«بولشەۆيكتەر نەگە كەماليزمنەن قورىقتى؟: مۇستافا شوقايدىڭ 1931 -جىلعى فرانسۋزشا ماقالاسى

سوندىقتان ءبىز مۇستافا شوقايدىڭ فرانسۋز تىلىندە جارىق كورگەن ءبىر ماقالاسىنا نازار اۋدارۋدى ءجون كوردىك. بۇل - 1931 -جىلى Prométhée جۋرنالىندا باسىلعان Les bolchéviks contre le Kémalisme اتتى ماقالاسى. ول 1931 -جىلدىڭ تامىز ايىندا، جۋرنالدىڭ 57-سانىندا، 15-18-بەتتەردە جارىق كورگەن.

اتاۋىنىڭ وزىنەن-اق ونىڭ سول كەزەڭدەگى كۇردەلى ساياسي احۋالعا، اسىرەسە بولشەۆيزم، تۇركىستان جانە تۇركيا اراسىنداعى يدەيالىق تارتىسقا قاتىستى جازىلعانى اڭعارىلادى. بۇل ءماتىننىڭ قىزىعى شوقاي مۇندا تەك تۇركيا تۋرالى عانا ءسوز قوزعامايدى. ول كەڭەستىك بيلىكتىڭ كەماليزمگە نەگە كۇمانمەن قاراعانىن، ودان نەلىكتەن قاۋىپ ىزدەگەنىن، بۇل قورقىنىشتىڭ تۇركىستانعا قانداي قاتىسى بارىن اشىپ كورسەتۋگە تىرىسادى. ياعني، بۇل ماقالا سول ءداۋىردىڭ ساياسي لوگيكاسىن شوقاي كوزىمەن كورۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن سيرەك دۇنيەلەردىڭ ءبىرى دەپ ويلايمىز. 

الدىمەن جۋرنال جايلى بىرەر ءسوز. Prométhée (پرومەتەي دەپ وقىلادى) - كەڭەس بيلىگىنە قارسى باعىت ۇستانعان ەميگرانتتىق ورتاداعى باسىلىمداردىڭ ءبىرى. مۇندا كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى بودان حالىقتاردىڭ تاعدىرى، ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك ماسەلەسى، كەڭەستىك وتارلىق ساياسات جانە تۇركى- مۇسىلمان كەڭىستىگىندەگى ساياسي ۇدەرىستەر ءجيى كوتەرىلگەن. مۇستافا شوقاي دا وسى ەميگرانتتىق ينتەللەكتۋالدىق ورتادا جازدى. زەرتتەۋشىلەر ونى جۋرنالدىڭ بەلسەندى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتايدى.

اۆتور ماقالاسىنىڭ العاشقى ابزاتسىنان-اق ماسەلەنى توتەسىنەن قويادى.

«Prométhée جۋرنالىنىڭ سوڭعى ساندارىنىڭ بىرىندە (№46) ءبىز بولشەۆيكتەردىڭ، ەگەر ولاردىڭ بەسجىلدىق جوسپارى جۇزەگە اسا قالسا، تۇركياعا قارسى قانداي جوسپارلار ويلاستىرىپ جۇرگەنى تۋرالى جازعان ەدىك. بۇعان دالەل رەتىندە شىعىس كوممۋنيستەرى اراسىندا ۇگىت- ناسيحات جۇرگىزۋگە ارنايى ارنالعان، كەڭ تارالعان كەڭەستىك L’Orient Révolutionnaire گازەتىنەن ۇزىندىلەر كەلتىرگەنبىز. ەندى جۋرنال وقىرماندارىنا بولشەۆيكتەردىڭ نە جازىپ جۇرگەنىن جانە ولاردىڭ تۇركىستاندا كەماليزمگە قارسى ۇگىتتى قالاي جۇرگىزىپ وتىرعانىن كورسەتكىمىز كەلەدى».

وسىدان كەيىن شوقاي الدىمەن ءبىر نارسەنى انىقتاپ الادى. ول «تۇركىستانعا كەمال كەلىپ، ونى وزىنە قاراتىپ الادى» دەگەن ويدى شىندىققا جاناسپايتىن، قيالعا جاقىن پىكىر رەتىندە كورسەتەدى. تۇركىستان قايدا، كەمال قايدا دەپ، مۇنداي قاۋىپتىڭ ناقتى ماعىناسى جوق ەكەنىن اڭعارتادى. ياعني، ول ماقالانىڭ باسىندا-اق ماسەلەنى باسقا راكۋرستان قاراۋ كەرەك دەيدى. مۇستافانىڭ ايتۋىنشا، بولشەۆيكتەر قورقىپ وتىرعان نارسە باسقا.

