بەس قوناق: قازاقتار كوكتەمنىڭ قاۋىپتى كۇندەرىن نەگە بۇلاي اتاعان

بۇل قۇبىلىس جايلى El.kz شولۋى جاسادى.

قازاقستاندا اۋا رايىنىڭ كۇرت سۋىتۋىنا بايلانىستى كونە دالا تىركەسى قايتا ەسكە تۇسەدى. الايدا ونىڭ ارتىندا جاي عانا ادەمى فولكلور ەمەس، تۇتاس ءبىر حالىقتىق كۇنتىزبە، ماۋسىمدىق باقىلاۋلار مەن ساقتىق تۇسىنىگى جاتىر.

جاي عانا سۋىق ەمەس، ەرەكشە كەزەڭ

قازاق داستۇرىندە «بەس قوناق» - بۇل مەتافورا دا، جاي عانا اۋا رايىن پوەتيكالىق سيپاتتاۋ دا ەمەس. اڭگىمە جىلدىق قالىپتى ەسەپكە كىرمەيتىن قوسىمشا بەس كۇن تۋرالى بولىپ وتىر. ەجەلگى تۇسىنىك بويىنشا ءار اي شارتتى تۇردە وتىز كۇننەن تۇرعان، ال وسى بەس كۇن سول ەسەپتەن تىس قالعان. سوندىقتان ولاردى «بەس قوناق» دەپ اتاعان - ياعني، كۇنتىزبەگە بولەك «كەلگەن» كۇندەر سياقتى قابىلدانعان.

دالا ادامى ءۇشىن كۇنتىزبە قاعازداعى جاي سحەما ەمەس، تىرشىلىك ەتۋدىڭ ءبىر قۇرالى بولعان. سوعان قاراپ كوشىپ-قونۋ ۋاقىتى بەلگىلەنگەن، شارۋاشىلىق جۇمىستارى جوسپارلانعان، مالدىڭ جاعدايى مەن تابيعاتتاعى وزگەرىستەر باقىلانعان. سوندىقتان مۇنداي ەرەكشە كۇندەر ەشقاشان جاي فورمالدىلىق بولماعان. ولار تابيعاتتىڭ قۇبىلۋى مۇمكىن، كەيدە ءقاۋىپتى مىنەز تانىتاتىنىن بىلدىرگەن.

نەلىكتەن بۇل اتاۋ ەستە ساقتالىپ قالدى

حالىق جادىندا «بەس قوناق» تەك كۇنتىزبەلىك ۇعىم رەتىندە عانا ەمەس، ماۋسىمدار اراسىنداعى قاۋىپتى وتپەلى كەزەڭنىڭ اتاۋى رەتىندە دە ورنىقتى. قازىرگى دەرەكتەردە كەي وڭىرلەردە وسىلاي كوكتەمگى اۋا رايىنىڭ تۇراقسىز كۇندەرىن اتاعانى ايتىلادى: العاشقى جىلى كۇندەردەن كەيىن اياق استىنان سۋىق، جەل، جاڭبىر، ءتىپتى قار قايتا ورالاتىن ۋاقىت.

مۇندا تاڭعالاتىن ەشتەڭە جوق. قازاقستاننىڭ كوكتەمى شىنىندا دا قۇبىلمالى كەلەدى. مۇنداي ۋاقىتتا ادامدار قىستىق كيىمدەرىن جيناپ قويادى. ال كەشكە قاراي قايتادان شىعارۋعا تۋرا كەلەدى: ويتكەنى دالانىڭ توسىن مىنەزىن بىلە بەرمەيمىز.

بەس جولاۋشى تۋرالى اڭىز

«بەس قوناق» اتاۋىمەن بايلانىستى حالىق اراسىندا تاراعان اڭىز دا بار. كەڭ تارالعان نۇسقالاردىڭ بىرىندە العاشقى جىلى كۇندەرگە سەنىپ، جەڭىل كيىنىپ جولعا شىققان بەس جولاۋشى تۋرالى ايتىلادى. الايدا اۋا رايى كۇرت وزگەرىپ، سۋىق ءتۇسىپ، بوران سوعىپ، ولار دالادا قازا تاپقان. سودان بەرى وسى قاۋىپتى كەزەڭدى «بەس قوناق» دەپ اتاي باستاعان دەسەدى.

مۇندا جانرلاردى شاتاستىرماۋ ماڭىزدى. دەرەككوزدىڭ ءوزى بۇل تاريحي فاكت ەمەس، اڭىز ەكەنىن ناقتى كورسەتەدى. ءبىراق مۇنداي اڭگىمەلەر ەشقاشان ارحيۆتىك قۇجات بولۋ ءۇشىن جاسالماعان. ولاردىڭ ماقساتى باسقا - ۇمىتىلمايتىن بەينە ارقىلى تىرشىلىك ەتۋ ەرەجەسىن جەتكىزۋ.

بۇل وقيعاداعى ەڭ باستىسى نە

«بەس قوناقتاعى» ەڭ ماڭىزدىسى - قوسىمشا كۇندەردىڭ ءوزى دە، اڭىزدىڭ ءوزى دە ەمەس. ەڭ باستىسى - حالىق ساناسىنا سىڭگەن ەسكەرتۋ. ەرتە كەلگەن جىلىلىققا كوزسىز سەنبە. ماۋسىم تولىق اۋىستى دەپ اسىعىس قورىتىندى جاساما. كوكتەم تولىق ورنىقتى دەپ ويلاپ، جولعا شىعىپ كەتپە نەمەسە شارۋاشىلىق شەشىمدەردى ەرتە قابىلداما. بۇل - وتە كونە، ءبىراق وتە بايىپتى لوگيكا.

