عالامدىق اپات بولسا، قاي ەل امان قالادى؟ عالىمدار ەڭ قاۋىپسىز مەملەكەتتى انىقتادى

مۇنداي سەناري فانتاستيكالىق فيلمدەرگە ۇقسايدى. الايدا عالىمدار جاھاندىق اپاتتىڭ ءتۇرلى نۇسقالارىن زەرتتەپ، وسىنداي توتەنشە جاعدايدا قاي ەلدەردىڭ ءومىر سۇرۋگە بەيىمدىلىگى جوعارى ەكەنىن انىقتاعان.

Global Challenges عىلىمي جۋرنالىندا جاريالانعان زەرتتەۋدە ماماندار عىلىمي ەڭبەكتەردى سارالاپ، الەم ەلدەرىنىڭ جاھاندىق كاتاستروفالارعا توتەپ بەرۋ مۇمكىندىگىن باعالاعان. ناتيجەسىندە ەڭ تۇراقتى مەملەكەت رەتىندە اۋستراليا تانىلدى.

زەرتتەۋشىلەر قانداي قاۋىپتەردى قاراستىردى؟

عالىمدار جاھاندىق اپاتتاردى ءۇش نەگىزگى توپقا بولگەن.

ءبىرىنشىسى - جەرگە تۇسەتىن كۇن ساۋلەسىنىڭ كۇرت ازايۋى. بۇعان اسا قۋاتتى جانارتاۋ اتقىلاۋى، يادرولىق قىس نەمەسە ءىرى استەرويدتىڭ جەرمەن سوقتىعىسۋى سەبەپ بولۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا اتموسفەراعا كوپ مولشەردە شاڭ مەن كۇل كوتەرىلىپ، كۇن ساۋلەسىن بوگەيدى. سونىڭ سالدارىنان تەمپەراتۋرا تومەندەپ، اۋىل شارۋاشىلىعى زارداپ شەگۋى ىقتيمال.

ەكىنشىسى - ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمنىڭ جاپپاي ىستەن شىعۋى. مىسالى، ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءوشۋى، كولىك جۇيەسىنىڭ توقتاۋى، ازىق-تۇلىك ءوندىرىسىنىڭ بۇزىلۋى. مۇنداي جاعدايعا قۋاتتى گەوماگنيتتىك داۋىلدار، اۋقىمدى كيبەرشابۋىلدار، پاندەميا نەمەسە جوعارى اتموسفەراداعى يادرولىق جارىلىستان تۋىندايتىن ەلەكتروماگنيتتىك يمپۋلس سەبەپ بولۋى مۇمكىن.

ءۇشىنشىسى - جاھاندىق بيولوگيالىق قاۋىپ. ياعني COVID-19-دان الدەقايدا جۇقپالى ءارى قاۋىپتى پاندەميانىڭ تارالۋى، زەرتحانادان قاۋىپتى پاتوگەننىڭ كەزدەيسوق شىعۋى نەمەسە بيولوگيالىق قارۋدىڭ قولدانىلۋى.

قاي ەلدەر مۇنداي جاعدايدا ءتوزىمدى؟

زەرتتەۋشىلەر ەلدەردىڭ تۇراقتىلىعىن بىرنەشە كورسەتكىش ارقىلى باعالاعان. ولاردىڭ ىشىندە مەملەكەتتىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى، ازىق-تۇلىكپەن ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋى، باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ساپاسى جانە ينفراقۇرىلىمنىڭ ورتالىقسىزداندىرىلۋى بار.

وسى تالاپتاردىڭ جيىنتىعى بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا اۋستراليا شىققان.

مۇنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى - ەلدىڭ گەوگرافيالىق وقشاۋلانۋى. اۋستراليانىڭ ارال-كونتينەنت بولۋى سىرتقى الەمنەن قاجەت بولعان جاعدايدا شەكارانى باقىلاۋدى جەڭىلدەتەدى.

