ءداستۇرلى جۋرناليستيكانىڭ ءداۋىرى مەن داۋرەنى

ءداستۇرلى مەديا نەسىمەن قۇندى؟

ەل اراسىندا ءداستۇرلى مەديادانىڭ جۇمىسىن مانسۇقتايتىن پىكىر كوپ. گازەت- جۋرنال وقىلمايدى، تەلەارنانىڭ كورەرمەنى از دەگەن سىن- ەسكەرتپەنى ءجيى ەستيمىز. راسىندا جاعداي سولاي ما، ءداستۇرلى مەديانىڭ اۋديتورياسى شىنىمەن از با؟

قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋىنىڭ دەرەگىنشە، حالىقتىڭ 54,3 پايىزى اقپاراتتى الەۋمەتتىك جەلى مەن جاڭالىق سايتىنان، 47,8 پايىزى تەلەارنادان الادى ەكەن. سوندىقتان گازەت-جۋرنال، تەلەارنا مەن راديونىڭ «كۇنى باتتى» دەۋ ءالى ەرتە. مەديا ۇيىمدار وقىرمان ويىسقان پلاتفورمالارعا اقپاراتتى بەيىمدەپ، زاماناۋي تەحنولوگيانى دەندەپ ەنگىزۋدە. مۇنىڭ ءبارى جەلدەي جۇيتكىگەن جاڭالىقتى بارىنشا ناقتى ءارى بۇرمالاۋسىز بەرۋگە سەپتەسەدى.

ارينە، مەديايندۋستريانىڭ بۇگىنگى بەينەسى ءبىرشاما وزگەرگەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. اقپارات تاراتۋشى ۇيىمدار سيفرلىق داعدىنى جەتىلدىرمەسە، العاشقى دەرەككوز بولۋ دەڭگەيىنەن ايىرىلاتىنىن الدەقاشان كوردىك. نارىقتىڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋى سالدارىنان جاڭالىقتار پورتالى، الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەر الدىڭعى قاتارعا شىقتى. مىسالى، جەلىدەگى كەي جازبانىڭ قارالىمى باسىلىمداردىڭ وقىرمان سانىنان اسىپ تۇسەتىن كەز كوبەيدى. ءتىپتى قولىنادا سمارتفونى بار ءاربىر ادام تىلشىگە اينالىپ، شاعىن مەديانى قالىپتاستىرا الاتىن كۇن تۋدى.

- الايدا مەن «ءداستۇرلى مەديانىڭ داۋرەنى ءوتتى» دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەيمىن. كەرىسىنشە، گازەتتەر مەن تەلەارنالار جاڭا فورماتقا كوشىپ، يننوۆاتسيالىق مۋلتيمەديالىق پلاتفورما قۇرىپ، زامان تالابىنا ساي دامىپ كەلەدى. ولاردىڭ باستى ارتىقشىلىعى - ماسەلەنى تەرەڭ تالداپ، شولۋ مەن ساراپتاما ۇسىنا الۋىندا. اقپاراتتىق كەڭىستىكتە قارابايىر تاقىرىپتار قاپتاپ، ۇساق-تۇيەكتى ءسوز قىلۋ كوبەيگەن زاماندا ساپالى ءارى وزەكتى جۋرناليستيكانىڭ ماڭىزى ەسەلەپ ارتادى. سوندىقتان، مەنىڭ ويىمشا، ءداستۇرلى ب ا ق قىم-قيعاش ۋاقيعالار نوپىرىندە قوعام ءۇشىن اقپارات ايدىنىنداعى كومپاس، ءتىپتى يدەولوگيالىق باعدار ءرولىن الداعى ۋاقىتتا دا اتقارا بەرەدى، - دەدى مەملەكەت باسشىسى.

باسەكەگە توتەپ بەرەر ءتورت جول

ءداستۇرلى مەديانىڭ جاڭا فورماتقا كوشۋى تۇسىنىكتى، الايدا ونىڭ ناقتى ۇلگىسىن تابۋ قيىن. ءداستۇرلى مەديانىڭ باسەكەگە قابىلەتى كەنجەلەتىن وتىرعانى دا وسى باعىت- باعداردىڭ كومەسكىلىگىندە «باس رەداكتورلار كلۋبى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى بيبىگۇل جەكسەنباي ءداستۇرلى مەديا الەۋمەتتىك جەلى سەنىم ءۇشىن باسەكەلەسىپ وتىر دەپ سانايدى.

