ءبىلىمدى، بەلسەندى، باتىل: قازاقستان جاستارىنىڭ بۇگىنگى كەلبەتى

ال قازاقستاندا 14- 35 جاس ارالىعىنداعى 6 ميلليون 192 مىڭعا جۋىق جاس بار. بۇل - مەكتەپ وقۋشىسىنان باستاپ جاس عالىم، IT مامانى، كاسىپكەر مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە دەيىنگى كەڭ الەۋمەتتىك توپ.

بىلىمگە ۇمتىلىس، جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋ جانە تىڭ يدەيالار - بۇگىنگى جاستاردىڭ باستى ەرەكشەلىگى. دەگەنمەن ولاردىڭ ساياسي جانە قوعامدىق ومىردەگى ءرولى، ءبىلىم الۋى مەن كاسىبي دامۋى تۋرالى ءسوز بولعاندا، كوبىنە ەۋروپا ەلدەرى مەن ا ق ش-تىڭ تاجىريبەسى مىسالعا الىنادى.

ال تاۋەلسىزدىك العانىنا 35 جىل تولعان قازاقستان جاستارىنىڭ بۇگىنگى بەت- بەينەسى قانداي؟ ولاردىڭ باستى جەتىستىكتەرى مەن وزەكتى ماسەلەلەرى قانداي؟ جاستاردىڭ مەملەكەت پەن قوعام ومىرىندەگى ءرولى قانداي؟ Kazinform ءتىلشىسى وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ، ماسەلەنى جان-جاقتى زەرتتەپ كوردى.

ءبىلىم - جاستاردىڭ باستى كاپيتالى

شوقان ءۋاليحانوۆ ايتقانداي، حالىقتىڭ كەمەلىنە كەلىپ، وركەندەپ ءوسۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ازاتتىق پەن ءبىلىم قاجەت. بۇگىندە ەل جاستارىنىڭ باسىم بولىگى بىلىمگە قۇشتار. ولار جاستايىنان ساپالى ءبىلىم الىپ، ۇزدىك جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋدى ماقسات ەتەدى.

«جاستار» عىلىمي- زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنشە، بيىل ءبىلىمدى ومىردەگى نەگىزگى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى سانايتىن جاستاردىڭ ۇلەسى 13,8 پايىزدان 23,7 پايىزعا دەيىن وسكەن.

ال وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندا جوعارى ءبىلىمى بار جاستاردىڭ سانى 655 مىڭعا جەتكەن. ولاردىڭ جالپى ۇلەسى 11 پايىز.

- الماتى قالاسى كوش باستاپ تۇر. شاھارداعى جاستاردىڭ 28 پايىزىنىڭ جوعارى ءبىلىمى بار. بۇل رەتتە ءاربىر ءۇشىنشى جاس جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاعان. الماتى - ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي- زەرتتەۋ ۇيىمدارى شوعىرلانعان ەلىمىزدەگى ءىرى ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى. ەكىنشى ورىندا جاستاردىڭ 21 پايىزى جوعارى ءبىلىم العان شىمكەنت قالاسى تۇر. ءۇشىنشى ورىندا - 19 پايىز كورسەتكىشپەن استانا قالاسى، - دەدى «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى گۇلىسحان ناحبايەۆا.

جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاپ، ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرادا ءبىلىمىن جالعاستىرىپ جۇرگەن جاستار دا از ەمەس. بۇعان جىل سايىن بولىنەتىن مەملەكەتتىك گرانتتار دالەل.

ءبىلىمىن شىڭداپ، عىلىمعا بەت بۇرعان جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ قاتارى دا ارتىپ كەلەدى. 2025 -جىلعى دەرەك بويىنشا، قازاقستاندا 51,4 مىڭ عىلىمي قىزمەتكەر بار. ونىڭ 8,7 مىڭى - 34 جاسقا تولماعان. ەل بويىنشا عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ 16,94 پايىزى - جاستار.