ەكىنشىدەن، ەلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ازىق-تۇلىك ءوندىرىسى جاقسى دامىعان. ياعني حالىقارالىق ساۋدا بۇزىلعان جاعدايدا جەرگىلىكتى رەسۋرستارعا سۇيەنۋگە مۇمكىندىگى جوعارى.

ۇشىنشىدەن، اۋستراليادا ءىرى ونەركاسىپ پەن تاۋ-كەن سەكتورى بار. سونىمەن بىرگە زەرتتەۋشىلەر ەلدەگى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار مەن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن دا ماڭىزدى ارتىقشىلىق رەتىندە باعالاعان.

زەرتتەۋ اۆتورى، نەمىس ەكولوگى فلوريان ۋلريح يەن اۋستراليانىڭ باي مەملەكەت بولۋى، ىشكى ءوندىرىسىنىڭ دامۋى جانە تۇراقتى دەموكراتيالىق جۇيەسى ونىڭ جاھاندىق داعدارىستارعا توتەپ بەرۋ قابىلەتىن ارتتىراتىنىن ايتقان.

اۋستراليادان كەيىن جاڭا زەلانديا، جاپونيا، شۆەيتساريا جانە ارگەنتينا دا تۇراقتى ەلدەردىڭ قاتارىنا ەنگىزىلگەن.

دەگەنمەن ولاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ ءالسىز تۇستارى بار. ماسەلەن، جاپونيا مەن جاڭا زەلانديا سياقتى مەملەكەتتەر سەيسميكالىق بەلسەندى ايماقتا ورنالاسقان. جاعالاۋ سىزىعىنىڭ ۇزىندىعى ولاردى سۋنامي قاۋپىنە دە وسال ەتەدى. شۆەيتساريا بۇل تۇرعىدان قاۋىپسىزدەۋ بولعانىمەن، ول دا حالىقارالىق ساۋداعا تاۋەلدى.

اۋستراليانىڭ ءوزى دە ءمىنسىز ەمەس

عالىمدار اۋستراليانى «اپاتتان تولىق قورعايتىن مەكەن» دەپ اتاعان جوق. ەلدىڭ دە ماڭىزدى ءالسىز تۇستارى بار. مىسالى، اۋستراليا جانارماي، ءدارى-دارمەك جانە تىڭايتقىش سەكىلدى كەيبىر قاجەتتى رەسۋرستار بويىنشا حالىقارالىق ساۋداعا تاۋەلدى. ەگەر الەمدىك لوگيستيكا ۇزاق ۋاقىتقا توقتاسا، بۇل فاكتور ەلگە قيىندىق تۋعىزۋى مۇمكىن.

سونىمەن قاتار ەشبىر مەملەكەت تابيعي اپاتتاردىڭ، پاندەميالاردىڭ، عارىشتىق قاۋىپتەردىڭ جانە ينفراقۇرىلىمدىق كۇيزەلىستەردىڭ بارلىعىنان بىردەي قورعانا المايدى.

سوندىقتان زەرتتەۋشىلەردىڭ نەگىزگى قورىتىندىسى - جەر بەتىندە كەز كەلگەن جاھاندىق اپاتتان تولىق قاۋىپسىز ورىن جوق. اۋستراليا تەك ءتۇرلى قاۋىپتەردىڭ جيىنتىعىن ەسكەرگەندە توزىمدىلىگى ەڭ جوعارى مەملەكەت رەتىندە باعالانعان. ياعني ادامزات ءۇشىن ەڭ قاۋىپسىز مەكەندى ءبىر عانا گەوگرافيالىق نۇكتەدەن ىزدەۋ قيىن. ناعىز قاۋىپسىزدىك ەلدىڭ تابيعي ورنالاسۋىمەن قاتار، ونىڭ ازىق-تۇلىك قورى، ەكونوميكاسى، باسقارۋ جۇيەسى جانە داعدارىس كەزىندە قوعامنىڭ قانشالىقتى ۇيىمداسا الاتىنىنا بايلانىستى.

ايتا كەتەيىك، وسىعان دەيىن نەپال مەن قىتاي شەكاراسىندا الاپات سۋ تاسقىنى بولعان ەدى.