بولاشاقتا ىلە-بالقاش بويىندا 50 گە جۋىق جولبارىس مەكەندەيتىن بولادى

وسىلايشا، قازاقستان جىرتقىشتاردى تابيعي مەكەنىنە قايتا بەيىمدەگەن العاشقى ەل بولادى.

تۇران جولبارىسىن قازاقستانعا قايتا جەرسىندىرۋ ءۇشىن امۋر جولبارىسى نەگە قاجەت دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن. 2009 -جىل مەن 2017 -جىلى جۇرگىزىلگەن عىلىمي زەرتتەۋلەر ەكى جىرتقىشتىڭ د ن ق-سى بىردەي ەكەنىن كورسەتكەن.

بۇعان دەيىن رف پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين «egemen Qazaqstan» گازەتىنە جاريالانعان ماقالاسىندا حاباروۆسك ولكەسىندە ەكى جولبارىس جانە ونىڭ ەكى كۇشىگى ارنايى اۋلانىپ، قازاقستانعا جەتكىزىلگەنىن جازعان ەدى. قازىر ەكى ەلدىڭ عالىمدارى ىلە-بالقاش مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىندا بۇل جانۋارلاردى جەرگىلىكتى جەرگە بەيىمدەۋ ءۇشىن بىرلەسە جۇمىس اتقارىپ جاتىر.

بۇگىن تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتكەن كەزدەسۋدە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە ەكولوگيا ءمينيسترى الەكساندر كوزلوۆ بەيىمدەلۋ كەزەڭى وتەتىنىن، الداعى ەكى اي بويى جولبارىستار باقىلاۋدا بولاتىنىن ايتتى.

- سەبەبى ونىڭ قورەگى دە، كليماتى دا وزگەردى. نەلىكتەن ءبىز بۇل جۇمىستى ءدال قازاقستانمەن بىرگە جۇرگىزىپ جاتىرمىز؟ ويتكەنى عالىمدار كەزىندە جويىلىپ كەتكەن تۇران جولبارىسىنىڭ ساقتالعان ۇلگىلەرىنەن د ن ق جاسۋشالارىن الىپ زەرتتەدى. ناتيجەسىندە ولاردىڭ ءبىزدىڭ امۋر جولبارىستارىمەن بىردەي ەكەنى انىقتالدى. ەكەۋى - ءبىر پوپۋلياتسيا. جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا قاۋىپ تونبەيدى. ارىپتەستەرىمىز بۇل باعىتقا وتە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارادى. ارنايى اۋماق ءبولىنىپ، باقىلاۋ جۇرگىزەتىن ماماندار توبى جاساقتالدى. ولاردىڭ بۇل جوبانى شىن مانىندە ىسكە اسىرعىسى كەلەتىنى كورىنىپ تۇر. بۇل وتە ماڭىزدى. ءبىزدىڭ عالىمدارمەن بىرگە ولار بۇل ءىستى ءساتتى اتقاراتىنىنا سەنىمدىمىن، - دەدى رەسەي ءمينيسترى اگەنتتىككە بەرگەن سۇحباتىندا.

قازاقستان - جولبارىستىڭ تاريحي مەكەنى. ⅩⅩ عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا بۇل جىرتقىش ورتالىق ازيا اۋماعىندا كەڭىنەن تارالعان ەدى. الايدا شەكتەن تىس اڭشىلىق پەن ورمان- توعايلاردىڭ جويىلۋى سالدارىنان جولبارىستار دا بىرتىندەپ جوعالا باستادى. رەسمي دەرەكتەرگە سايكەس، ورتالىق ازيادا جولبارىستىڭ سوڭعى رەت كەزدەسۋى 1970-جىلدارى تىركەلسە، قازاقستاندا سوڭعى مارتە 1948-جىلى بايقالعان.

وسىعان بايلانىستى وتكەن عاسىردا جويىلىپ كەتكەن جىرتقىشتى قازاقستان اۋماعىندا قايتا جەرسىندىرۋ ماقساتىندا قازاقستان، رەسەي جانە وزگە ەلدەردىڭ عالىمدارى 2017 -جىلى ارنايى باعدارلاما ازىرلەدى. دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورى (WWF) مەن قازاقستان ۇكىمەتى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. جالپى جوبانى قارجىلاندىرۋ كولەمى شامامەن 30 ميلليون دوللاردى قۇرايدى. باعدارلاما كەمىندە 35 جىلعا جوسپارلانعان جانە ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى: اۋماقتى دايىنداۋ، جولبارىستاردى تابيعاتقا جىبەرۋ جانە ولاردىڭ سانىن باقىلاۋ. قازىرگى ۋاقىتتا العاشقى كەزەڭ اياقتالىپ، ەكىنشى كەزەڭ ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.

