ءبىر جىلى 14 ساعاتقا سوزىلادى: عالىمدار سۋعا باي ەرەكشە عالامشار تاپتى
بىشكەك. KAZINFORM – جەردەن شامامەن 335 جارىق جىلى قاشىقتا ءبىر جىلى نەبارى 14 ساعاتقا سوزىلاتىن ەرەكشە عالامشار تابىلدى. HD 176071 b دەپ اتالاتىن بۇل ەكزوپلانەتا كولەمى جاعىنان جەردەن شامامەن 2,5 ەسە ۇلكەن، ال ماسساسى 8,5 ەسە اۋىر.
عالىمدار ەسەبىنشە، ونىڭ قۇرامىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن سۋ قۇراۋى مۇمكىن. جاڭا زەرتتەۋ 25-تامىزدا Astronomy Astrophysics عىلىمي جۋرنالىندا جاريالاندى.
ەكزوپلانەتا دەگەن نە؟
ەكزوپلانەتا - كۇن جۇيەسىنەن تىس ورنالاسقان عالامشار. جەر، مارس، شولپان سەكىلدى كۇن جۇيەسىندەگى عالامشارلار كۇندى اينالسا، ەكزوپلانەتالاردىڭ باسىم بولىگى باسقا جۇلدىزداردى اينالىپ جۇرەدى. ولار بىزدەن وتە الىس ورنالاسقاندىقتان، كوپ جاعدايدا عالامشاردىڭ ءوزىن تىكەلەي كورۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان استرونومدار ولاردىڭ بار-جوعىن جاناما بەلگىلەر ارقىلى انىقتايدى. مىسالى، ەكزوپلانەتا ءوز جۇلدىزىنىڭ الدىنان وتكەن كەزدە ونىڭ جارىعى بولماشى عانا باسەڭدەيدى. عالىمدار وسى وزگەرىستى ولشەپ، عالامشاردىڭ بار ەكەنىن، كولەمىن جانە جۇلدىزىن قانشا ۋاقىتتا اينالىپ شىعاتىنىن انىقتاي الادى.
بۇگىندە كۇن جۇيەسىنەن تىس مىڭداعان عالامشار بەلگىلى. ولاردىڭ اراسىندا الىپ گازدى عالامشارلار دا، جەرگە ۇقساس شاعىندارى دا، تابيعاتى كۇن جۇيەسىندەگى ەشبىر عالامشارعا ۇقسامايتىن ەرەكشە الەمدەر دە بار. HD 176071 b - وسىنداي سيرەك كەزدەسەتىن عالامشارلاردىڭ ءبىرى.
ونىڭ جارتىسى شىنىمەن سۋ ما؟
جاڭالىقتاعى ەڭ قىزىق دەرەك - HD 176071 b قۇرامىنىڭ شامامەن 50 پايىزى سۋ بولۋى مۇمكىن دەگەن تۇجىرىم. الايدا مۇنى «عالامشاردىڭ جارتىسىن مۇحيت الىپ جاتىر» دەپ تۇسىنۋگە بولمايدى. عالىمدار ونداعى سۋدى تىكەلەي كورگەن نەمەسە ولشەگەن جوق. ولار عالامشاردىڭ كولەمى مەن ماسساسىن ەسەپتەپ، ونىڭ قانداي زاتتاردان تۇرۋى مۇمكىن ەكەنىن انىقتاعان. الىنعان كورسەتكىشتەر سۋعا باي عالامشاردىڭ قۇرىلىمىنا سايكەس كەلەدى.
ونىڭ ۇستىنە، HD 176071 b جۇلدىزىنا وتە جاقىن ورنالاسقاندىقتان، ونداعى جاعداي جەردەگى مۇحيتتاردان مۇلدە وزگەشە بولۋى كەرەك. سوندىقتان ونى كوگىلدىر مۇحيتتارى بار «ەكىنشى جەر» رەتىندە ەلەستەتۋ دۇرىس ەمەس.
ءبىر جىل - 14 ساعات
HD 176071 b مەن ونىڭ جۇلدىزىنىڭ اراسى نەبارى 2,4 ميلليون شاقىرىمداي. بۇل - جەر مەن كۇن اراسىنداعى قاشىقتىقتىڭ شامامەن 1,6 پايىزى عانا. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق، جەر كۇننەن ورتا ەسەپپەن 150 ميلليون شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان. جۇلدىزىنا وسىنشالىق جاقىن بولعاندىقتان، HD 176071 b ونى نەبارى 14 ساعات شاماسىندا ءبىر اينالىپ شىعادى.
