوميكاعا اسەرى كەش بايقالادى، باعانىڭ ءوسۋى مەن ۆاليۋتا ءتۇسىمىنىڭ ناقتى بيۋدجەت كىرىسىنە اينالۋىنا ءبىرشاما ۋاقىت كەرەك. دەمەك، تەڭگەنىڭ قىسقا مەرزىمدى كۇشەيۋىن وزگە سەبەپتەرمەن تۇسىندىرۋگە بولاتىنداي.
ءبىرىنشىسى - قاتاڭ اقشا- نەسيە ساياساتى. ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى 18 پايىز دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇر. ينفلياتسيا 11,7 پايىز بولعان جاعدايدا، مۇنداي بازالىق مولشەرلەمە جاقسى تابىس اكەلەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا، تەڭگەدەگى اقشا وزگە ۆاليۋتالارعا قاراعاندا الدەقايدا ءتيىمدى «جۇمىس ىستەيدى» دەگەن ءسوز.
ءدال وسى سەبەپ ينۆەستورلاردىڭ كوبەيۋىنە تۇرتكى بولىپ وتىر. ينۆەستورلار ەلگە شەتەل ۆاليۋتاسىن اكەلىپ، ونى تەڭگەگە ايىرباستايدى دا، مەملەكەتتىك وبليگاتسيالار مەن دەپوزيتتەرگە سالادى. ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە، جىل باسىنان بەرى بەيرەزيدەنتتەردىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارعا سالعان ينۆەستيتسياسى 600 ميلليون دوللارعا ارتىپ، شامامەن 4,5 ميلليارد دوللارعا جەتكەن. بۇل - تەڭگەنى كۇشەيتەتىن تىكەلەي ۆاليۋتا اعىنى.
ەكونوميست باۋىرجان مادەنوۆ ەكىنشى سەبەپتى ازاماتتاردىڭ قارجىلىق ساۋاتىنان ىزدەپ وتىر. ونىڭ سوزىنشە، كەيىنگى ۋاقىتتا حالىق از شىعىندالا باستاعان.
- بىرىنشىدەن، ادامدار ازىق-تۇلىك ەمەس تاۋارلار مەن ءىرى زاتتارعا جۇمسالاتىن شىعىندى ازايتتى. ەكىنشىدەن، تۇتىنۋشىلىق نەسيە بەرۋ شارتىنىڭ قاتاڭداۋى نەسيەلىك رەسۋرستار ەسەبىنەن قالىپتاساتىن سۇرانىستى تەجەپ وتىر. دەمەك، يمپورت ازايادى، سونىڭ سالدارىنان يمپورتتاۋشىلار تاراپىنان ۆاليۋتاعا دەگەن سۇرانىس تا تومەندەيدى. بۇل تەڭگە باعامىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى، - دەپ توپشىلادى ساراپشى.
ءۇشىنشى سەبەپ - سىرتقى قارىزدىڭ ۇلعايۋى. مەملەكەت پەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور شەتەلدەن بەلسەندى تۇردە قاراجات تارتىپ جاتىر. قارجى بىزگە دوللارمەن كەلگەنىمەن، ەل ىشىندە تەڭگەگە اينالادى. سونىڭ ناتيجەسىندە شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ ۇسىنىسى ارتىپ، دوللار باعامى تومەندەيدى.
ءتورتىنشى فاكتور - التىن ساۋداسى. سوڭعى ءبىر جىلدا التىن باعاسى 50 پايىزدان استام ءوستى. بۇل ۇلتتىق بانكتىڭ نارىقتاعى ۆاليۋتالىق تەڭگەرىمدى ساقتاۋ ءۇشىن قولداناتىن دوللار ساتۋ ءۇردىسىن كۇشەيتكەن بولاتىن. ەسكەرەتىن جايت، گەوساياسي تۇراقسىزدىق كەزىندە التىن سەنىمدى اكتيۆكە اينالىپ كەلەدى، ال قازاقستان التىن ءوندىرۋشى ەل رەتىندە قوسىمشا تابىسقا يە بولىپ وتىر.
