مايلىقوجا سۇلتانقوجا ۇلى

اۋىل موللاسىنان ساۋات اشىپ، ەسكىشە حات تانىعان. 14 جاسىندا اكەسىنەن ايىرىلعان اقىن تاعدىر تاۋقىمەتىن كوپ كورىپ، تەرمە-تولعاۋلار شىعارىپ ايتىس ونەرىنە بەت بۇرادى. ۇلدارى اسان، جولبارىس، يسابەك اكە جولىن قۋعان ءسوز شەبەرى ءاپايتوس اقىندار بولىپ ومىردەن وتكەن.

مايلىقوجا سۇلتانقوجا ۇلى XIX عاسىردا ءومىر سۇرگەن اقىن-جىراۋلاردىڭ ىشىندە وزىندىك ورنى ەرەكشە، ارتىنا مول مۇرا قالدىرىپ، حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن اقىن. اتاقتى جامبىل اقىننىڭ ءوزى ونىڭ اقىندىعىنا، عيبراتى مول ولەڭ-تەرمەلەرىنە «مايلىقوجا، ءسۇيىنباي، ءپىرىم ەدى سيىنعان» دەپ باعاسىن دا بەرىپ كەتكەن.

مايلىقوجا سۇلتانقوجا ۇلى ولەڭدەرىن اۋىزشا شىعارعان، ءوزى جازىپ قالدىرعان مۇرالارى دا كەزدەسەدى. مايلىقوجانىڭ ادەبي مۇراسىن جانرى مەن مازمۇنىنا قاراي بىرنەشە تاقىرىپتارعا بولۋگە بولادى: عيبرات، ناقىلدار («ەر كوگەرەر دۇعامەن»، «جولداس بولساڭ جاقسىمەن»، «جاقسى ادام قارتايسا»)، ارناۋ ولەڭدەر («احمەت تورەگە»، «تۇرلىبەككە»، تاعى باسقالار)، داستان-مىسالدار («قاسقىر»، «توتىناما»، «اڭقاۋ مەن قۋ»، «شورا باتىر»، «ءۇش جىگىت»)، ايتىستار.

مايلىقوجا اقىننىڭ ءسۇيىنباي، مادەلقوجا ءجۇسىپقوجا ۇلى، كۇدەرىقوجا، قۇلىنشاق، ايمان-گۇلحانىم، ۇلبيكە، قىرعىز اقىنى جانىستارمەن ءسوز سايىستىرۋى اقىن اتامىزدىڭ تەرەڭ ويلى شىندىقتى تۋ ەتكەن بىلىمدى شايىر ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز.

مىسالى، زامانداسى قۇلىنشاق اقىننىڭ:

«مايلى، مايلى دەگەنمەن ماي بولمادىڭ،

جۇرتتان الىپ جەگەنمەن باي بولمادىڭ» - دەگەنىنە لەزدە ءسوز تاۋىپ:

سەن قۇلىنشاق بولعالى تالاي بولدى.

نە قۇلىن، نە جاباعى تاي بولمادىڭ.

نەمەسە گۇلحانىم ارۋدىڭ:

كەدەيسىڭ قىزدى جىلقىسى كوپ باي الادى- دەگەن ازىلىنە:

بيبىمىز تەگىن قىزدى كۇندەمەيدى،

الدىڭ دەپ مۇنى قايدان ۇندەمەيدى.

باتىر ءبىر وق، باي ءبىر جۇرت ءبارى بەكەر،

دۇنيەنىڭ بايلىعى تىلدە دەيدى،-دەپ ورنىقتى، ويلى جاۋاپ بەردى.

قىرعىزدىڭ اسىل دەگەن بايىنىڭ تويىندا قازاق اقىندارى بەت قاراتپاعان جانىستى تاريح جولىمەن جىپسىز بايلاپ:

مولدالار كىتاپ وقىپ ءمان ايتادى.

بىلمەسە بەكەر ءسوزدى نەگە ايتادى.

«قىس-اسىل امبيەنىڭ» كىتابىندا

قىرعىزدىڭ اتا تەگىن يت دەپ ايتادى - دەپ يتتەي قاپقان جانى اقىندى جولبارىستاي تالاۋى مايلىنىڭ مىقتىلىعى بۇحارا - سامارقاندا بىلىم العاندىعىنىڭ سەپتىگى.

بىردە قاسىمبەك بولىستىڭ بايبىشەسى اقىننىڭ تارتپا جەلدىگىن قويىپ «ءۇش كۇن كۇتتىك ءبىزدى ءبىر ماقتامادىڭ تارتپا جەلدىگىڭمەن قۇرىپ كەتكىر مايلىقوجا» دەگەنىنە ءسوز سۇلەيى:

قازاقتىڭ وزا شاپقان مايلىسى ەدىم،

بۇل ولەڭىم بولماسا قاي كىسى ەدىم،

بەس- التى اۋىز ولەڭدى ايتىپ بەرىپ،

كوڭىلىن قوش قىلايىن بايبىشەنىڭ،

جوعالماسا قۇرىسىن تارتپا جەلدىك،

بۇرىن قاي ەر-توقىمى ساي كىسى ەدىم، - دەپ ەلدى ريزا ەتىپتى.

مايلىقوجا اقىننىڭ ءبىر توپ ولەڭدەرى يا. ليۋتيشتىڭ قۇراستىرۋىمەن 1883-جىلى تاشكەنتتە باسىلىپ شىققان «قىرعىز حرەستوماتياسى» كىتابىنا ەنگەن. مايلىقوجا سۇلتانقوجا ۇلى اۋىز ادەبيەتىن جاقسى بىلگەن، فولكلورشى ءا. ديۆايەۆ مول دەرەكتەردى مايلىقوجادان العان. كوپتەگەن ولەڭدەرى «ءۇش عاسىر جىرلايدى» (1964)، «بەس عاسىر جىرلايدى» (1964)، «اي، زامان- اي، زامان- اي» (1991) كىتاپتارىندا جانە «ناقىل» (1972) اتتى جەكە جيناعىندا جاريالانعان. «ايتىس» جيناعىنا (2 توم، 1988) اقىننىڭ ءبىرقاتار ايتىستارى ەنگەن.

شىمكەنت قالاسىندا مايلىقوجا سۇلتانقوجا ۇلىنا ەسكەرتكىش ءمۇسىن ورناتىلىپ، ءبىر كوشەگە ەسىمى بەرىلگەن.

2009-جىلى تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق- تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مادەنيەت ورتالىعىندا اقىن مايلىقوجا سۇلتانقوجا ۇلىنىڭ 175-جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان «قازاق ادەبيەتىندەگى كىتابي اقىندار ءداستۇرى» تاقىرىبىندا عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى.

دەرەك كوزى:

قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى، 6 توم.