ازباعان تۇنىق ءتىل، ءتۇزۋ ەملە قازاقتا بولارعا ءتيىستى - احمەت بايتۇرسىن ۇلى
بۇل كۇندەرى ادامداردىڭ سويلەسەتىن تىلدەرىنىڭ ءتۇبى مۇنارلانعان ساعىمداي الىسقا بارىپ جوعالادى. قانشا قادالىپ قاراساق تا، كوزىمىز وعان جەتپەيدى. قاي ءتىلدىڭ دە بولسا قايدان شىعىپ، قالاي عۇمىر شەككەنىن ەشكىم انىق بىلمەيدى.
ءتىلدىڭ عۇمىرى ۇزاق. ونىڭ جولى جىلداپ ەمەس، ءجۇز جىلداپ ەمەس، مىڭ جىلداپ سانالادى. سونداي ۇزىن عۇمىرىنىڭ ىشىندە ءتۇرلى نارسەلەر سەبەپ بولىپ، وزگەرىلمەگەن ءتىل جوق: ءيا ازىپ وزگەرىلگەن، ءيا اسىپ وزگەرىلگەن، ەل بۇتاقتاپ وسكەن سايىن، ءتىل دە بۇتاقتاعان.
ءبىزدىڭ تۇرىك ءتىلى اۋەلدە ءبىر ءتىل بولىپ، سونان سوڭ ەل بۇتاقتاپ، وسكەندە، ءتىل دە بۇتاقتاعان. ءتۇبىرى ءبىر بولسا دا، ءتۇرى باسقالانىپ تۇرىك ءتىلىنىڭ اراسىنا تاراۋ-تاراۋ جىك تۇسكەن. سوندىقتان بۇل كۇندە نەشە بۇتاق تۇرىك تۇقىمىنان ەل بولسا، سونشا تاراۋ تىلىندە باسقالىق بار.
ءتىلدىڭ باسقالانۋىنا سەبەپ بولعان - ءار ءتۇرلى بوتەن جۇرتتارمەن سىبايلاس بولىپ ارالاسقاندىقتان. تۇرىكتىڭ بالالارى ءوسىپ، الدى-الدىنا تاراپ ءار ءتۇرلى حالىقپەن سىبايلاس بولعان، ارالاسقان ءتۇرلى جۇرتتىڭ ءتۇرلى ءتىلىنىڭ تۇرىك تىلىنە جات سوزدەر، جات دىبىستار كىرىسىپ، ءتىل اراسىنىڭ بىرتە-بىرتە جىگى ۇلعايعان، ماقسۇت - سول جىكتى بىتەپ جالعاۋ بولسا، وعان ءتۇزۋدى قيسىق دەپ، دۇرىستى قاتە دەپ قىڭىر جولمەن كىرمەي، تۋرا جولمەن كەلۋ كەرەك.
شونكي دۇرىس پەن قاتەنى، قيسىق پەن ءتۇزۋدى ايىرۋعا جاراتقان كوكىرەكتە كوز بار. قاتە قايدا، دۇرىس قايدا - قارالىق. دۇرىس ەملە مەنەن قاتە ەملەنى ايىرۋعا مەنىڭ ويىمشا بۇلاي قاراۋ كەرەك شىعار دەيىم: ءتىل تابيعاتىنا قاراي ەملەنى ىڭعايلاۋ ما؟ جوق، ەملە تۇرىنە قاراي ءتىلدى ىڭعايلاۋ ما؟ مەن ويلايمىن، ەملە -جازۋ ءۇشىن شىعارعان نارسە، جازۋ - ءتىل ءۇشىن شىعارعان نارسە. ولاي بولسا ءتىلدى بۇزىپ ەملەگە ىڭعايلاۋ ەمەس، ەملەنى تىلگە ىڭعايلاۋ كەرەك. ءتىلدىڭ تابيعاتىنا قاراماي زورلاپ، ەملەگە تاڭىپ بايلاساق، قىتاي قاتىندارىنىڭ اياعى بولىپ شىعادى.
تۇرىك ءتىلىنىڭ بارىنە حومۋمي ەملە بولۋ كەرەك دەسەك، تۇرىكتىڭ قاي بالاسىندا ازباعان تۇنىق ءتىل، تۇزۋ ەملە بولسا، سونى الارعا كەرەك. اسىل ءتىل، تۇزۋ ەملە قازاقتا بولارعا ءتيىستى. نەگە دەسەك: اتا كاسىبىن تاستاماي ىستەپ كەلە جاتقان - قازاق. باسقا جۇرتقا ارالاسپاي، ءوز الدىنا وڭاشا، وقشاۋ جۇرگەن - قازاق. جات جازۋدىڭ ىڭعايىنا قاراپ، باسقالاردان ءتىلىن بۇزۋعا، اراسىنا جازۋ جايىلماعان تۇرىك بالاسى - قازاق.
... سىرتتان بىرەن-ساران جات سوزدەر كەلسە، ونى جانشىپ كەمىرىپ، ءوز ءتىلىنىڭ قالپىنا ءتۇسىرىپ العان - قازاق. جات جۇرتتىڭ شالىعى تيمەسە، جازۋ شالىعى تيمەسە، كاسىبى، عۇرپى وزگەرىلمەسە، جالعىز ءتىل وزگەرىلدى دەپ ايتۋعا ءتىپتى جول جوق. قازاقتىڭ ءتىلى وزگەرگەن ءتىل دەپ ايتۋعا جول جوق بولسا، ەملەسىن دە قيسىق دەپ ايتۋعا جول جوق: قازاقتا ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا حيلاف كەلەتىن ەملە جوق. ەدىلدەن باستاپ ەرتىسكە دەيىن، ورالدان باستاپ اۋعانعا شەيىن قازاقتا ءتىل دە ءبىر، ەملە دە ءبىر. قويشى، تۇيەشى، بيەشى ەملەسى دەگەن قازاقتا جوق نارسە. توقسانداعى شالىنىڭ، توعىزداعى بالاسىنىڭ - ءبارىنىڭ ەملەسى بىرەۋ- اق...
ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ءىسى جاڭا باستالىپ كەلەدى. نە بولارى بەلگىسىز. قازاق ءيا قۇرىپ جوق بولار، ءيا ءوز تىلىمەن دە وزگەلەردەي تىرشىلىك ەتەر. 20-عاسىرعا شەيىن تۇرىكتىڭ ءتىلىن ازدىرماي اسىل قالپىندا الىپ كەلگەن، ءتىل تۋراسىنداعى ابىروي مەن العىس قازاققا ءتيىستى. اتانىڭ ازدىرماي بەرگەن مۇلكىن، قولىمىزعا الىپ بىت-شىتىن شىعارساق، ول ۇنامدى ءىس بولماس.
