مۇنايدان كەيىنگى ءداۋىر: كرەاتيۆتى يندۋستريا قازاقستان ەكونوميكاسىن قالاي قۇتقارادى

ءتىپتى الەمگە تانىمال دجەكي چاننىڭ ماڭعىستاۋ وڭىرىندە فيلم تۇسىرۋگە كىرىسكەنىن كوردىك. مۇنىڭ ءبارى كرەاتيۆتى يندۋسترياعا قالاي اسەر ەتەدى، ونەر ارقىلى ەكونوميكانى كوتەرۋ مۇمكىن بە؟ Kazinform ءتىلشىسى تاقىرىپتى تالداپ كوردى.

كرەاتيۆتى سەكتورعا نەجاتادى؟

سالالىق تۇسىنىكتەمەدە كرەاتيۆتى يندۋستريانى شىعارماشىلىق پەن زياتكەرلىك ەڭبەك رەتىندە سيپاتتايدى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ۇستانىمى دا وسىعان شامالاس: قازىر كينو، مۋزىكا، ديزاين، ساۋلەت، انيماتسيا، ءسان، جارناما، مەديا، كومپيۋتەرلىك ويىندار، ءتىپتى قولونەر سەكىلدى 50 گە جۋىق سالا وسى باعىتقا ەنگەن. دەمەك، كرەاتيۆتى يندۋستريا - شىعارماشىلىق الەۋەتتى كوممەرتسيالىق قۇندىلىققا اينالدىرىپ، مادەنيەت پەن بيزنەستى، يننوۆاتسيا مەن كاسىپكەرلىكتى ۇشتاستىراتىن ەكوجۇيە.

بۇگىندە قازاقستاننىڭ كرەاتيۆتى ەكونوميكا سالاسىندا شامامەن 46,5 مىڭ كاسىپكەر بار. ولار 160 مىڭعا جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. يندۋسترياعا كينو، انيماتسيا، گەيمديەۆەلوپمەنت، تسيفرلىق ونەر، ءسان، ديزاين جانە حالىقتىق قولونەر سەكىلدى سالالار وراسان ۇلەس قوسا باستادى.

جاھان ەلدەرى كرەاتيۆتى يندۋستريانى وزدەرىنىڭ ەكونوميكالىق جانە مادەني ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي دامىتىپ كەلەدى. مىسالى، ا ق ش-تا كينو ءوندىرىسى، كرەمني القابىنداعى تەحنولوگيالىق ەكوجۇيە جانە مۋزىكا يندۋسترياسى جەتەكشى ورىنعا يە. وڭتۇستىك كورەيا K-pop مادەنيەتى، كينو جانە ويىن ازىرلەۋ سالالارى ارقىلى الەمدىك نارىقتا تانىلدى. قىتاي ونلاين-پلاتفورمالار، انيماتسيا جانە ەلەكتروندى كوممەرتسيا باعىتىندا كوش باستاپ كەلەدى. ال فرانسيا ءسان يندۋسترياسى جانە كينەماتوگرافيا ارقىلى تانىمال.

جاسىراتىنى جوق، اتالعان بارلىق سالا دەربەس ونەر، جەكە كوممەرتسيالىق باعىت رەتىندە تانىلىپ كەلدى. الايدا قازىر ينتەللەكت پەن ونەردى قاجەت ەتەتىن بۇل باعىتتاردى تۇتاس بلوك تۇرىندە قابىلداۋ بەلەڭ الدى. ءوز كەزەگىندە مۇنداي جىكتەۋ ستراتەگيالىق- ەكونوميكالىق جوسپار قۇرۋدى جەڭىلدەتتى.

ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا، الەمدىك كرەاتيۆتى يندۋستريا نارىعىنىڭ كولەمى - 104,2 ميلليارد دوللار، ال شىعارماشىلىق سەكتوردىڭ جالپى كاپيتالداندىرىلۋى 3 تريلليون دوللارعا جۋىق. قازىرگى تاڭدا كرەاتيۆتى ەكونوميكا الەمدىك جالپى ىشكى ءونىمنىڭ شامامەن 3 پايىزىن قامتاماسىز ەتسە، ەۋروپادا كورسەتكىش 4,4 پايىزعا جەتەدى. 50 ميلليوننان استام ادام شىعارماشىلىق سالادا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. سوندىقتان كرەاتيۆتى يندۋستريا جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى درايۆەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى دەۋگە تولىق نەگىز بار.