- اقپارات تاراتۋ جىلدامدىعى بويىنشا جۋرناليست ەشقاشان الەۋمەتتىك جەلىنى نەمەسە جاساندى ينتەللەكتىنى باسىپ وزا المايدى. ءبىراق جۋرناليستيكانىڭ ميسسياسى ەشقاشان جىلدامدىق بولعان ەمەس. جۋرناليستيكانىڭ كۇشى - تەكسەرىلگەن دەرەكتە، رەداكتسيالىق جاۋاپكەرشىلىكتە، كاسىبي ەتيكا مەن قوعامعا وقيعانىڭ ءمانىن تۇسىندىرە بىلۋىندە. پرەزيدەنتتىڭ «گازەت-جۋرنالدار قايتا ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ باستاۋىندا تۇر» دەگەن ءسوزى دە وسىنى مەڭزەيدى، - دەيدى بيبىگۇل جەكسەنباي. 

مەديا ماماننىڭ پىكىرىنشە، ءداستۇرلى مەديانى كۇشەيتۋ ءۇشىن ءتورت باعىتقا ارقا سۇيەۋ قاجەت. ولار:

· سيفرلىق ترانسفورماتسيانى تولىق اياقتاۋ؛

· داتا جانە زەرتتەۋ جۋرناليستيكاسىن دامىتۋ؛

· وڭىرلىك مەديانىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن كۇشەيتۋ،

· مەملەكەتتىك اقپاراتتىق تاپسىرىستى ساپا مەن قوعامدىق ماڭىزعا نەگىزدەۋ.

ەڭ باستىسى. ءداستۇرلى مەديا سەنىم ينستيتۋتى رەتىندە ساقتالۋى ءتيىس. سەبەبى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ەڭ الدىمەن قوعام سەنەتىن اقپارات كوزىنىڭ تۇراقتىلىعىنا تاۋەلدى.

جوعارىدا ايتىلعان ۇسىنىس جالپى قۇرىلىمدىق سيپاتتا ەكەنى تۇسىنىكتى. مەديا حولدينگتەر مەن جاۋاپتى مينيسترلىكتەرگە بۇل ءتورت باعداردىڭ كومەگى مول. الايدا جەكە باسەكەنى، ياعني ءجۋرناليستتىڭ كاسىبي داعدىسىن جاساندى ينتەللەكتپەن قالاي بايلانىستىرۋ كەرەگى باسى اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر. سەبەبى تەحنولوگيالىق پروگرەسس داۋىرىندە جاساندى ينتەللەكت ءماتىن دە جازادى، بەينە دە ازىرلەيدى، اۋدارما دا دايىندايدى. قالاي بولعاندا دا ءتىلشىنىڭ جۇمىس ونىمدىلىگى جاڭا تەحنولوگيادان قالىس.

بيبىگۇل جەكسەنبايدىڭ ايتۋىنشا، ج ي تىلشىدەن ءونىمدى جۇمىس ىستەگەنىمەن، ادامدىق جاۋاپكەرشىلىكتى الماستىرا المايدى، ەتيكالىق تاڭداۋ جاساي المايدى ءارى قوعامدىق مۇددەنى تارازىلاي المايدى.

- جۋرناليست اقپارات ءوندىرۋشى ەمەس، قوعامدىق ماعىنا قالىپتاستىرۋشى تۇلعا بولۋى ءتيىس. وعان قوسا جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرىندە مەدياقۇقىق، كاسىبي ەتيكا، فاكتچەكينگ، جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىن پايدالانۋ، داتا-جۋرناليستيكا، كيبەرقاۋىپسىزدىك، اناليتيكالىق ويلاۋ، ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن مەديامادەنيەت قاتار وقىتىلۋى قاجەت، - دەيدى «باس رەداكتورلار كلۋبى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى بيبىگۇل جەكسەنباي.