بەسىنشى فاكتور - دوللارعا دەگەن سۇرانىستىڭ تومەندەۋى. ادەتتە جىل باسىندا ىسكەرلىك بەلسەندىلىك باياۋلايدى، بيۋدجەت قاراجاتى تولىق يگەرىلمەيدى، يمپورت كولەمى ازايادى. بۇعان قوسا قازىر سالىق تولەۋ كەزەڭى، كومپانيالار سالىقتى تەڭگەمەن تولەۋ ءۇشىن ۆاليۋتا ساتاتىنى انىق. مۇنىڭ ءبارى تەڭگە ءۇشىن وڭ سەرپىن.
قورىتا ايتقاندا، تەڭگە تەك مۇنايدىڭ ارقاسىندا ەمەس، ءتۇرلى قارجىلىق وپەراتسيالاردىڭ جيىنتىق اسەرىنەن نىعايىپ جاتىر.
ۇلتتىق بانك نەدەيدى؟
تەڭگەنىڭ نىعايۋى جىل باسىندا بايقالىپ، اقپان ايىندا كۇشەيە تۇسكەن. قازىر ۇلتتىق بانك بۇرىنعى ساياساتىن، ياعني نارىققا اسىرە ارالاسۋسىز ەركىن باعام رەجيمىن ساقتاۋدا. دەمەك، الداعى ۋاقىتتا نارىق تەپە- تەڭدىكتى ءوزى بەلگىلەپ، مەملەكەت رەتتەۋشى رەتىندە وقىس جاعدايدا عانا ارەكەت ەتپەك.
الايدا، اشىعىن ايتايىق، ۇلتتىق بانك دوللار باعامى 400 تەڭگە بولادى دەگەن سەناريدى قاراستىرىپ وتىرعان جوق. بۇگىنگى بولجام - 1 دوللار 500 تەڭگە اينالاسىندا، ءارى-بەرى 5-7 پايىز اۋىتقۋ مۇمكىن، ودان وزگە وزگەرىس كۇتۋ ورىنسىز. مۇنى نارىققا بەرىلگەن بەلگى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك، دەمەك قازىرگى دەڭگەي ۋاقىتشا بولۋى ىقتيمال.
تۇراقتىلىق VSۋاقىتشا قۇبىلىس
قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبوتاريەۆ قازىرگى شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ قۇنى ۋاقىتشا سيپات دەگەن ۇستانىمدا.
- تەڭگەنىڭ قۇنى بۇرىنعى بولجامعا قاراعاندا الدەقايدا جاقسى ناتيجە كورسەتتى. مۇناي جوعارى ۆاليۋتالىق ءتۇسىم اكەلىپ وتىر جانە ۇلتتىق قورداعى ۆاليۋتانى ساتۋ نارىقتاعى ۇسىنىستى ارتتىردى. جوعارى بازالىق مولشەرلەمە اقشانى تەڭگەدە ۇستاپ تۇر، - دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.
اندرەي چەبوتاريەۆتىڭ ايتۋىنشا، تەڭگەنىڭ نىعايۋى - ۋاقىتشا قۇبىلىس، تاياۋ شىعىستاعى جاعداي تۇراقتانسا، بۇرىنعى كورسەتكىشكە قايتا ورالۋعا دايىن بولۋىمىز كەرەك.
- تەڭگە باعامى ەكونوميكالىق قۇرىلىمنىڭ ارقاسىندا ەمەس، اقشا اعىنى مەن بازالىق مولشەرلەمە ەسەبىنەن ساقتالىپ تۇر. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ دەڭگەيى تومەن، وڭدەۋ ونەركاسىبى ناشار، يمپورتقا تاۋەلدىلىك ءالى بار. سوندىقتان تەڭگەنىڭ بۇگىنگى ءحالىن جاڭا تەپە- تەڭدىك دەپ قابىلداماۋىمىز كەرەك، بار بولعانى ۋاقىتشا كونفيگۋراتسيا عانا، - دەيدى قارجىگەر.
ەكونوميست باۋىرجان مادەنوۆ تە اتالعان پىكىرمەن كەلىسەدى. دەگەنمەن، ونىڭ ويىنشا، بۇگىنگى باعام ەكونوميكانىڭ نەگىزگى كورسەتكىشىنە ساي.