جالپى، كوشپەلى مادەنيەت بەيقامدىقپەن ۇيلەسە بەرمەيدى. دالا قوعامى ءۇشىن اۋا رايىن دۇرىس باعالاماۋ جاي عانا قولايسىزدىق ەمەس، ادامدار مەن مالعا تىكەلەي قاۋىپ بولعان. سوندىقتان حالىق كۇنتىزبەسى ابستراكتىلى ءبىلىم ەمەس، ومىرلىك تاجىريبەنىڭ سۇزگىدەن وتكەن جيىنتىعى رەتىندە قالىپتاسقان.

نەلىكتەن «بەس قوناق» ساۋىردە ەسكە الىنادى

تاريحي تۇرعىدان «بەس قوناق» جىلدىڭ كۇنتىزبەلىك قۇرىلىمىمەن بايلانىستى بولعانىمەن، حالىق تىلىندە بۇل ۇعىم كەي وڭىرلەردە كوكتەمگى سۋىق قايتا سوعاتىن كۇندەرگە دە اۋىستىرىلىپ قولدانىلعان. دەرەكتەردە مۇنداي قاۋىپتى كەزەڭ ءساۋىر ايىنداعى كۇندەرگە سايكەس كەلۋى مۇمكىن دەگەن تۇسىنىك تە كەزدەسەدى - ياعني جىلىمىقتان كەيىن قايتادان كۇرت سۋىق ءتۇسۋى.

سوندىقتان كوكتەم «قۇلدىراي» باستاعان ساتتە بۇل تىركەس قايتا جاڭعىرىپ وتىرادى. ادامدار كونە كۇنتىزبەنىڭ بارلىق بولشەگىن ۇمىتىپ قالسا دا، «بەس قوناق» دەگەن ءسوز تىركەسى اۋا رايىن ءدال سيپاتتايتىن حالىقتىق فورمۋلا رەتىندە ساقتالىپ قالعان. «بەس قوناق» دەسە - اۋا رايىنان توسىن وزگەرىس كۇتۋ كەرەك دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان.

مۇنىڭ عىلىمي تۇرعىدان تۇسىندىرمەسى

مەتەورولوگيا تۇرعىسىنان مۇندا ەشقانداي ميستيكالىق قۇبىلىس جوق. قازاقستاننىڭ كۇرت كونتينەنتتىك كليماتىنا ءتان نارسە - ماۋسىمدىق تەمپەراتۋرانىڭ قاتتى اۋىتقۋى، اسىرەسە كوكتەمدە. بۇل كەزەڭدە جىلى جانە سۋىق اۋا ماسسالارى وتە تەز الماسىپ وتىرادى. سول سەبەپتى جازعا ۇقساپ كەتكەن كۇننەن كەيىن كۇتپەگەن جەردەن جەل سوعىپ، قار ارالاس جاڭبىر جاۋىپ، تەمپەراتۋرا ايتارلىقتاي تومەندەپ كەتۋى مۇمكىن.

بۇل - عىلىم تىلىمەن ايتقاندا تابيعي كليماتتىق زاڭدىلىق. ال اتا-بابالار مۇنى ءوز باقىلاۋى مەن تاجىريبەسى ارقىلى ءدال وسىعان ۇقساس تۇردە بايقاعان. قىزىعى دا وسىندا. حالىقتىق كۇنتىزبە تابيعاتتى ءوز تىلىندە تۇسىندىرسە، قازىرگى سينوپتيكا ونى عىلىمي تىلمەن سيپاتتايدى. ءبىراق قۇبىلىستىڭ ءوزى وزگەرمەگەن. دالاداعى كوكتەم ءاردايىم ءبىرقالىپتى كەلە بەرمەيدى: ول كوبىنە سەكىرمەلى تۇردە، «ىلگەرى-كەرى» اۋىسىپ، جىلىلىقتىڭ تۇراقتى ەمەس ەكەنىن قايتا-قايتا ەسكە سالىپ وتىرادى.

نەلىكتەن كونە اتاۋ ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان

ويتكەنى ول ادەمى ادەبي ويدان ەمەس، قايتالاناتىن ومىرلىك تاجىريبەدەن تۋعان. مۇنداي سوزدەر تەك ولاردىڭ ارتىندا ناقتى، تانىس شىندىق تۇرعان جاعدايدا عانا ۇزاق ءومىر سۇرەدى. «بەس قوناق» - ءدال سونداي ۇعىم. بۇل مۋزەيلىك ەسكى ءسوز ەمەس، دالا مىنەزى قايتا-قايتا ەسكە سالاتىن مادەني جادى.

كوكتەم تاعى دا قۇبىلىپ، اۋا رايى دالاعا ءتان قاتال مىنەز كورسەتكەن سايىن بۇل ۇعىم قايتا «ىسكە قوسىلادى».

مۇندا ءبىر ەرەكشە دالدىك بار. كەيدە ءبىر عانا كونە تىركەس قازاقستانداعى كوكتەمدى ۇزاق مەتەوبولجامنان دا جاقسىراق تۇسىندىرەدى. سەبەبى ونىڭ ىشىندە كۇنتىزبەلىك تاجىريبە دە، قاتەلەسۋدەن ساقتانۋ دا، ەرتە جىلىنادى دەگەنگە تولىق سەنبەۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالاتىن ومىرلىك ساباق تا جيناقتالعان.