«بولشەۆيكتەر ءۇشىن كەماليزمنىڭ قاۋپى ساياسي- اسكەري ماعىنادا ەمەس، ونىڭ تازا يدەيالىق سيپاتىندا. كەماليزم ولار ءۇشىن ەدىلدەن پاميرگە دەيىنگى كەڭىستىكتى باسىپ الۋعا شىعاتىن تۇرىك اسكەرى ەمەس. ولار ءۇشىن ەڭ قاۋىپتىسى - كەڭەس بيلىگىندەگى تۇركى حالىقتارىنىڭ ساناسىنان ينتەرناتسيونالدىق لەنينيزمدى ىعىستىرىپ، ونىڭ ورنىنا سالاۋاتتى ۇلتتىق سانانى اكەلۋى مۇمكىن كۇش».

وسى نەگىزگى ويدان كەيىن شوقاي كەڭەستىك ۇلتتىق ساياساتتىڭ ىشكى مانىنە كوشەدى. سىرتتاي قاراعاندا، كەڭەس وكىمەتى «ۇلتتىق مادەنيەتكە جول اشىپ وتىرمىز» دەگەندەي سويلەيدى. ءبىراق اۆتوردىڭ ايتۋىنشا، شىن مانىندە بۇل ساياسات تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىر- بىرىنە جاقىنداۋىنا توسقاۋىل قويۋعا قۇرىلعان. اسىرەسە، ورتاق تىلدىك، ادەبي، رۋحاني جاقىندىق بولشەۆيكتەرگە ۇناماعان. مۇستافا شوقاي وسى ارقىلى كەڭەستىك جۇيەنىڭ ۇلتتىق ماسەلەدە اشىق ەمەس، ايلاكەر ساياسات ۇستانعانىن كورسەتەدى.

«كەڭەس وكىمەتى تۇركىستانعا كەماليست تۇرىكتەردىڭ كەلۋىنە تىيىم سالادى. ريەۆوليۋتسيانىڭ العاشقى جىلدارىندا تۇركىستاندا تۇرعان تۇرىكتەردىڭ ءبارى قۋىپ شىعارىلدى. تۇركىستان مەكتەپتەرىندە تۇركيادا قولدانىلاتىن گەوگرافيالىق جانە عىلىمي اتاۋلاردى پايدالانۋعا رۇقسات بەرىلمەيدى. كەڭەستىك «تۇركولوگتار» تۇركىستان ادەبيەتىنىڭ ءتىلى مەن ءتۇرى جاعىنان تۇركيا ادەبيەتىنە جاقىنداپ كەتپەۋىن قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستايدى».

وسىدان كەيىن شوقاي بۇل شەكتەۋلەردىڭ جاي عانا ءبىر رەتتىك شارا ەمەس ەكەنىن ايتادى. ونىڭ جازۋىنشا، سوڭعى ايلاردا مۇنداي قىسىم ءتىپتى كۇشەيىپ كەتىپ، اسىرەسە تۇركىستانداعى ۇلتتىق كوڭىل كۇي كەڭەسكە قارسى سيپات الا باستاعان سايىن، بيلىك تە قاتاڭداي تۇسكەن. ياعني، ماسكەۋ تۇركى حالىقتارىنىڭ ءوزارا رۋحاني جاقىنداسۋىن ەركىن مادەني قۇبىلىس دەپ ەمەس، ساياسي قاۋىپ دەپ قابىلداعان.

«مۇنىڭ ءبارى بەس-التى جىل بۇرىن جازىلعان ەدى. سول كەزدە بۇل ماتىندەر ەشقانداي قۋدالاۋعا ۇشىرامادى. تەك 1931 -جىلى عانا كەڭەستىك سەنزورلار وسىنىڭ ءبارىن ەسىنە ءتۇسىردى. رەداكسيانىڭ جەرتولەسىنەن شاڭ باسقان ەسكى سانداردى شىعارىپ، سول جەردەن انكارا، مۇستافا كەمال، ۇلتتىق ەرىك تۋرالى جازىلعان جولداردى تاۋىپ، بۇرىنعى رەداكتورلاردى ايىپتاي باستادى».

وسى تۇستان كەيىن شوقاي ناقتى مىسالدارعا كوشەدى. ول تاشكەنتتە شىققان Yer-Yusi (جەر ءجۇزى) گازەتىن ءسوز ەتەدى. بۇل باسىلىم كەزىندە انكارانى، مۇستافا كەمالدى، تۇرىك قايراتكەرلەرىن جىلى سوزبەن جازعان. ويتكەنى سول كەزەڭدە ماسكەۋدىڭ تۇركياعا كوزقاراسى دا باسقاشا بولاتىن. ءبىراق ساياسي جاعداي وزگەرگەن سوڭ، سول بۇرىنعى ماتىندەردىڭ ءوزى «پان- تۇرىكشىلدىك»، «قاتە»، «قىلمىس» دەپ باعالانا باستاعان.