شەتەلدە شىڭدالىپ، ەلگە ورالعان جاستار

ءبىلىم تۋرالى ءسوز بولعاندا، «بولاشاق» باعدارلاماسىن اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى 33 جىلدىق تاريحى بار بۇل جوبا تالاي قازاقستاندىق جاسقا شەتەلدىڭ ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا جول اشتى.

بۇگىندە ا ق ش، ۇلى بريتانيا، گەرمانيا جانە فرانسيا سىندى ەلدەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم العان قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 13 مىڭنان اسقان. ەڭ باستىسى، باسىم بولىگى ەلگە ورالىپ، العان تاجىريبەسىن ەل يگىلىگىنە جۇمساپ ءجۇر.

باعدارلاما تۇلەكتەرىنىڭ 45 پايىزى جەكە كاسىپكەرلىك پەن بيزنەس سالاسىن تاڭداعان. مەملەكەتتىك سەكتوردا - 25 پايىزى، ۇلتتىق كومپانيالاردا 18 پايىزى ەڭبەك ەتەدى. مەديتسينا سالاسىندا 790-نان استام مامان قىزمەت اتقارسا، 842 تۇلەك مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ساباق بەرەدى.

بۇل - ءبىر عانا مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا شەتەلدە ءبىلىم الىپ، ەلگە ورالعان جاستاردىڭ ۇلەسى. ال جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن ءتۇرلى حالىقارالىق جوبالار ارقىلى شەتەلدە ءبىلىم العان قازاقستاندىق جاستاردى قوسساق، بۇل كورسەتكىشتىڭ اۋقىمى ودان دا كەڭ بولارى انىق.

جۇمىسقا ورنالاسۋ: مۇمكىندىك پەن كەدەرگى

ەلدە جاس بۋىننىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ ماسەلەسى قالاي؟ بۇل ساۋالىمىزعا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جاۋاپ بەردى.

مينيسترلىك مالىمەتىنشە، سوڭعى جىلدارى جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى تومەندەگەن.

- 2020 -جىلى 15- 28 جاستاعى جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق 3,6- 4,0 پايىز ارالىعىندا بولسا، 2025- 2026 -جىلدارى بۇل كورسەتكىش 3,1 پايىز دەڭگەيىندە قالىپتاسقان، - دەپ حابارلايدى ۆەدومستۆودان.

جاستاردىڭ العاشقى ەڭبەك تاجىريبەسىن جيناقتاپ، تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسۋىنا «جاستار پراكتيكاسى» جوباسى دا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. سوڭعى ەكى جىلدا جوباعا 39 مىڭعا جۋىق جاس قاتىسىپ، ونىڭ 6,5 مىڭى تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسقان.

دەگەنمەن ماسەلە جوق ەمەس. 2026 -جىلى ەلدەگى NEET جاستارىنىڭ ۇلەسى 5,8 پايىز بولىپ وتىر. بۇل ساناتقا 327,9 مىڭ جاس كىرەدى.

- بۇگىندە ەڭبەك نارىعىندا تسيفرلىق جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار، ينجەنەرلىك- تەحنيكالىق ماماندىقتارىنا سۇرانىس جوعارى. جاستاردىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن كاسىپتىك باعدارلاۋ، داعدىلاردى دامىتۋ جانە جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر، - دەپ جازىلعان ۆەدومستۆو حابارلاماسىندا.

باسپاناعا باستار جول: جاستارعا قانداي قولداۋ بار؟

جاستاردىڭ ءبىلىمى بار، تۇراقتى جۇمىسى دا بار دەرلىك. ال باسپانا ماسەلەسى قالاي شەشىلىپ جاتىر؟

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە، وتكەن جىلى 115 مىڭنان استام جاس شاڭىراق كوتەرگەن. جاس وتباسى ءۇشىن ءوز باسپاناسىنا قول جەتكىزۋ - ۇلكەن ارمان. سول ارمانعا قادام باسقان جاستار ەرتەرەك دەپوزيت اشىپ، پاتەر الۋعا دايىندالا باستايدى.