«FinikS» كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى سىمبات ساعيدوللايەۆا كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى تۇسىن اتادى. ونىڭ سوزىنشە، سالانى ەكونوميكادان بولەك، «جۇمساق كۇش» (soft power) رەتىندە پايدالانۋعا بولادى، ياعني كرەاتيۆ الەمدىك ىقپال مەن مادەنيەت ەكسپورتىنا جول اشادى دەگەن ويدا.

- كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ باعىتى كوپ. سونىڭ ءبىرى - ونەر سالاسى. مىسالى، ديماش قۇدايبەرگەندى الىپ قارايىق. وتكەن جىلى دۋبايدا بولدىم. سول كەزدە كوبى قازاقستاننان كەلگەنىمىزدى بىلگەسىن ءبىزدى ديماشپەن بايلانىستىردى. الەم ەلدەرى ءبىر-ءبىرىن ونەر ارقىلى، مادەنيەت ارقىلى، يدەيا ارقىلى تانيدى، ياعني مادەنيەت پەن ونەر - كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ ماڭىزدى بولىگى دەگەن ءسوز. سوندىقتان كرەاتيۆتى ەكونوميكانى تابىس كوزى رەتىندە عانا ەمەس، ىقپال ەتۋ قۇرالى رەتىندە دە پايدالانۋعا بولادى،- دەيدى ساراپشى.

سۇرانىس vsتابىس

بۇل ۇعىم بۇرىننان قولدانىلعانىمەن، قازاقستاندا كەيىنگى جىلدارى عانا ەكونوميكالىق باعىت رەتىندە قاراستىرىلا باستادى. بيىل زاڭنامالىق تۇرعىدا العاشقى قادام جاسالىپ، پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ كرەاتيۆتى يندۋستريانى قولداۋعا باعىتتالعان زاڭعا قول قويدى. قازىر وسى زاڭداردىڭ اسەرى ايقىن سەزىلىپ وتىر:

· مينيسترلىكتەر مەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋعا ارنالعان باعدارلامالار ازىرلەپ جاتىر؛

· كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ قورى قۇرىلدى؛

· 20 وڭىردە كرەاتيۆتى حاب جۇمىس ىستەيدى؛

· كرەاتيۆتى يندۋسترياعا جاتاتىن 43 ەكونوميكالىق قىزمەت ءتۇرى ارنايى ونلاين- پلاتفورماعا ەنگىزىلدى.

ەڭ ماڭىزدىسى، ۇكىمەت 2029 -جىلعا قاراي كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ ج ءى ءو- دەگى ۇلەسىن 2 پايىزعا، جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانىن 180 مىڭ ادامعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.

بۇل مەجەنى ورىنداۋ قانشالىقتى مۇمكىن، ىشكى نارىقتاعى سۇرانىس كولەمىن الدىن الا باعامداۋعا بولا ما؟ مىنە، وسى سۇراق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن ەكىگە جارادى.

مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، كرەاتيۆتى سەكتوردىڭ باسەكەگە قابىلەتى جوعارى ءارى سالاعا قارجى قۇيۋعا قۇلىقتى ينۆەستورلاردىڭ دا قاتارى ارتىپ كەلەدى. مىسالى، 2025-جىلى شىعارماشىلىق، ونەر جانە ويىن-ساۋىق سالاسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا %30 عا وسكەن. بيىل دا اۋقىمدى جوبالار باستاۋ الىپ، شەتەلدىك ينۆەستورلار سالاعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.