تۇلەك بار، ءتىلشى جوق

ءداستۇرىل مەديانىڭ دامۋىنا جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى مامان دايارلاۋ ءىسىنىڭ ىقپالى بار ەكەن، دەمەك سالاداعى احۋالدى اشا كەتەيىك. سىل سايىن جۋرناليستيكا ماماندىعىن جۇزدەگەن تۇلەك بىتىرەدى، الايدا كوبى ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيتىن ءۇردىس قالىپتاستى. وزدەرىنە سالساق، سەبەبى ماماندىققا قىزىقپاۋ، جۇمىس ورىندارىنىڭ ازدىعى ماسەلەلەسىنە سىلتەيدى.

سەنات دەپۋتاتى، جۋرناليست نۇرتورە ءجۇسىپتىڭ سوزىنشە، تەرىس ۇردىسكە ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تىكەلەي قاتىسى بار. ج و و-لار ەڭبەك نارىعىنا تىڭعىلىقتى مونيتورينگ جاساماي، ۇمىتكەرلەردى وڭدى- سولدى قابىلداي بەرەدى.

- بۇرىن ءال-فارابي اتىنداعى قاز ۇ ۋ مەن ە. ا. بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىندە عانا ارنايى فاكۋلتەت بولاتىن. ەكى ۋنيۆەرسيتەت بىلىكتى، ساۋاتتى جۋرناليستەردىڭ شوعىرىن قالىپتاستىردى. قازىر ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا جۋرناليست كادرلاردى دايارلايتىن فاكۋلتەت وتە كوبەيگەن. جىل سايىن بىتىرەتىن تۇلەكتتىڭ سانى مول، ءبىراق جۇمىسقا ورنالاسۋ كورسەتكىشىنە كوڭىل تولمايدى، - دەيدى نۇرتورە ءجۇسىپ.

سەناتور تۇلەكتەردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ ستاتيستيكاسىنا اسەر ەتىپ وتىرعان بىرنەشە ماسەلەنى ايتتى.

الدىمەن، ارينە، ۋنيۆەرسيتەتتەر ەڭبەك نارىعىنداعى تالاپتاردى ەسكەرمەي وتىر. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ومىرگە ەنۋى جانە جاڭا مەديا مەن تەحنولوگيانىڭ دامۋى جۋرناليستەرگە دەگەن سۇرانىستى شەگىنە جەتكىزدى.

ەكىنشى سەبەپ - جاستاردىڭ تاڭداۋىندا. نۇرتورە ءجۇسىپتىڭ پايىمىنشا، جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرىنىڭ تۇلەكتەرى كوبىنە تەلەديدارعا بارىپ، بىردەن جۇلدىز بولعىسى كەلەدى. رەسپۋبليكالىق باسىلىمدا جۇمىس ىستەۋگە قۇشتار ازاماتتاردىڭ قاتارى وتە از.

ءۇشىنشى ماسەلە جۋرناليست كادرلاردىڭ گەندەرلىك قۇرامىندا جاتىر. ناقتىراق ايتساق، تۇلەكتەردىڭ اراسىندا قىزداردىڭ ۇلەسى باسىم. كۇن-ءتۇن دەمەي قىر اسىپ، اپتالاپ ەل ارالاۋدى كەي نازىك جاندى قيىنعا بالايدى، سوندىقتان باسقا سالادا ەڭبەك ەتەتىندەر جەتەرلىك.

- وسىنداي جاعدايدا ج و و-لار سۇرانىسقا ساي مامان ازىرلەۋگە بەت بۇرعانى ءجون. ايماقتىق باسىلىمدارعا، اسىرەسە اۋداندىق باسىلىمدارعا جاس تىلشىلەر بارا بەرمەيدى. جەرگىلىكتى گازەت- جۋرنالدار اعا بۋىن وكىلىنىڭ كومەگىمەن عانا جارىق كورۋدە. سوندىقتان وڭىرلەردەگى كادرلىق قۇرامدى دا قايتا قاراۋ ماڭىزدى، - دەدى نۇرتورە ءجۇسىپ.

