ايەلدەردىڭ مۇمكىندىگى ءالى دە شەكتەۋلى: قازاقستان گەندەرلىك تەڭدىك ءۇشىن نە ىستەپ جاتىر
قازاقستاندىقتاردىڭ اراسىندا گەندەرلىك تەڭدىككە قاتىستى الاڭداۋشىلىق ارتقان.
وسىدان 7-8 جىل بۇرىنعى ساۋالنامادا ازاماتتاردىڭ كوبى ايەلدەردىڭ قۇقىعى مەن مۇمكىندىگى تەڭ دەسە، ەكى جىل بۇرىنعى ساۋالنامادا ايەلدەردىڭ قۇقىعىنا الاڭدايتىندار كوبەيگەن.
گەندەرلىك تەڭدىك رەيتينگىندە الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى كوش باستاپ تۇرسا، ەلىمىز بىرتىندەپ ىلگەرىلەپ كەلەدى. قازاقستانداعى گەندەرلىك تەڭدىك دەڭگەيى قانداي؟ ساراپشىلار نە دەيدى؟ مەملەكەت نە ىستەپ جاتىر؟ تولىعىراق Kazinform ساراپشىسىنىڭ ماتەريالىنان وقىڭىز.
الەم ەلدەرىندەگى گەندەرلىك تەڭدىك
دۇنيە جۇزىندە يسلانديا (0,912)، نورۆەگيا (0,879)، فينليانديا (0,863)، جاڭا زەلانديا (0,856) جانە شۆەتسيا (0,815) گەندەرلىك تەڭدىك يندەكسىندە كوش باستاپ تۇر.
پوستكەڭەستىك ەلدەر اراسىندا ليتۆا (9-ورىن)، لاتۆيا (13-ورىن)، مولدوۆا (19-ورىن)، ەستونيادا (22-ورىن) گەندەرلىك تەڭدىك دەڭگەيى جوعارى. بەلارۋس (41-ورىن)، ارمەنيا (61-ورىن)، قازاقستان (62-ورىن) جانە ۋكراينا (66-ورىن) رەيتينگتىڭ ورتاسىنا تامان ورنالاسقان. ودان كەيىن گرۋزيا (76-ورىن)، قىرعىزستان (84-ورىن)، ازەربايجان (97-ورىن) جانە تاجىكستان (111-ورىن) كەلەدى.
ايەلدەر ءۇشىن ەڭ ناشار ەلدەر - الجير، چاد جانە اۋعانستان.
جالپى، يندەكس جىل سايىن گەندەرلىك تەپە- تەڭدىك پەن ونىڭ ەۆوليۋتسياسىن نەگىزگى ءتورت ولشەم: ەكونوميكالىق قاتىسۋ جانە مانساپ مۇمكىندىكتەرى؛ ءبىلىم بەرۋ؛ دەنساۋلىق جانە ءومىر ءسۇرۋ؛ ساياسي قۇقىق پەن مۇمكىندىكتەر بويىنشا باعالايدى.
ايتا كەتۋ كەرەك، گەندەرلىك تەڭدىك بۇۇ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىندا قاراستىرىلعانداي، كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگىزى بولىپ سانالادى: «5-ماقسات: گەندەرلىك تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە بارلىق ايەل مەن قىزدىڭ قۇقىعىن كەڭەيتۋ» دەپ كورسەتىلگەن.
قازاقستانداعى گەندەرلىك تەڭدىك
بىلتىر قازاقستان اتالعان گەندەرلىك تەڭدىك يندەكسى بويىنشا (Global Gender Gap Report 2023) 146 ەلدىڭ اراسىندا 62-ورىندا بولدى. ءبىر جىل بۇرىنعى 65- ورىنمەن سالىستىرعاندا، يندەكس 0,721 گە دەيىن كوتەرىلدى.
قازاقستاندا گەندەرلىك ساياسات سالاسىنداعى نەگىزگى زاڭنامالىق اكت 2009 -جىلى قابىلدانعان. ول - «ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارى مەن تەڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەرى تۋرالى» زاڭ. ودان بەرى تالاي قۇجات بەكىتىلىپ، تالاي ورگان قۇرىلدى. دەگەنمەن بۇل ساياسات سوڭعى جىلدارى عانا ەداۋىر ىلگەرىلەدى.