ەكىنشى سەبەپ -مەملەكەتتىك قولداۋ. ءقازىر كرەاتيۆتى قىزمەتتىڭ 40 تان استام ءتۇرى رەسمي رەەسترگە ەنگىزىلگەن. مەملەكەت وسى تىزىمدەگى قىزمەتتى جاسايتىن سالا كاسىپكەرلەرىنە ارنايى سالىق رەجيمىن بەلگىلەدى. ەندى بۇل سالاداعى بيزنەس سۋبەكتىلەرى كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنان، جەكە تابىس سالىعىنان جانە قوسىلعان قۇن سالىعىنان تولىق بوساتىلىپ، ورنىنا جەڭىلدەتىلگەن ءبىرتۇتاس سالىق تولەيدى: جەكە كاسىپكەرلەر ءۇشىن -%2- 4، جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر ءۇشىن - %8. بۇل تازا تابىستى ارتتىرىپ، كرەاتورلاردىڭ كولەڭكەلى ەكونوميكادان شىعۋىنا جول اشپاق.

يدەيا ەكسپورتى

كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ ءونىمى دە شيكىزات سەكىلدى: سۇرانىس پەن وندىرىستە بالانس بولۋى شارت. سەبەبى قانشا جەردەن كرەاتيۆتى يندۋستريا وكىلدەرىن كوبەيتكەنىمىزبەن، ەلدىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى ارتپاسا، جاسالعان ەڭبەكتىڭ ءبارى بەكەر. قاراپايىم تىلمەن ايتساق، حالىقتىڭ تۇراقتى كونتسەرتكە بارۋعا، ءساندى كيىم ساتىپ الۋعا قارجىسى بولۋى ءتيىس.

ەكونوميست قاجىكەلدى شامبىلدىڭ سوزىنشە، كرەاتيۆتى يندۋستريا ماكروەكونوميكا جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك دامۋىمەن قاتار ءجۇرۋى كەرەك.

- كرەاتيۆتى يندۋستريا سالاسى تولەم قابىلەتى جوعارى نارىقتا جاقسى داميدى. مىسالى، امەريكادا ەكونوميكانىڭ وزگە سالالارىنىڭ وركەندەۋى ناتيجەسىندە ورتا تاپ جاقسى قالىپتاسىپ، كرەاتيۆتى يندۋستريادا مول مۇمكىندىكتەرگە جول اشتى… قازىرگى تاڭدا اتالعان سالا ليۋكسەمبۋرگ، بەلگيا، دانيا، نورۆەگيا، شۆەتسيا، شۆەيتساريا ەلدەرىندە قانات جايىپ كەلەدى. ولاردا ادام سانى از، نارىعى شاعىن بولسا دا، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى وتە جوعارى، - دەيدى ەكونوميست.

«جايدارمان» جاستار قوزعالىسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى جاناسىل بولاتبەكتىڭ سوزىنشە، قازاقستانداعى كرەاتيۆتى يندۋستريانى قۇتقارۋدىڭ جالعىز جولى - الەمدىك نارىق.

- كرەاتيۆتى ەكونوميكانىڭ ماقساتى - تابىس اكەلۋ. ونى ەكىگە بولۋگە بولادى: ىشكى نارىق جانە سىرتقى نارىق. ىشكى نارىقتاعى تابىس كولەمى از، سىرتقى نارىققا شىققان كەزدە عانا اۋقىمدى تابىسقا كەنەلۋگە جول اشىلادى. بايقاساڭىز، ينتەرنەت پلاتفورمالارعا سالىنعان مۋزىكالىق ءونىمدى سىرتقى اۋديتوريا قاراسا، تولەنەتىن قالاماقى جوعارى بولادى. سوندىقتان قازاق ءتىلدى نارىقتاعى سۇرانىس سالانى العا جىلجىتۋعا، ومىرشەڭ ەتۋگە جەتكىلىكسىز. مەملەكەت كرەاتيۆتى يندۋستريا وكىلدەرىنىڭ الەمدىك ارەناعا شىعۋىنا باسىمدىق بەرۋى شارت،-دەيدى ول.

سىمبات ساعيدوللايەۆا دا شىعارماشىلىق ءونىمدى ەكسپورتاۋدى دۇرىس دەپ سانايدى. سەبەبى ورتالىق ازيا نارىعى شاعىن، ال الەمدە كرەاتورلارعا سۇرانىس جوعارى. ينۆەستيتسيا دا ءىرى نارىققا ارنالعان جوبالارعا سالىنادى. الايدا باسىمدىق شىعارماشىلىق ونىمگە ەمەس، يدەياعا بەرىلگەنى پايدالى.