وتباسى بانكىنىڭ اقپاراتىنا ساي، سوڭعى بەس جىلدا 35 جاسقا دەيىنگى 145 242 جاس باسپانالى بولعان. بۇل رەتتە «ناۋرىز» باعدارلاماسىنىڭ ۇلەسى جوعارى. باعدارلاما اياسىندا بەرىلگەن قارىزداردىڭ 60 پايىزدان استامىن 35 جاسقا دەيىنگى ازاماتتار العان.

- 2026 -جىلعى تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج رەتىندە ەسەپتە تۇرعان 35 جاسقا دەيىنگى قازاقستان ازاماتتارى مەن قانداستاردىڭ سانى 570265 ادام. ەڭ جوعارى كورسەتكىش تۇركىستان وبلىسىندا - 72 838 ادام. ودان كەيىن شىمكەنت قالاسىندا – 55753، الماتى قالاسىندا 44337 ادام تىركەلگەن، - دەپ مالىمدەيدى «وتباسى بانك «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» اكتسيونەرلىك قوعامى.

جاستاردى باسپانامەن قامتۋ باعىتىندا ارنايى قولداۋ جوبالارى دا بار. ەلىمىزدىڭ 17 وڭىرىندە الەۋمەتتىك سالا ماماندارىنا ارنالعان اكىمدىكپەن بىرلەسكەن باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلادى.

باعدارلامالار بويىنشا باستاپقى جارنا 10 پايىزدان باستالىپ، نەسيە مولشەرلەمەسى جىلدىق 5 پايىز بولادى. وسى تەتىكتەردىڭ ارقاسىندا 12400 جاس وتباسى باسپانالى بولدى. قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كولەمى 258,2 ميلليارد تەڭگە.

مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى جاس كوشباسشىلار

ەل ساياساتىنا ارالاساتىن جاس بۋىننىڭ قاتارى ارتىپ كەلەدى. بۇگىندە 35 جاسقا دەيىنگى 28 مىڭنان استام ازامات مەملەكەتتىك قىزمەتتە ەڭبەك ەتەدى. بۇل - سالاداعى مامانداردىڭ 33,3 پايىزى.

جاستا بولسا باس بولىپ، باسشىلىق لاۋازىمداردا 4,3 مىڭ جاس قىزمەت اتقارادى. ال ديپلومىن قولىنا الا سالا ەلدى مەكەندەردەگى مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىرىسكەن تۇلەكتەردىڭ سانى سوڭعى ءتورت جىلدا 845-كە جەتكەن. بۇل رەتتە وڭىرلەردەگى بوس لاۋازىمدار دا ازايىپ وتىر. بۇعان دەيىن 3 مىڭنان استام ورىن بولسا، قازىر ولاردىڭ سانى 1,5 مىڭعا جۋىقتاعان.

اۋىرتپالىقتى اۋىرسىنىپ، وزگە سالاعا اۋىساتىنداردىڭ ۇلەسى دە تومەندەگەن. اگەنتتىك مالىمەتىنشە، سوڭعى كەزەڭدە بۇل كورسەتكىش 21 پايىزعا ازايعان.

- پرەزيدەنتتىك جاستار كادر رەزەرۆىنە دە قىزىعۋشىلىق كوپ. جوبا باستالعالى ءتورت ىرىكتەۋگە 98 مىڭنان استام ازامات ءوتىنىم بەرگەن. 2019 -جىلى 13 مىڭعا جۋىق ءوتىنىم تۇسسە، 2025 -جىلى بۇل كورسەتكىش 32 مىڭعا جەتتى. ناتيجەسىندە 450 ادام رەزەرۆكە قابىلدانىپ، ولاردىڭ 78,4 پايىزى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە جۇمىسقا ورنالاستى. 2024 -جىلى وڭىرلىك كادر رەزەرۆتەرى دە قۇرىلىپ، 556 ادام ىرىكتەلدى. ولاردىڭ جارتىسىنان استامى جۇمىسقا ورنالاستى، - دەلىنگەن «قر مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ رەسمي جاۋابىندا.