جولبارىستارعا قولايلى مەكەن رەتىندە ىلە- بالقاش مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى تاڭدالىپ، 2018-جىلى ارنايى قورىق قۇرىلدى. ونىڭ اۋماعى 450 مىڭ گەكتار جەردى الىپ جاتىر. مۇندا جىرتقىشتىڭ قورەك بازاسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن 119 قۇلان اكەلىنىپ، 200 دەن استام بۇحار بۇعىسى جىبەرىلگەن. سونداي-اق جابايى قابان مەن قاراقۇيرىق سانى دا كوبەيگەن.

ەكى امۋر جولبارىسى نيدەرلاندىدان جەتكىزىلدى

بۇگىنگى تاڭدا رەزەرۆات اۋماعىندا ەكى امۋر جولبارىسى - كۋما اتتى اتالىق جانە بوگدانا اتتى انالىق جولبارىس تىرشىلىك ەتۋدە. بۇل جىرتقىشتار 2024-جىلى قىركۇيەكتە نيدەرلاند مەملەكەتى Landgoed Hoenderdaell زووپاركىنەن جەتكىزىلگەن.

الدىمەن جىرتقىشتار 21 كۇن كارانتيندە ۇستالدى. ودان كەيىن ارنايى تاسىمالداۋ كونتەينەرلەرى ارقىلى فرانكفۋرت قالاسىنا جەتتى. سوسىن ۇشاقپەن الماتى قالاسىنا كەلدى، كەيىن تىكۇشاق ارقىلى ىلە-بالقاش مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى اۋماعىنا جەتكىزىلدى. قازىر امۋر جولبارىستارىن بەيىمدەۋ پروتسەسى جوسپارعا سايكەس ءساتتى ءوتىپ جاتىر. جىرتقىشتار تۇراقتى قورەكتەنىپ، سابىرلى مىنەز-قۇلىق تانىتىپ ءجۇر. ولار وڭتۇستىك بالقاش ءوڭىرىنىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارىنا بەيىمدەلىپ كەلە جاتىر.

ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، امۋر جولبارىستارى ازىرگە جابايى تابيعاتقا جىبەرىلمەيدى. الدىمەن كليماتقا تولىق ۇيرەنۋ ءۇشىن ولارعا 10 گەكتار اۋماقتا ۆولەرلىك كەشەن سالىنعان. ونىڭ اينالاسى بيىكتىگى ءۇش مەترلىك قورشاۋمەن قورشالعان. كەشەن ىشىندە 0,5- 0,75 گەكتار بولاتىن تاعى التى جەكە ۆولەر بار. ءارقايسىسىنىڭ قورشاۋى التى مەتر بيىككە جەتەدى. رەسمي اقپاراتقا سۇيەنسەك، وسى رەزەرۆاتتا تۋعان كۇشىكتەر تابيعي ورتاعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن جىبەرلەدى.

- ۆولەرلەردە جانۋارلاردىڭ جاڭا ورتاعا بەيىمدەلۋىنە بارلىق جاعداي جاسالعان. ءارقايسىسى جىلىتۋ جۇيەسىمەن، جاساندى باسسەيندەرمەن جانە قاۋىپسىز تاسىمالداۋعا ارنالعان قاقپالارمەن جابدىقتالعان. جانۋارلاردىڭ جاعدايىن 24/7 باقىلايتىن بەينەباقىلاۋ جۇيەسى دە بار. ولاردى تابيعي ورتاعا جىبەرۋ عىلىمي دەرەكتەر مەن حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ شەشىمىمەن قابىلدانادى. بولاشاقتا تابيعاتقا جىبەرىلگەن ءار جانۋارعا سپۋتنيكتىك GPS قارعىباۋ تاعىلادى. جۇيە ارقىلى جولبارىس ەلدى مەكەندەرگە جاقىنداسا، جاۋاپتى ماماندارعا اۆتوماتتى تۇردە سيگنال جىبەرىلەدى. جانۋارلاردى قاداعالاۋ تاۋلىك بويى ىلە-بالقاش مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ باقىلاۋ ورتالىعى ارقىلى جۇرگىزىلەدى،- دەيدى مينيسترلىك.

