«اي ءمۇيىز» - ۇلت مىنەزىنىڭ ايناسى
استانا.قازاقپارات - كلاسسيك جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ «مەنىڭ كەيىپكەرلەرىمنىڭ پروتوتيپى - ءوز اۋىلىمنىڭ ادامدارى...» دەگەنىندەي، مەرەكە قۇلكەنوۆتىڭ «ايءمۇيىز» اڭگىمەسىنىڭ كەيىپكەرلەرى دە ءوزى تۋىپ-وسكەن اۋىلىنىڭ ادامدارى ەكەنى بايقالىپ تۇرادى.
اڭگىمەدە مۇراتتىڭ اجەسى بەينەلەنەتىن تۇستاردى وقىپ وتىرىپ مەنىڭ دە ناعاشى اجەم كوز الدىما كەلدى. كوكشىل ماقپال كامزولىنىڭ جانقالتاسىنداعى مۇسكات جاڭعاعى مەن قالامپىر ءيىسى مۇرىنىمدى قىتىقتاپ، ءتىپتى اقىرىن عانا انىق سويلەپ، قۇلاققا جىلى قۇيىلىپ تۇراتىن داۋىسىن دا ەستىگەندەي بولامىن...
قازاق تاربيەسى بالاعا اتا-اجەسىنە ەرىپ ءجۇرىپ، ونەگە كورۋ ارقىلى بەرىلەدى. بالا توي-تومالاق، اسقا اتا-اجەسىنە ەرىپ بارىپ قۇيماقۇلاق بولسا، ادەت-عۇرىپ، ۇلكەندەردىڭ دانالىعىن قۇلاعىنا قۇيىپ الادى. «كورسەم، بىلسەم» دەگەن ونداي بالا ەرتەڭ ۇلتتىڭ رۋحاني مۇراسىن جادىنا ساقتاۋشى جازۋشى نە ءبىر ۇلكەن ونەر ادامى بولۋى مۇمكىن. ال ەكى كوزى تەك داستارقاندا بولىپ، باۋىرساققا تويعانىنا ءماز بالانىڭ كەيىن كىم بولارىن ءبىر قۇداي بىلەدى. ال مەرەكە قۇلكەنوۆتىڭ مۇراتى - حاراكتەرى كۇردەلى وبراز. قازاق تاربيەسىنە قانعان مۇرات اي ءمۇيىز قوشاقانىن سونشاما جاقسى كورە تۇرا، وكىنىشكە قاراي، سۇيىكتى قوشاقانىنا ارا ءتۇسىپ، ماحامبەتتەرشە «اقىرىپ تەڭدىك سۇراي المايدى». نەگە؟ ءبىز وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن وزىمىزشە تابۋعا تىرىستىق.
قۇلكەنوۆتىڭ مۇراتى ۇلكەندەردىڭ تاربيەسىن كورگەن، جىر- داستان، ەرتەگى تىڭداپ، قاھارمان كەيىپكەرلەرىنە ۇقساعىسى كەلىپ ءوسىپ كەلە جاتقان كوكىرەگى ساۋلەلى بالا. الايدا مۇرات نەگە كەرقۇلا اتتى كەندەبايداي بولا المادى؟ نەگە ونىڭ موينىنان قۇشاقتاپ الىپ، پىشاقتان ساقتاپ قالا المادى؟ اتاسى مەن اجەسىنىڭ بالاسى دەگەن تاۋداي دارەجەسى، بەدەلى بار ەدى عوي. جازۋشى وسى جەردە وتە كۇردەلى ماسەلەنى كوتەرەدى.
« - قاراعىم، مۇراتجان، «اۋىزىن ءۇرىپ، اياعىن سىپىرعان اق-ادال مال» دەگەن وسىنداي بولادى. سەن كەلەسى جىلى ون ۇشكە تولاسىڭ، قازاقتا «ون ۇشتە وتاۋ يەسى» دەگەن ماعىنالى ءسوز بار، مىنا اق قوشاقان سەنىڭ العاشقى اق-ادال مالىڭ بولسىن، دەدى اجەم اق تۇساقتىڭ جانىندا كۇيبەڭدەپ وتىرىپ.
- اق-ادال مال دەگەن نە ءسوز، اجە؟-دەدىم مەن تۇسىنبەي.