مەملەكەتتىك ساياساتقا گەندەرلىك تاسىلدەردى كەڭىنەن ەنگىزۋ جانە زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرۋ سوڭعى بەسجىلدىقتا ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ تەپە- تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى فاكتورىنا اينالدى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ ارتقانىن بايقاۋعا بولادى. وعان مىنالار: ايەلدەرگە ارنالعان كاسىپتەردىڭ ءتىزىمىن الىپ تاستاۋ، جالعىزباستى اكەلەرگە ءوزىن جانە بالالارىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرۋ، پارلامەنتتە ايەلدەرگە، جاستارعا جانە مۇگەدەكتەرگە 30 پايىز كۆوتا بەرۋ، ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ بويىنشا مەملەكەتتىك جانە گەندەرلىك ساياسات ستراتەگياسىن ازىرلەۋ جانە ىسكە اسىرۋ، تۇرمىستىق زورلىق- زومبىلىق پەن ايەلدەر مەن قىزدارعا قاتىستى كەمسىتۋشىلىككە قارسى كۇرەس شارالارىن كۇشەيتۋ دالەل،- دەيدى قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى الەۋمەتتىك جانە گەندەرلىك زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ جوبا مەنەدجەرى ايگەرىم قۇسايىن قىزى.
ال، «ستراتەگيا» الەۋمەتتىك جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعى» قوعامدىق قورىنىڭ باسشىسى گۇلميرا يلەۋوۆا ەلىمىزدە كەي ءداستۇر گەندەرلىك تەڭدىكتى كەرى تارتادى دەگەن ءۋاج ايتتى.
گەندەرلىك دامۋ مەن تەڭدىك ماسەلەلەرىنە مەملەكەت پەن قوعام ۇنەمى نازار اۋدارىپ، قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىرۋى كەرەك. ەڭ ايقىن مىسال، قالىڭمال تاقىرىبى. 100 جىل بۇرىن قازاقستاندا قالىڭدىق باعاسى زاڭمەن الىنىپ تاستالدى، ءبىراق بۇگىندە «ايەل ءۇشىن - اقشا» ارحايكالىق تاۋار الماسۋى جاڭا كۇشپەن قايتا جالعاسىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. بۇل سالت-ءداستۇر دەگەن جەلەۋمەن جاسالىپ جاتقانىمەن، بارلىق ءداستۇر مىندەتتى تۇردە قالپىنا كەلۋى كەرەك دەپ ەشكىم ايتا المايدى، اسىرەسە مۇنداي اقىلعا قونىمسىز ءداستۇر. ودان قالدى، بۇل جالعىز مىسال ەمەس. قىسقاشا ايتقاندا، قازاقستانداعى گەندەرلىك تەڭدىكتى كەرى تارتاتىن جاعدايلار بار جانە ولار ءجيى بولىپ تۇرادى،- دەپ باعالادى گۇلميرا يلەۋوۆا ەلىمىزدەگى گەندەرلىك تەڭدىكتى.
بۇدان بولەك ساراپشى تۇرعىندار گەندەرلىك تەڭدىك جاعدايىن قالاي باعالايتىنىنا قاتىستى جاۋاپ بەردى.
پىكىرىمدى دالەلدەۋ ءۇشىن 2015 جانە 2022 -جىلدارعا سالىستىرمالى مالىمەتتەردى ايتايىن. ماسەلەن، 2015 -جىلى رەسپوندەنتتەردىڭ %81 ى ءبىزدىڭ ەلدە ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ قۇقىعى تەڭ جانە مۇمكىندىكتەرى بىردەي ەكەنىن ايتسا، 2022 -جىلدىڭ كوكتەمىندە بۇل پىكىردى تەك %69 ى عانا قولداعان. ەگەر بۇرىن «قازاقستاندا ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ قۇقىعى تەڭ ەمەس» دەگەن پىكىردى ءاربىر جەتىنشى ساۋالناماعا قاتىسۋشى قولداسا، بۇگىندە ءاربىر ءتورتىنشى ادام مۇنداي پىكىرمەن كەلىسەدى، - دەپ كەلتىردى ساۋالناما قورىتىندىسىن مامان.
گەندەرلىك تەڭدىككە الاڭداۋشىلار كوبەيدى
ساراپشىنىڭ سوزىنشە، 2022 -جىلى ايەلدەردىڭ %27 ى (2015 -جىلى %18 بولعان) جانە ەرلەردىڭ %22 ى (2015 -جىلى - %12) گەندەرلىك تەڭ قۇقىق جوق ەكەنىن ايتقان، ياعني بۇدان ءبىز ازاماتتاردىڭ گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەسىنە الاڭداۋى ارتقانىن بايقايمىز.