وڭىردەگى تىلشىلەردىڭ جاي-كۇيى

بۇگىندە ب ا ق وكىلدەرى بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك سالاعا جاتپايدى. مەملەكەت تاراپىنان ارنايى الەۋمەتتىك قورعاۋ پاكەتى جوق. سالدارىنان وڭىردەگى تىلشىلەردىڭ جالاقىسى ماردىمسىز، الەۋمەتتىك جاعدايى قولداۋدى قاجەت ەتىپ تۇر.

بۇعان دەيىن سەنات دەپۋتاتى نۇرتورە ءجۇسىپ جۋرناليستەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا بايلانىستى ءبىرقاتار ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. اسىرەسە، جۋرناليستەرگە مەملەكەتتىك سىيلىقتار، قوعامدىق ۇيىمدار مەن مينيسترلىكتەردىڭ تاراپىنان سىي- سياپاتتارى بەرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە كوتەرىلدى.

- جۋرناليستەر قاۋىمىنا ارناعان الەۋمەتتىك قولداۋ پاكەتىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى وزەكتى. ويتكەنى كەيى مەملەكەتتىك سالا ماماندارى، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءتيىستى الەۋمەتتىك كەپىلدىپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ال اقپارات الۋ ءۇشىن باسىن قاتەرگە تەگەتىن جۋرناليستەر مۇنداي ارتىقشىلىققا يە ەمەس.

مىسالى، پاندەميا كەزىندە اقپارات تاراتىپ، ءتاج-تاجالدىڭ كەسىرىنەن قانشاما جۋرناليست ومىردەن ءوتتى. سول كەزدە تىلشىلەرمەن قاتار ەڭبەك ەتكەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى اۋىرعان نەمەسە دۇنيە سالسا، مەملەكەت ميلليونداعان تەڭگەدەن قارجىلاي قولداۋ ءبىلدىرىلدى. ال جۋرناليستەرگە ونداي قولداۋدىڭ بىردە-ءبىرى جاسالمادى. سوندىقتان مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ۇزدىكسىز حابار تاراتاتىن تىلشىلەرگە جەتكىلىكتى نازار اۋدارسا ەكەن، - دەدى سەناتور.

شىنىن ايتۋ كەرەك، احۋالعا جەرگىلىكتى مەديانى جەكەشەلەندىرۋ باستاماسى دا اسەر ەتىپ وتىرعانداي. جەكە كومپانياعا وتكەن گازەت-جۋرنال، اقپارات سايتتارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جالاقى مەن سىياقى ماسەلەسىن ءجيى كوتەرەدى.

- كەلىسۋگە دە بولادى، بۇعان ايماقتىق مەديالاردى جەكەشەلەندىرۋ اسەر ەتكەن شىعار. كوپتەگەن اۋداندىق گازەتتەر جەكەنىڭ قولىنا ءوتىپ كەتتى. جەكەمەنشىك دەگەن - كاسىپكەر بولۋى مۇمكىن، ال بيزنەس قالاۋىنا قاراي قارجى ساياساتىن جۇرگىزۋگە قۇقىلى. قالاماقى قورىن بەلگىلەۋ، جۋرناليستەرگە ارنالعان سىياقى ماسەلەسىنە مۇنىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ىقپالى بولادى، - دەپ تولىقتىردى نۇرتورە ءجۇسىپ.

دەگەنمەن، مەملەكەت تىلشىلەر قاۋىمىن قولداۋدان قالىس قالدىرىپ وتىرعان جوق. مەرەكە سايىن مينيسترلىكتەردەن باستاپ جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە دەيىن تىلشىلەر قاۋىمىنا سىي- سياپاتىن ءۇيىپ-توگەدى. مىسالى، بىرنەشە كۇن بۇرىن عانا وبلىستاعى تىلشىلەرگە مەملەكەت تاراپىنان باسپانا بەرىلدى. باق قىزمەتكەرلەرىن مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتاعان پرەزيدەنت جۋرناليستەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ جالعاساتىنىن دا سۇيىنشىلەدى.