يدەيادان ىسكە: جاستار بيزنەسىنىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى

جاستاردىڭ جاڭا باعىتتارعا قىزىعۋشىلىعى جوعارى. تىڭ يدەياسىن ىسكە اسىرىپ، ءوز كاسىبىن اشقان جاس كاسىپكەرلەر از ەمەس. ولاردىڭ ءبىر بولىگى تەك ءوز تابىسىن ارتتىرىپ قانا قويماي، وزگەلەردى دە جۇمىسپەن قامتىپ وتىر.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە، 35 جاسقا دەيىنگى 735835 جەكە كاسىپكەر تىركەلگەن. ونىڭ 94,8 پايىزى جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل دەرەك جاستاردىڭ جەكە كاسىپكە دەن قويعانىن كورسەتەدى.

جاس كاسىپكەرلەردىڭ باسىم بولىگى ءىرى مەگاپوليستەر مەن وڭتۇستىك وڭىرلەردە شوعىرلانعان. ال ولاردىڭ تاڭداعان باعىتتارىن رەسمي اقپاراتقا سۇيەنىپ كورسەتەيىك.

- كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا (41,8 پايىز، 307742 سۋبەكت)

- قىزمەت كورسەتۋ (18,6 پايىز، 136719 سۋبەكت)

- وڭدەۋ ونەركاسىبى (6,1 پايىز، 44638 سۋبەكت)

- اۋىل شارۋاشىلىعى (4,1 پايىز، 30270 سۋبەكت)

- قۇرىلىس (3,4 پايىز، 25 304 سۋبەكت).

جاستاردىڭ كاسىپ باستاۋىنا مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرى دە ىقپال ەتىپ وتىر. ەرەكشە يدەياسى بار ازاماتتارعا گرانتتار قاراستىرىلعان.

- 2021- 2025 -جىلدارى جاستار كاسىپكەرلىگىن قولداۋعا 1 تريلليون تەڭگەدەن استام نەسيە باعىتتالعان. ونىڭ ىشىندە 13 مىڭنان استام جوباعا 725 ميلليارد تەڭگە سۋبسيديالاۋ تەتىگى ارقىلى، ال 19 مىڭعا جۋىق جوباعا 326 ميلليارد تەڭگە كەپىلدىك بەرۋ قۇرالى ارقىلى بەرىلگەن. قولداۋ نەگىزىنەن وڭدەۋ ونەركاسىبى، كولىك جانە قويما، سونداي-اق ساۋدا سالالارىنا كورسەتىلگەن، - دەپ مالىمدەيدى قر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى.

2021- 2024 -جىلدارى وسى قولداۋعا يە بولعان كاسىپكەرلەر 3 مىڭعا جۋىق جاڭا جۇمىس ورنىن اشقان. وسىدان-اق جاستاردىڭ جاڭا يدەيانى ىسكە اسىرىپ ەل ەكونوميكاسىنا ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن اڭعارۋعا بولادى.

جاستاردىڭ جاڭا بەت-بەينەسى: ازاماتتىق بەلسەندىلىك

جاستار قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەندى ارالاسادى. مۇنى كۇندەلىكتى جاڭالىقتاردان عانا ەمەس، الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبالاردان دا اڭعارۋعا بولادى. قوعامدىق ىسكە اتسالىسىپ، قيىن جاعدايعا تاپ بولعان جاندارعا قولداۋ كورسەتۋگە دايىن جاستاردىڭ قاتارى ارتىپ كەلەدى.

مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە، بۇگىندە 220 مىڭنان استام جاس تۇراقتى تۇردە ۆولونتەرلىكپەن اينالىسادى. ال 2020 -جىلى ولاردىڭ سانى 50 مىڭعا جەتەر-جەتپەس ەدى. قازىر ەلدە 800-دەن استام ۆولونتەرلىك ۇيىم بار. ال التى جىل بۇرىن مۇنداي ۇيىمداردىڭ سانى 200-گە عانا جۋىق ەدى.