- ءوزىڭ باعىپ-قاعىپ وسىرگەن جانۋارىڭ اق-ادال مالىڭ بولادى، بالام. سەن ءبىلىپ ءجۇر، ءتورت تۇلىك مال ادام بالاسىنا اللانىڭ بەرگەن سىيى. ەسىڭدە بولسىن، اللا تاعالا يبراھيمگە «تۋعان ۇلىڭ يسمايىلدى قۇرباندىققا شال» دەپ ءامىرىن بەرگەندە ول ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىنداپ، بالاسىن قۇرباندىققا شالۋعا الىپ كەلگەنىنە ريزا بولىپ، يسمايىلدىڭ جانىن كەشىپ، ونىڭ ورنىنا قۇرباندىققا شالۋعا كوكتەن جۋان قوشقار تۇسىرەدى عوي. سوندىقتان دا قوي ءتورت تۇلىكتىڭ ىشىندە ەڭ قاسيەتتىسى، - دەدى اجەم قان ارالاس اۋىر نارسەنى تۇساقتىڭ جانىنان بەرى الىپ جاتىپ».
اڭگىمەنىڭ يدەياسىنا قارماق وسى جەردەن سالىنادى، قازىعى قادالادى. ونى اجەسى ۇلت داستۇرىمەن نەمەرەسىنە اتايدى. ەندى ونىڭ تاعدىرى مۇراتتىڭ قولىندا دەسە دە بولادى. جازۋشى مۇراتتىڭ ادامي بولمىسىنا سىن بولار دەتالدى وسى جەردە ەلەۋسىزدەۋ عانا ايتىپ وتىرىپ الداعى وقيعا ارقاۋىن التىن شەگەمەن شەگەلەي كەتەدى.
«اق قوشاقان ماعان، مەن وعان ابدەن باۋىر باسىپ الدىق. ول دا مەنى ەرەكشە جاقسى كورەدى. مەكتەپتەن كەلە جاتقاندا الىستان كورەدى دە تۇرا شابادى، كەلدىڭ بە دەگەندەي «ءما، ءما» دەپ قوڭىراۋلاتا ماڭىرايدى. ءتورت اياعىن دىك-دىك ەتكىزىپ سەكىرىپ-سەكىرىپ قويادى».
جازۋشى ونى ميفولوگيالىق كەيىپكەرگە جاقىنداتىپ، ەرتەگى كەيىپكەرلەرىنىڭ تۇلپارىنا بالاپ، اسپانداعى ايمەن شەندەستىرە وتىرىپ اي ءمۇيىز دەپ ات قويادى. اڭگىمەنىڭ اتاۋى ادەمى، يدەياسىن اشارداي ءدال قويىلعان. «اي ءمۇيىز» اتاۋى تراگيپوەتيكالىق وبراز تۋدىرادى. اۆتور ميستيكالىق كوڭىل كۇي بەرەتىن، تىلسىمى مول اسپان دەنەسى - ايدى اق قوشقارىنىڭ باسىنا قوندىرۋ ارقىلى ۇلتتىڭ توتەمدىك تۇسىنىگىنە جۇگىنە وتىرىپ، اڭگىمە كەيىپكەرىن باسقا قوشقارلاردان ەرەكشەلەپ اسپان الەمىنە اپارادى. جازۋشى اي ءمۇيىزدى وسىنداي الەمدىك تەپە-تەڭدىكتىڭ تارازىسىنا سالا وتىرىپ شاعىن اڭگىمەگە تەرەڭ وي سالادى.
قازاقتا مال وتباسىندا ءبىر ادامعا بىتەدى دەپ تۇسىنەدى. ول ادام دۇنيەدەن وتكەن كۇننەن باستاپ قورا-قورا مالدان قاراپتان قاراپ بەرەكەت قاشىپ، ۇيدەگىلەر ءبىر كۇنى باس ءجىبىن ۇستاپ قالادى. مالدىڭ ىشىندە دە ءوز يەسى بولادى. مال باعۋدىڭ ءمانىسىن بىلەتىن ادام مالدىڭ يەسىن ساتپايدى، پىشاققا جىقپايدى. جازۋشى مەرەكە قۇلكەنوۆ وسى جەردە اڭگىمە يدەياسى جامىلعىسىنىڭ ءبىر شەتىن كوتەرەدى. الايدا اۆتور ايتار ويىمنىڭ تەمىرقازىعىن وسى جەرگە قاعىپ ەدىم دەپ يدەياسىن تىقپالامايدى، قالامىنىڭ ۇشىمەن ءبىر ءتۇرتىپ وتەدى. اي ءمۇيىز دەپ اتاۋىنا توتەمدىك كيە بەرۋىمەن الدا ىندەتكە پارا- پار ءبىر وزگەرىس كەلە جاتقانىن، اتا كاسىپ، قۇندىلىقتاردان وڭاي اجىراپ، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ كوبەسى سوگىلەر ۋاقىتى تاياپ قالعانىن اۋىلدىڭ مال دارىگەرى ەلەۋسىز سياقتىلاردىڭ اۋزىمەن ءبىلدىرىپ وتىرادى.