استرونوميادا عالامشاردىڭ جۇلدىزىن تولىق ءبىر اينالىپ شىعۋىنا كەتكەن ۋاقىت ءبىر جىل بولىپ ەسەپتەلەدى. دەمەك، HD 176071 b-داعى ءبىر جىل جەردەگى ءبىر تاۋلىكتەن دە قىسقا. ءتىپتى بىزدە ءبىر تاۋلىك ءوتىپ جاتقاندا، وندا ءبىر جارىم جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپ ۇلگەرەدى.
ءبىر بەتىندە ۇنەمى كۇندىز بولۋى مۇمكىن
HD 176071 b جۇلدىزىنا ۇنەمى ءبىر بەتىن قاراتىپ تۇرادى. مۇنى ايدىڭ جەرگە ۇنەمى ءبىر بەتىن كورسەتىپ تۇرۋىمەن سالىستىرۋعا بولادى. سونىڭ سالدارىنان ەكزوپلانەتانىڭ جۇلدىزعا قاراعان جاعىندا ۇنەمى كۇندىز، ال ەكىنشى جاعىندا ۇنەمى ءتۇن بولادى. وسىنداي ۇلكەن ايىرماشىلىق ونىڭ اۋا قاباتىنا دا اسەر ەتەدى. عالىمدار پلانەتادا تىعىز، جارىقتى جاقسى شاعىلىستىراتىن بۇلتتار بار ەكەنىن جانە ولاردىڭ ۋاقىت وتە وزگەرەتىنىن انىقتاعان.
التى جىلدا اتموسفەراسى وزگەرگەن
زەرتتەۋشىلەر Kepler عارىش تەلەسكوپىنىڭ بۇرىنعى مالىمەتتەرىن TESS تەلەسكوپىنىڭ شامامەن التى جىلدان كەيىنگى باقىلاۋلارىمەن سالىستىرعان. ناتيجەسىندە ەكزوپلانەتادان شاعىلعان جارىقتىڭ وزگەرگەنى بايقالدى.
عالىمدار مۇنى اتموسفەراداعى بۇلتتاردىڭ پايدا بولىپ، وزگەرىپ جانە عالامشاردىڭ سالقىنداۋ ايماقتارىنا قاراي جىلجۋىمەن بايلانىستىرادى. اتالعان جاڭالىقتىڭ ماڭىزى دا وسىندا. استرونومدار الىس عالامشاردىڭ اتموسفەراسىن ءبىر ساتتىك كۇيىندە عانا ەمەس، بىرنەشە جىل ارالىعىندا قالاي وزگەرگەنىن سالىستىرۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر.
ونى قالاي تاپقان؟
HD 176071 b-نى انىقتاۋدىڭ ءوزى وڭاي بولماعان. ەكزوپلانەتالاردى تابۋدىڭ كەڭ تاراعان تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى - ولاردىڭ جۇلدىز الدىنان ءوتۋىن باقىلاۋ. عالامشار جۇلدىز بەن جەردىڭ اراسىنان وتكەن كەزدە جۇلدىز جارىعى ءسال باسەڭدەيدى. استرونومدار وسى وزگەرىستى تىركەيدى. ءبىراق HD 176071 b جەردەن قاراعاندا ءوز جۇلدىزىنىڭ الدىنان وتپەيدى. سوندىقتان ونى بۇل تاسىلمەن انىقتاۋ مۇمكىن بولماعان.
زەرتتەۋشىلەر ەكزوپلانەتادان شاعىلعان جۇلدىز جارىعىنداعى وتە ءالسىز وزگەرىستەردى ولشەپ، باسقا جولدى تاڭدادى. كەيىن الىنعان دەرەكتەر HARPS-N جوعارى دالدىكتەگى قۇرالىمەن جۇرگىزىلگەن باقىلاۋلار ارقىلى تەكسەرىلدى. بۇل ءتاسىلدىڭ بولاشاق زەرتتەۋلەر ءۇشىن ماڭىزى زور. ويتكەنى عالامداعى كوپتەگەن ەكزوپلانەتا جەردەن قاراعاندا ءوز جۇلدىزىنىڭ الدىنان وتپەيدى. دەمەك، جاڭا ادىستەر بۇرىن بايقالماي كەلگەن عالامشارلاردى انىقتاۋعا جول اشۋى مۇمكىن.