جولبارىستىڭ ەكولوگيالىق احۋالعا دا وراسان زور پايداسى بار.

- جولبارىستاردى تابيعي ورتاعا قايتا جەرسىندىرۋ تەك جانۋارلاردى ساقتاۋ ەمەس، ەكوجۇيەنى تابيعي قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى. بۇل جىرتقىش بۇرىنعى تابيعي ۇيلەسىمدى قالپىنا كەلتىرىپ، باسقا جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردىڭ دە قايتا ورالۋىنا جول اشادى. قازاقستانداعى باعدارلاما تاريحي جولبارىس تارالعان ايماقتى، ونىڭ ىشىندە كەڭ جايىلىمدىق ەكوجۇيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان. سونىمەن بىرگە، بۇل بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ بويىنشا حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا جانە بالقاش اۋدانى مەن الماتى وبلىسىنىڭ ەكوتۋريزمىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، - دەپ جازىلعان مينيسترلىك مالىمەتىندە.

تۇرعىندار قاۋىپسىزدىگى قالاي كۇزەتىلەدى

العاشقى پوپۋلياتسيانى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كەڭ دالاعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن 15-20 شاقتى جولبارىس جىبەرىلەدى. ۆەدومستۆو دەرەگىنە سايكەس، نەگىزگى ماقسات -وزدىگىنەن كوبەيە الاتىن شامامەن 50 جولبارىستان تۇراقتى پوپۋلياتسيا قۇرۋ. ال بۇل بالقاش ماڭىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تۇرعىندارعا كەدەرگى كەلتىرمەي مە؟ بۇل ماسەلە بويىنشا دا مينيسترلىك ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن.

- ادام مەن جولبارىس اراسىنداعى قاقتىعىستى بولدىرماۋ ءۇشىن تولىق باعدارلاما ازىرلەنگەن. «ىلە-بالقاش» مەملەكەتتىك رەزەرۆاتىندا ارنايى توپ قۇرىلدى. جىرتقىشتاردىڭ تابيعاتتاعى قوزعالىسى GPS قارعىباۋ قۇرىلعىلار ارقىلى باقىلانادى. ماماندار جانۋارلاردى قورقىتۋ ادىستەرىنە ۇيرەتىپ، قاجەت بولعان جاعدايدا ولاردى ۇستاۋ جانە بەيتاراپتاندىرۋ ءۇشىن ارنايى توپ جۇمىس ىستەيدى،-دەپ جازىلعان مينيسترلىك حابارلاماسىندا.

جولبارىستان تۋىندايتىن كەز-كەلگەن شىعىندى وتەۋ ءۇشىن «كومپەنساتسيالىق قور» قۇرىلعان. جابايى مىسىقتار تاۋلىك بويى باقىلاۋدا بولسا دا، الدا جالدا تۇرعىنداردىڭ مالى زارداپ شەكسە، وسى قور ارقىلى ءار جارالانعان جانۋاردىڭ قۇنى ءۇشىن وتەماقى تولەنەدى.

ودان بولەك، 2025-جىلدىڭ مامىر ايىندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن «اشىق جەلى» ىسكە قوسىلدى. مۇندا جولبارىسقا قاتىستى كەز كەلگەن سۇراقتى قويۋعا بولادى. سونداي-اق تۇرعىندار مال جايلاۋ الاڭدارىن قوسىمشا قاۋىپسىزدىكپەن قامتاماسىز ەتەتىن ەلەكتر قورشاۋ قۇرالىن الۋعا ءوتىنىش قالدىرا الادى. ارنايى باعدارلاما ازىرلەنىپ، ول ءاربىر تۇرعىن ءۇي نەمەسە ەلدى مەكەننەن 5 شاقىرىم قاشىقتىققا جولبارىس جاقىنداعان جاعدايدا جەكە حابارلاما جىبەرەدى. بارلىق قاۋىپسىزدىك شارالارى جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن «ىلە-بالقاش» مەملەكەتتىك رەزەرۆاتىنىڭ باسشىلىعى وتكىزەتىن كەزدەسۋلەردە تالقىلانىپ، بىرلەسكەن شەشىمدەر قابىلدانعان.

وسىلايشا قازاق دالاسىندا تۇران جولبارىستارىنىڭ تىرشىلىگى قايتا باستالدى. ال بولاشاقتا ىلە-بالقاش مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىندا 50 گە جۋىق جولبارىس مەكەندەيتىن بولادى.