- سوڭعى ءۇش جىلدا استانا قالاسىندا عانا 200 جۋرناليست باسپانالى بولدى. ەندى بۇل باستامانىڭ اۋقىمىن كەڭەيتە ءتۇسۋدى كوزدەپ وتىرمىز. اسىرەسە، ساپالى حابار تاراتىپ، قاجىرلى قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ايماق تىلشىلەرىنىڭ ەڭبەگىن ەلەۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى دەپ سانايمىن. سوندىقتان مەنىڭ تاپسىرماممەن وسى جىلى العاش رەت وبلىستاردا جۇمىس ىستەيتىن جۋرناليستەرگە دە پاتەر كىلتى تابىستالادى، - دەدى پرەزيدەنت.

ەكى جىلدا نە وزگەردى؟

كەيىنگى جىلدارى «ءتورتىنشى بيلىك وكىلدەرىن» تەك الەۋمەتتىك تۇرعىدا عانا ەمەس، قۇقىقتىق شەڭبەردە دە قولداۋ اياسى كەڭەيدى. سونىڭ ايقىن مىسالى - «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ. بيىل قۇقىقتىق قۇجاتتىڭ قابىلدانعانىنا ەكى جىل تولادى.

«باس رەداكتورلار كلۋبى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى بيبىگۇل جەكسەنباي «ماسس- مەديا تۋرالى» زاڭ سيفرلىق ءداۋىردىڭ تالابىنا ساي دەر كەزىندە قابىلدانعان قۇجات دەپ باعالادى.

- بۇل زاڭ - سيفرلىق ءداۋىردىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرگەن ماڭىزدى قۇقىقتىق قۇجات. وندا ونلاين- پلاتفورمالاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى ايقىندالدى، جۋرناليست قۇقىقتارى ناقتىلاندى. اقپاراتقا قول جەتكىزۋ راسىمدەرى جەتىلدىرىلدى. سونداي-اق جاڭا مەديا سۋبەكتىلەرى قۇقىقتىق كەڭىستىككە ەنگىزىلدى.

ەڭ ماڭىزدىسى، زاڭ ءداستۇرلى مەديا مەن جاڭا مەديانى قارسى قويعان جوق. كەرىسىنشە، ولاردى ءبىرىڭعاي ۇلتتىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە قاراستىردى. وسى ارقىلى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى قۇقىقتىق نەگىزى قالىپتاستى، - دەيدى بيبىگۇل جەكسەنباي.

نۇرتورە ءجۇسىپتىڭ ايتۋىنشا، جاڭا زاڭ قازاقستاننىڭ اقپارات كەڭىستىگىندە قولايلى جاعداي قالىپتاستىردى. اسىرەسە اقپارات الۋ، تاراتۋ، وڭدەۋ باعىتىندا ىلگەرىلەۋ بار.

- جاڭا مەديانىڭ ورىستەۋىن بايلانىستى قۇقىقتىق نەگىزدەمە دە وزگەردى. «ونلاين- پلاتفورمالار جانە ونلاين- جارناما تۋرالى» زاڭ مەن «ماسس- مەديا تۋرالى» زاڭداردا قالىس قالعان ماسەلەلەر قامتىلدى. زاڭ كۇشىنە ەندى، بىرنەشە ولقىلىق بارى راس. الداعى ۋاقىتتا جەتىلە تۇسەتىنى انىق. اسىرەسە جۋرناليستەردىڭ جۇمىسى مەن قىزمەت اياسى زاڭ اياسىندا بەكي ءتۇسۋى كەرەك، - دەيدى سەناتور.

جالعان اقپارات، الەۋمەتتىك جەلىدەگى مانيپۋلياتسيالىق تەحنولوگيالار ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتورعا اينالدى. ءتىپتى كەيىنگى الەمدىك باسەكە قوعامدىق سانا مەن اقپاراتتىق ىقپال ءۇشىن ءجۇرىپ جاتىر. وسى ورايدا قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى سەنىم كوپىرى رەتىندە جۋرناليستەردىڭ ماڭىزى ارتا بەرمەك.

اۆتور

ەرسىن شامشادين