- كرەاتيۆتى يندۋستريا بىرنەشە كەزەڭنەن وتەدى: يدەيا - تۇتىنۋ - ءونىم - كوممەرتسيا. وسىنىڭ ىشىندە يدەيا ماڭىزدى. كرەاتيۆتى يدەيا ءبىر سالاعا عانا ەمەس، بىرنەشە باعىتقا اسەر ەتۋى كەرەك. مىسالى، ءسان سالاسىن الايىق. ول جەردە ءسان اگەنتتىگى، ونەركاسىپ، جارناما توعىسىپ جاتىر. ءبىر يدەيا شىقسا، ول بارلىق باعىتقا ىقپال ەتە الادى. سول سەبەپتى مەملەكەت ءبىر رەتتىك تابىس اكەلەتىن يدەياعا ەمەس، سالالارعا ىقپال ەتەتىن مۋلتيپليكاتيۆتى يدەياعا باسىمدىق بەرگەنى ءجون. ال الەمدىك نارىققا شىعۋ ءۇشىن ەكوجۇيە مەن ينفراقۇرىلىم قاجەت،-دەيدى سپيكەر.

الەمدىك تاجىريبە مەن ءبىلىم

يدەيا ەكسپورتى قازاقستاندىق كرەاتورلارعا جات ەمەس. اسىرەسە سيفرلىق سەرۆيستەر، انيماتسيا، مۋزىكا يندۋسترياسى، كينو ءوندىرىسى، كومپيۋتەرلىك ويىنداردى ازىرلەۋ جانە IT دا يدەيا ەكسپورتى بۇرىننان بار. بۇعان وتاندىق Higgsfield AI ستارتاپى مىسال بولا الادى. قازىر جوبانىڭ نارىقتىق قۇنى - 1 ميلليارد دوللار. الەمنىڭ ءىرى تەحنولوگيالىق كومپانيالارى، سونىڭ ىشىندە Meta دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، جوبانى ساتىپ الۋ جولىن قاراستىرعان بولاتىن.

قازاقستاندا 2026- 2030-جىلدارعا ارنالعان كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى ازىرلەندى. قۇجاتتى دايىنداۋ بارىسىندا 18 ەلدىڭ تاجىريبەسى جان- جاقتى زەرتتەلگەن. مىسالى، 1998-جىلى ۇلى بريتانيا العاش شىعارماشىلىق سەكتورعا جاتاتىن باعىتتاردى ايقىنداۋدى باستاعان بولاتىن. 2000-جىلى قىتاي «شىعارماشىلىق يندۋستريا» تۇجىرىمداماسىن قابىلداسا، 2013-جىلى وڭتۇستىك كورەيا «كرەاتيۆتى ەكونوميكا قالاسى» اتتى ونلاين-پلاتفورمانى ىسكە قوستى. كەيىنگى جىلدارى تۇركيا تەلەسەريالدار ەكسپورتى بويىنشا الەمدەگى جەتەكشى ەلگە اينالسا، پولشاداعى زياتكەرلىك مەنشىك يەلەرىنە سالىق جەڭىلدىكتەرى دامىعان.

كرەاتيۆتى يندۋستريا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ 5-10 پايىزىنا دەيىن ۇلەس قوسا الاتىن الەۋەتكە يە. الايدا ءول ۇشىن شىعارماشىلىق قابىلەت پەن كاسىپكەرلىك داعدىنى ۇشتاستىراتىن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ ماڭىزدى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە، مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ ديزاين، مەدياساۋات، سيفرلىق تەحنولوگيالار جانە كرەاتيۆتى ويلاۋ نەگىزدەرىن وقىتۋ كوپ كومەك بەرەدى. سەبەبى كرەاتيۆتى ەكونوميكا ادامنىڭ بىلىمىنە، يدەياسىنا، زياتكەرلىك الەۋەتىنە تاۋەلدى.

ەرسىن شامشادين