- ۆولونتەرلىك باعىتتاعى باستاماشىل توپتاردىڭ سانى سوڭعى بەس جىلدا ون ەسەگە ءوستى. 2020 -جىلى ولاردىڭ سانى 350 بولسا، 2025 -جىلى 3 500-گە جەتتى. ۆولونتەرلىك قوزعالىس اعا بۋىن اراسىندا دا قارقىن الدى. 2025 -جىلى «كۇمىس ۆولونتەرلەر» قاتارى 6 مىڭ ادامعا جەتىپ، 2020 -جىلمەن سالىستىرعاندا سەگىز ەسە ارتتى، - دەلىنگەن مينيسترلىكتىڭ رەسمي جاۋابىندا.

قازىر ەلدە 19 رەسپۋبليكالىق جاستار ۇيىمى بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى. ولار جاستاردىڭ كوشباسشىلىق قابىلەتىن دامىتۋعا، قوعامدىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ازاماتتىق باستامالارىن قولداۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەدى.

- بۇگىندە جاستارىمىز وتە بەلسەندى، كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ. قازىر «جاستار رۋحى» قاتارىندا 100 مىڭعا جۋىق بەلسەندى بار. «تازا قازاقستان»، «زاڭ مەن ءتارتىپ»، ۆولونتەرلىك سياقتى قوعامدىق باستامالارعا جاستار بەلسەندى اتسالىسىپ كەلەدى. قازىرگى جاس بۋىن كوش باستاپ، قوعامعا پايداسىن تيگىزۋگە ءاردايىم دايىن. سونىمەن قاتار ساياسي ماسەلەلەرگە دە بەيجاي قاراماي، ءوز پىكىرىن اشىق بىلدىرەدى، - دەيدى «جاستار رۋحى» جاستار قاناتى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى ارسلانبەك ماعزۇم.

قازاقستان جاستارى: جاڭا ءداۋىردىڭ جاڭا بۋىنى

قورىتا كەلگەندە، بۇل - جاستار ءومىرىنىڭ ءبىز قامتىعان بىرنەشە عانا سالاسى. ءتىل ۇيرەنىپ، تسيفرلىق تەحنولوگيانى مەڭگەرىپ، جاساندى ينتەللەكتىنى يگەرىپ جۇرگەن بۋىننىڭ قاراسى قالىڭ. ءبىلىمىن جاڭا جوبالار مەن ستارتاپتارعا ارقاۋ ەتىپ، تىڭ باستامالارعا جول اشىپ جۇرگەن جاستار دا كوپ.

سپورتتاعى جەتىستىكتەرى دە كوپتىڭ نازارىندا. جاس سپورتشىلاردىڭ جەڭىسى مەن جەتىستىگى باق بەتتەرىندە كۇن سايىن جاريالانىپ كەلەدى. ولاردىڭ سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى دا ارتقان. ماسەلەن، دۇرىس تاماقتانۋ مەن سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ماڭىزدى سانايتىن جاستاردىڭ ۇلەسى 22,1 پايىزدان 30,9 پايىزعا جەتكەن.

جاستاردىڭ ءار سالاداعى جەتىستىگىن تىزە بەرسەك، ءبىر ماقالاعا سىيماسى انىق. الەمدىك كومپانيالاردا تاجىريبە جيناپ جۇرگەندەر دە، عىلىم مەن تەحنولوگيادا جاڭا ىزدەنىستەرگە بەت بۇرعاندار دا بار. ءارقايسىسىنىڭ جولى - ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە.

ەڭ باستىسى، تاۋەلسىزدىك العانىنا 35 جىل تولعان قازاقستاننىڭ جاستارى ۋاقىت تالابىنا ساي قالىپتاسىپ جاتىر. بىلىمگە ۇمتىلعان، بەلسەندى، جاڭا مۇمكىندىكتەرگە اشىق بۋىن ءوسىپ كەلەدى. ولاردى ەۋروپا ەلدەرىمەن نەمەسە ا ق ش-پەن سالىستىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ءار مەملەكەتتىڭ دامۋ جولى مەن مۇمكىندىگى ءارتۇرلى. ماڭىزدىسى - ءوز جەتىستىگىمىزدى باعالاپ، قازاقستان جاستارىنىڭ ەل بولاشاعىنا قوسىپ وتىرعان ۇلەسىن كورۋ.

اۆتور

ارۋجان ارمان قىزى