«نەپتۋن شولىنە» قالاي تاپ بولعان؟
HD 176071 b تاعى ءبىر ەرەكشەلىگىمەن عالىمداردىڭ نازارىن اۋداردى. ول استرونومدار «نەپتۋن ءشولى» دەپ اتايتىن ايماقتا ورنالاسقان. اتاۋىنا قاراعاندا عارىشتاعى بوس كەڭىستىك سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. شىن مانىندە، بۇل - جۇلدىزىنا وتە جاقىن اينالاتىن نەپتۋن كولەمىندەگى عالامشارلار وتە سيرەك كەزدەسەتىن وربيتالارعا بەرىلگەن اتاۋ.
عالىمدار مۇنىڭ ءبىر سەبەبىن جۇلدىزدان تارايتىن قۋاتتى ساۋلەمەن بايلانىستىرادى. جۇلدىزعا تىم جاقىن ورنالاسقان عالامشار قاتتى قىزادى. سونىڭ سالدارىنان ونىڭ سىرتقى گاز قاباتى بىرتىندەپ جوعالۋى مۇمكىن. ال HD 176071 b ءدال وسىنداي ايماقتا ورنالاسقانىنا قاراماستان، وزگەرىپ تۇراتىن اۋا قاباتىن ساقتاپ قالعان. سوندىقتان ونى زەرتتەۋ عالىمدارعا «نەپتۋن ءشولىنىڭ» قالاي پايدا بولعانىن جاقسىراق تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بولاشاقتا جۇتىلىپ كەتۋى مۇمكىن
HD 176071 b-نىڭ جۇلدىزىنا تىم جاقىن ورنالاسۋى اقىرىندا ونىڭ تاعدىرىن شەشۋى مۇمكىن. ەكى اسپان دەنەسىنىڭ اراسىنداعى كۇشتى تارتىلىس ەكزوپلانەتانىڭ وربيتاسىنا اسەر ەتەدى. عالىمداردىڭ ەسەبىنشە، ۋاقىت وتە كەلە HD 176071 b جۇلدىزىنا بارعان سايىن جاقىنداي بەرەدى. اقىرىندا ەكزوپلانەتا جۇلدىزعا قۇلاپ، سوعان جۇتىلۋى مۇمكىن.
بۇل، ارينە، جاقىن ۋاقىتتا بولاتىن وقيعا ەمەس. مۇنداي وزگەرىستەر عارىش ولشەمىمەن ەسەپتەلەتىن ۇزاق ۋاقىت ىشىندە جۇرەدى.
بۇل جاڭالىق نەسىمەن ماڭىزدى؟
HD 176071 b-نىڭ ەرەكشەلىگى تەك قۇرامىندا سۋدىڭ كوپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىندە ەمەس. بىرىنشىدەن، ول جۇلدىزىنا وتە جاقىن ورنالاسسا دا، اۋا قاباتىن ساقتاپ قالعان سيرەك ەكزوپلانەتا. ەكىنشىدەن، عالىمدار ونىڭ اتموسفەراسىنىڭ بىرنەشە جىل ىشىندە وزگەرگەنىن بايقاعان. ۇشىنشىدەن، ونى ەكزوپلانەتالاردى انىقتاۋدىڭ كەڭ تاراعان تاسىلىمەن ەمەس، شاعىلعان جارىعىن باقىلاۋ ارقىلى زەرتتەۋ مۇمكىن بولدى.
سوندىقتان HD 176071 b استرونومدارعا ءبىر عانا ەرەكشە عالامشاردى تانىتىپ وتىرعان جوق. ونى زەرتتەۋ كۇن جۇيەسىنەن تىس الەمدەردىڭ قالاي قالىپتاساتىنىن، جۇلدىزىنا جاقىنداعان سايىن قالاي وزگەرەتىنىن جانە قانداي جاعدايدا اۋا قاباتىن ساقتاي الاتىنىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. ال بۇل - ءبىز بىلەتىن سەگىز عالامشاردان تىس جەردە تابيعاتى مۇلدە بولەك الەمدەردىڭ قانشالىق كوپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەتىن تاعى ءبىر مىسال.
el.kz