شوقاي مۇنى كەڭەستىك باسپا ءسوزدىڭ تۇراقسىزدىعى مەن ەكىجۇزدىلىگىنىڭ ايقىن مىسالى رەتىندە كورسەتەدى. كەشە رۇقسات ەتىلگەن نارسە بۇگىن ايىپقا اينالسا، وندا ماسەلە شىندىقتا ەمەس، بيلىكتىڭ ءوز مۇددەسىندە جاتىر دەگەن ويدى بەرەدى. بۇدان كەيىن ول Kizil Uzbekistan (قىزىل وزبەكستان) پەن Pravda Vostoka (پراۆدا ۆوستوكا) سەكىلدى باسىلىمداردى مىسالعا الىپ، ماسكەۋ كەماليزمدى تۇركى جۇرتىنىڭ كوز الدىندا ادەيى كۇماندى، قاۋىپتى، جەككورىنىشتى ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسقانىن تۇيىندەيدى. مۇنىڭ تۇبىندە ءبىر-اق نارسە جاتىر: بولشەۆيكتەر تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ كۇشەيۋىنەن قورىقتى دەپ قورىتىندىلايدى ءوز ويىن اۆتور.

قۇرمەتتى وقىرمان، مۇستافانىڭ ماقالاسى وسىمەن ءتامام. الايدا ءبىز تاعى ءبىر دەرەكتى كەزدەستىرىپ قالدىق. بۇل باسقا ساياسي تالداۋ ەمەس، الايدا مۇستافانىڭ ءوز ءسوزى بولعاندىقتان، قىسقاشا سول جايلى دا جازىپ كەتۋدى ءجون سانادىق. بۇل گرۋزين ساياسي قايراتكەرى، تاۋەلسىز گرۋزيا ۇكىمەتىن باسقارعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى نوە راميشۆيليدىڭ (1881-1930) قازاسىنا بايلانىستى جاريالانعان ءسوزى. بۇل ەستەلىك (قازاناما، جوقتاۋ، كوڭىل ايتۋ) 1931 -جىلعى قاڭتار ايىنداعى Prométhée جۋرنالىنىڭ 50-نومىرىندە جاريالانعان.

بۇل ەستەلىكتە مۇستافا شوقايدىڭ ايتپاعى، نوە راميشۆيليدىڭ ءومىربايانىن تانىستىرۋ ەمەس، ۇلت ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەستىڭ قانداي ۇستانىمعا سۇيەنۋى كەرەكتىگىن ايتۋ. شوقاي ونىڭ اتىن اتاي وتىرىپ، شىن مانىندە وزىنە جاقىن ءبىر ساياسي جانە مورالدىق قاعيدانى العا شىعارادى. ول تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەس ەموتسياعا نەمەسە بوس ۇرانعا ەمەس، سانالى ۇستانىمعا، ۇيىمشىلدىققا جانە ۇلتتىق قۇقىقتى تەرەڭ تۇسىنۋگە سۇيەنۋى كەرەك دەگەن ويدى جەتكىزەدى. وسى جاعىنان ءماتىن قاراپايىم قوشتاسۋ ءسوزى ەمەس، ەميگراتسياداعى كۇرەس مادەنيەتى تۋرالى شاعىن ساياسي ويتولعاۋ سياقتى كورىنەدى.

«ءبىز، تۇركىستاندىقتار، راميشۆيليدى ەرەكشە باعالادىق. ول بىزگە تەك گرۋزين رەتىندە ەمەس، كاۆكازدىق، تۇتاس كاۆكازدىڭ وكىلى رەتىندە كەلەتىن. پاريجدە بولسىن، كونستانتينوپولدە بولسىن، ءبىزدىڭ كەزدەسۋلەرىمىز بەن اڭگىمەلەرىمىز ءاردايىم شىنايى دوستىق سيپاتتا وتەتىن. ءبىزدىڭ ءسوزىمىزدىڭ وزەگى بارىمىزگە ورتاق ءبىر ماسەلە - تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەس ەدى».

بۇل ماقالادا شوقاي جەكە ەستەلىكتەرگە كوپ توقتالمايدى. نەگىزگى فوكۋسى باسقا. ياعني، شوقاي ءۇشىن تۇركىستان ماسەلەسى جالعىز تۇرعان جوق، ول كاۆكاز، گرۋزيا سەكىلدى بوداندىق كورگەن ەلدەردىڭ تاعدىرىمەن ساباقتاس قارالادى دەيدى. ەستەلىكتىڭ سوڭىنا قاراي شوقاي تاعى ءبىر ءوز ويىن انىق بىلدىرەدى. ول راميشۆيليدى ەسكە الا وتىرىپ، ونى «حالىقتار بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن ادام» دەپ باعالايدى. وسى باعالاۋدىڭ وزىنەن-اق مۇستافانىڭ ءوز دۇنيەتانىمى كورىنەدى. بۇل شوقايدىڭ ازاتتىق ماسەلەسىنە جاي ساياسي ۇران رەتىندە ەمەس، ادىلەت پەن ەركىندىك تۇرعىسىنان قاراعانىن كورسەتەدى.

ءبىزدىڭ ۆاتساپ كانالىمىزعا جازىلىڭىز. 

Aikyn.kz