سونداي- اق، اتالعان ساۋالنامالارعا قاتىسقان قازاقستاندىقتاردىڭ پىكىرىنشە، ايەلدەر مەن ەرلەر اراسىنداعى تەڭدىككە قول جەتكىزۋگە ايەلدەردىڭ ءرولى مەن ورنى تۋرالى ءداستۇرلى ستەرەوتيپتەردىڭ تارالۋى كەدەرگى كەلتىرەدى.
ەر ادامدار رەنجىمەسىن، ايەلدەر جۇمىسقا وتە تياناقتى قارايدى - پرەزيدەنت
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ 2023 -جىلعى مالىمەتىنشە، قازاقستاننىڭ ەڭبەك نارىعىندا 4,3 ميلليون ايەل بار. ايەلدەردىڭ باسىم بولىگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا - 872,9 مىڭ، كوتەرمە نەمەسە بولشەك ساۋدادا تاعى 866,9 مىڭ، اۋىل، ورمان جانە بالىق شارۋاشىلىعىندا 453,1 مىڭ ادام جۇمىس ىستەيدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا 406,9 مىڭ ايەل، ونەركاسىپ سالاسىندا 337,3 مىڭ، قۇرىلىس سالاسىندا 128,8 مىڭ ادام جۇمىس ىستەيدى. ال ونەر، ويىن- ساۋىق جانە دەمالىس سالالارىندا 74,3 مىڭ ايەل جۇمىس ىستەيدى
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ تا ايەلدەردىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالايدى. بۇدان بولەك پرەزيدەنت ستاتيستيكاعا سۇيەنىپ، ولار جەمقورلىققا بەيىم ەمەس ەكەنىن ايتقان بولاتىن. سونداي- اق، ول 20-اقپاندا وتكەن جاستار كادر رەزەرۆىنىڭ فورۋمىندا ەلىمىزدىڭ ادىلەتتى مەملەكەت ءارى ينكليۋزيۆتى قوعام قۇرىپ جاتقانىنا، گەندەرلىك تەڭدىكتى ساقتاۋ ماسەلەسىنە نازار اۋداردى.
مەملەكەتتىك اپپاراتتاعى ايەلدەردىڭ ۇلەسى 55 پايىزعا جۋىقتاعانىنا قاراماستان، باسشىلىق قۇرامدا بۇل كورسەتكىش 39 پايىزدان اسپايدى. ءوز تاجىريبەمنەن بىلەتىنىم، ايەلدەردى قىزمەتكە تارتۋ كەرەك. بىرىنشىدەن، ەر ادامدار رەنجىمەسىن، ايەلدەر جۇمىسقا وتە مۇقيات، تياناقتى قارايدى. ەر ادامدارمەن سالىستىرعاندا، جەمقورلىق ارەكەتتەرگە بەيىم ەمەس. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ ستاتيستيكاسى سوعان مەڭزەيدى. ساياسي قىزمەتكەرلەر اراسىندا دا ەلەۋلى تەڭسىزدىك بايقالادى. ولاردىڭ قاتارىنداعى ايەلدەردىڭ سانى 10 پايىزعا جەتپەيدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى جاستاردىڭ ۇلەسىنە قاتىستى دا ديسپروپورتسيا بار. مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ايەلدەردىڭ، جاستاردىڭ جانە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك. ولاردىڭ، اسىرەسە، باسشىلىق قۇرامدا قىزمەت ەتۋىنە بارىنشا مۇمكىندىك بەرگەن ءجون،- دەدى پرەزيدەنت.
ۇيات بولادى VS شاعىم جازۋ
ەلىمىزدە ايەلدەر قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن ارنايى ورگاندارعا جۇگىنۋى ارتقان. بۇل دا - قۋانتارلىق جاعداي. سەبەبى بۇعان دەيىن قۇقىعىن قورعاۋدى تالاپ ەتەتىندەر كوپ بولماعان، ءتىپتى از بولدى دەۋگە بولادى. كوبى «ۇيات بولادىمەن» جابىلاتىن. ەندى جاعداي وزگەردى.