- قازىرگى تاڭدا تەڭگە قۇنى ەكونوميكانىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنە تولىق سايكەس كەلىپ تۇر. بىرىنشىدەن، ەنەرگيا رەسۋرستارى باعاسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى ەكسپورت ارتادى. ەكىنشىدەن، قاتاڭ اقشا- نەسيە ساياساتى carry trade-پەن (تومەن پايىزبەن قارىز الىپ، جوعارى پايىزدىق اكتيۆتەرگە سالۋ ستراتەگياسى - رەد. ) اينالىساتىن پورتفەلدىك ينۆەستورلاردى قىزىقتىرىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەتتىك وبليگاتسيالارعا بەيرەزيدەنتتەردىڭ ينۆەستيتسياسى ءوسىپ جاتىر. ۇشىنشىدەن، جىل باسىنان بەرى ينفلياتسيانىڭ باسەڭدەگەنى بايقالادى. بۇعان وتكەن جىلعى يمپورتتىق تاۋارلارعا تولەنگەن ۆاليۋتا ۇلەسىنىڭ اسەرى بار. جۇرگىزىلىپ جاتقان سالىق رەفورماسى ينفراقۇرىلىمدىق جانە ونەركاسىپتىك جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك، بۇل ءجىو وسىمىنە وڭ ىقپال ەتەدى، - دەپ ءتۇسىندىردى ەكونوميست.
جاعداي وزگەرمەسە، ءبىر دوللار 450 تەڭگەگە جۋىقتاۋى مۇمكىن، ال جىل سوڭىنا دەيىن 500- 510 تەڭگەدەن اسپايتىن بولادى.
- دەپوزيت مولشەرلەمەلەرى (15 پايىز جانە ودان جوعارى) ءبىر جىلدىق مەرزىمدە ىقتيمال ديەۆالۆاتسيا شىعىنىن وتەي الادى. مىسالى، ءبىر دوللار 465 تەڭگە بولسا، جىلدىق 15 پايىزدىق دەپوزيت كىرىسى تەڭگەنىڭ 530 عا دەيىن السىرەۋىنە توتەپ بەرە الادى. مۇناي باعاسى وسىنداي جوعارى دەڭگەيدە تۇرعاندا تەڭگە ءۇشىن ەشقانداي قاۋىپ كورىپ تۇرعان جوقپىن، - دەپ تۇيىندەدى باۋىرجان مادەنوۆ.
تەڭگەنىڭ كۇشەيۋى ءاردايىم جاقسى ەمەس
الەۋمەتتىك تۇرعىدا، ارينە، ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ نىعايۋى ءتيىمدى كورىنەرى انىق: يمپورت ارزاندايدى، تەحنيكا مەن ازىق- تۇلىك باعاسى وسپەيدى، ينفلياتسيا باسەڭدەيدى. الايدا تۇتاس ەكونوميكا ءۇشىن جاعداي الدەقايدا كۇردەلى.
اندرەي چەبوتاريەۆتىڭ ايتۋىنشا، تىم مىقتى تەڭگە مەملەكەتتىڭ كىرىسىن ازايتادى. مۇناي دوللارمەن ساتىلادى، ءبىراق ونى ايىرباستاعان كەزدە بيۋدجەتكە تۇسەتىن تەڭگە كولەمى كەميدى. وسىلاي قارجى جۇيەسىنە سالماق تۇسەدى. ەكسپورتتاۋشىلار ءۇشىن دە جاعداي قيىندايدى: ولاردىڭ ءونىمى ۆاليۋتاعا شاققاندا قىمباتتاپ، پايدا مەن ينۆەستيتسيا كولەمى تومەندەيدى. سونىمەن قاتار وتاندىق بيزنەس تە زارداپ شەگەدى. سەبەبى يمپورتتىق تاۋار ارزانداپ، وتاندىق ءونىم باسەكەگە قابىلەتىن جوعالتا باستايدى.
- بۇل جەردە «شيكىزاتتىق ەكونوميكانىڭ كۇشتى ۆاليۋتاسى» (Dutch Disease - رەد.) اتتى كلاسسيكالىق اسەر پايدا بولادى: باعام سىرتقى كىرىستەر ەسەبىنەن نىعايادى، ءبىراق بۇل ىشكى سەكتوردىڭ دامۋىنا تۇساۋ. سونىمەن قاتار جوعارى بازالىق مولشەرلەمە نەسيە بەرۋ مەن ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى تەجەيدى. قىسقاشا ايتسام، «كۇشتى ۆاليۋتا» مەن ەكونوميكانىڭ ءالسىز ديناميكاسى اراسىندا الشاقتىق ارتا تۇسپەك، - دەگەن ويدا ساراپشى.