بىلتىرعى 6 ايدا ايەلدەر ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە 925 ءوتىنىش جولداعان، بۇل-ۋاكىلگە تۇسكەن باسقا وتىنىشتەردىڭ جالپى سانىنىڭ %32,7- ى. گەندەرلىك كەمسىتۋشىلىك ماسەلەسى بويىنشا 8 ارىز ءتۇسىپ، بۇل جالپى وتىنىشتەردىڭ %0,28 ىن قۇراعان.
ايەلدەردەن تۇسەتىن شاعىمدار نەگىزىنەن ولاردىڭ ەڭبەك، تۇرعىن ءۇي، الەۋمەتتىك، نەكە جانە وتباسى زاڭناماسى سالاسىنداعى قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋىنا قاتىستى بولعان. سونداي- اق، ادەتتە، قارجىعا قاتىستى قيىندىقتار كەزدەسەدى، ولاردىڭ زاڭگەردەن كومەك الۋ ءۇشىن اقشاسى ازدىق ەتەدى جانە ولار كوبىنە قۇقىعىن قورعاۋدىڭ جولدارىن بىلمەيدى، - دەپ اتاپ ءوتتى ايگەرىم قۇسايىن قىزى.
حالىقارالىق ۇسىنىمعا قاتىستى قازاقستاننىڭ جوسپارى
ب ۇ ۇ ۇسىنىمدارىنا سايكەس، ايەلدەردىڭ مۇددەسىن ەسكەرۋ جانە تولىق كورسەتۋ ءۇشىن بيلىك قۇرىلىمدارىندا جانە شەشىم قابىلداۋ دەڭگەيىندە ايەلدەر وكىلدىگىنىڭ %30 دەڭگەيى قاجەت دەپ سانالادى.
بۇل دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن 2022 -جىلى قازاقستانداعى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياساتتىڭ 2030 -جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى جاڭارتىلدى جانە ونى ىسكە اسىرۋدىڭ جاڭارتىلعان جوسپارى قابىلداندى. وعان سايكەس نىسانالى ينديكاتور ايقىندالدى - اتقارۋشى، وكىلدى جانە سوت ورگاندارىندا، مەملەكەتتىك، كۆازيمەملەكەتتىك جانە كورپوراتيۆتىك سەكتورلارداعى شەشىمدەر قابىلداۋ دەڭگەيىندە ايەلدەردىڭ ۇلەسى 2023 -جىلى %25، 2027 -جىلعا قاراي %27، 2030 -جىلعا قاراي %30 قۇراۋى كەرەك، - دەيدى ساراپشى.
ءيا، ەلىمىدە جۇرگىزىلىپ جاتقان گەندەرلىك ساياساتتىڭ بولىگى رەتىندە 2030 -جىلعا قاراي ۇزاق مەرزىمدى ناتيجەلەر كۇتىلۋدە. سونىڭ ىشىندە ايەلدەردىڭ ورتاشا جالاقىسىنىڭ ەرلەرگە قاراعاندا گەندەرلىك الشاقتىعى %21 قۇراپ، ماتەريالدىق يگىلىكتەرگە (مۇلىك، تۇرعىن ءۇي، كولىك، جەكە كاسىپكەرلەر) يەلىك ەتەتىن ايەلدەردىڭ ەرلەرگە قاتىستى ۇلەسى %10 عا ارتادى دەپ جوسپارلانعان. سونىمەن قاتار، شەشىمدەر قابىلداۋ دەڭگەيىندە اتقارۋشى، وكىلدى جانە سوت ورگاندارىندا، مەملەكەتتىك، كۆازيمەملەكەتتىك جانە كورپوراتيۆتىك سەكتورلارداعى ايەلدەردىڭ ۇلەسى %30، بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ايەلدەر ۇلەسى %10 قۇراۋى كوزدەلگەن. بۇعان قوسا ايەلدەر تاراپىنان دا قۇقىعىن تالاپ ەتەتىندەر دە كوبەيگەن. دەمەك تالاپ تا كۇشەيدى دەگەن ءسوز.
قورىتا ايتساق، ەلىمىز ايەلدەردى قوعامنىڭ ساياسي، ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق سالالارىنا تارتۋدا ءبىرشاما جەتىستىكتەرگە جەتتى. دەگەنمەن جوعارىداعى ستاتيستيكا مەن ساۋالنامالارعا سۇيەنىپ، ايەلدەردىڭ مۇمكىندىكتەرى ءالى دە ايتارلىقتاي شەكتەۋلى دەۋگە ءالى نەگىز بار.
اۆتور
راحيلا تلەۋوۆا