تاعى ءبىر كورسەتكىش - قولما-قول اقشا نارىعى. بيرجادا تەڭگە نىعايعانىنا قاراماستان، ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىندە ساتىپ الۋ مەن ساتۋ باعاسىنىڭ ايىرماشىلىعى (spread) 5- 7 تەڭگەگە دەيىن ساقتالىپ وتىر. مۇنداي احۋال نارىقتىڭ تەڭگەگە سەنبەيتىنىن بىلدىرەدى.
ءىس جۇزىندە ايىرباستاۋ ورىندارى باعامنىڭ كەرى كەتۋ قاۋپىن ەسكەرىپ، وزدەرىن ساقتاندىرىپ وتىر، ياعني «بەلگىسىزدىك سىياقىسىنان» (uncertainty premium) دامەلى.
الدا نەكۇتىپ تۇر؟
قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆا تۇرعىسىنان قاراساق، تەڭگە كۇشىن ساقتاپ قالادى. وعان جوعارى مولشەرلەمە، كاپيتال اعىنى، سالىق كەزەڭى جانە قارجىلىق وپەراتسيالار مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. الايدا ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تەپە-تەڭدىك وزگەرۋى مۇمكىن. ەگەر ينفلياتسيا تومەندەي بەرسە، ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى تۇسىرۋگە ءماجبۇر. ول جاعدايدا ينۆەستورلار تەڭگەگە اسا قۇلىق تانىتپايدى، ناتيجەسىندە كاپيتالدىڭ ءبىر بولىگى ەلدەن كەتە باستاۋى ىقتيمال.
- نەگىزگى سەناري بويىنشا، تەڭگە بىرتىندەپ اناعۇرلىم تەڭگەرىمدى دەڭگەيگە دەيىن السىرەيدى. بىرنەشە ايدان كەيىن يمپورت اسەرىمەن باعانىڭ ءوسۋى بايقالاتىن بولادى، سونىمەن قاتار ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ جاعدايى جاقسارىپ، بيۋدجەت ءتۇسىمى ارتىپ، وتاندىق وندىرۋشىلەرگە تۇسەتىن سالماقتى ازايتادى، - دەيدى اندرەي چەبوتاريەۆ.
ساراپشى مۇناي نارىعى مەن ماۋسىمدىق اسەردى اتاۋسىز قالدىرمادى. سوندىقتان نەگىزگى سەناري: تەڭگە باعامى اقىرىنداپ السىرەپ، ءبىر دوللار 480- 510 تەڭگە كورسەتكىشىنە دەيىن بارادى.
ۆاليۋتا ماسەلەسىندە قاراما-قايشىلىق كوپ. ءبىر جاعىنان، تەڭگەنىڭ نىعايۋى ينفلياتسيانى تەجەيدى، يمپورتتى ارزانداتادى جانە حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن ارتتىرادى. ەكىنشى جاعىنان، بۇل ەكسپورت پەن ىشكى وندىرىسكە سالماق ءتۇسىرىپ، بيۋدجەت ءتۇسىمىن ازايتادى. ءىس جۇزىندە اڭگىمە وسى ەكى ورتاداعى تەپە-تەڭدىك تۋرالى بولىپ وتىر.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، تەڭگەنىڭ بۇگىنگى كورسەتكىشى - بىرنەشە فاكتوردىڭ ناتيجەسى: جوعارى مولشەرلەمە، شيكىزات باعاسى، كاپيتال اعىنى مەن ىشكى نارىق دەڭگەيى. ءبىراق مۇنداي كومبيناتسيا تۇراقسىز. كۇشتى تەڭگە ەكونوميكانىڭ قۋاتتىلىعىن ەمەس، كوبىنە قالىپتاسقان جاعدايدىڭ كورىنىسىن بىلدىرەدى.
سوندىقتان باستى نازار تەڭگەنىڭ نىعايىپ جاتقانىندا ەمەس، كەلەشەكتە بولۋى كەرەك. ىشكى- سىرتقى جاعداي وزگەرگەندە، تەڭگە وسى قالپىن ساقتاپ تۇرا الا ما، جوق پا - ماسەلە وسىندا. سەبەبى ەكونوميكانىڭ دامۋى تىكەلەي تەڭگە باعامىنا بايلانىستى.
اۆتور
ەرسىن شامشادين