«- شەشە، - دەيدى ول اجەمە سۇزىلە قاراپ. - ءوزىڭىز دە كورىپ ءجۇرسىز عوي، اۋىلدا مال ۇستامايتىندار كوبەيىپ بارادى. اسىرەسە جاس وتباسىلارى مالعا قاراۋدى قويدى. كۇيەۋلەرى ون بەس كۇندىك ۆاحتالىق جۇمىسقا كەتەدى، ايەلدەرى كۇنى بويى اقاقۋ-ساكاكۋ. كۇن سايىن پوروشوك ءسۇتتى، قايماقتى، ايراندى، ءتىپتى ەتتى دۇكەننەن ساتىپ الادى. وزدەرى سيىر ساۋعىسى كەلمەيدى، ماي شايقاپ، قۇرت قايناتپايدى. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە اۋىلداعى مالسىز ءۇي -جانسىز ءۇي. بۇيتە بەرسە قازاقتىڭ اۋىلىنا زاۋال كەلەدى. ورىسشا ايتقاندا كرانتى. مەنىڭ جۇرەگىم وسىعان قاتتى اۋىرادى، قۇرداس! ول الدىنداعى رومكەنى تاعى تاستاپ جىبەرەدى»
«ءبىر كۇنى اجەم ءسوز باستادى:
- مىنا مۇراتجاننىڭ اق قوشقارىن، اقتاپ جىبەرمەسە بولماس، ءزارى بويىنا تاراپ، ەتىنىڭ ءدامى كەتىپ قالار، - دەدى الدەنەگە مازاسىزدانىپ. ەرتەڭ ەلەۋسىزدىڭ قولى بوساسا شاقىرارسىڭ. - اكەم شايىن ءبىر ۇرتتاپ باسىن يزەدى. «اقتاعانى» نەسى دەپ ەشتەڭە تۇسىنبەي اڭىرىپ وتىر ەدىم. «اق قوشقارىڭ پىشتىرىلەتىن بولدى»، - دەپ قاسىمداعى مەدەت اعام قۇلاعىما سىبىر ەتتى».
اي ءمۇيىز - اسىل تۇقىم قوشقار. اسىل تۇقىمدى قوشقاردىڭ تۇقىمى ءىرى، ەتتى كەلەدى. ءبىراق اڭگىمە قوشقاردا عانا ەمەس. وتاردىڭ كوركى، اسىل تەكتى مالدىڭ تۇقىمى تۇزداي قۇرىپ، ۇساقتالۋىن جازا وتىرىپ، جازۋشى ىرىلىك، كوسەك مىنەز ماسەلەسىن العا تاستايدى. ۋاقىت تالابىمەن ەلۋ جىل ءوتىپ ەل جاڭارىپ، قىرىق جىل ءوتىپ قازان جاڭعىرعاندا زامان كوشى كەرى كەتىپ، ادامنىڭ دا مىنەزدەن ايىرىلىپ، تارتتىرىلعان قوشقارداي ىبىلجىپ، بىلجىراپ جۇرەتىن كۇيگە تۇسەتىنى استارمەن بەرىلەدى. اي ءمۇيىزدىڭ پىشتىرىلەتىن جەرىن سۋرەتتەگەندە جازۋشى اق قوشقاردىڭ تراگەدياسىن مال پىشەتىن قاراپايىم پەندە ەلەۋسىزدىڭ اۋزىمەن ايتقىزادى.
«قورادا جاپادان جالعىز تۇرعان اق قوشقاردى كورگەندە:
- پا، پا، مىناۋىڭ ەرتەگىدەگى اق قوشقار عوي! مىناۋىڭ قوي ەمەس تايىنشا عوي! وسى جاسىما دەيىن مىناداي ءىرى شوپان اتا بالاسىن كورمەپپىن. وبال بولادى عوي، مۇنى قالاي تارتتىرامىن! قوي، قولىم بارمايدى، قولىم بارمايدى،-دەپ قولىنداعى سومكەسىن جەرگە قويىپ، العا ءبىر اتتاپ ەدى اق قوشقار باسىن كەكشيتىپ، اي ءمۇيىزىن وڭتايلاپ وعان تۇرا شاپتى.
- ويباي مۇرات، ۇستا مىناۋىڭدى، جازىم قىلىپ جۇرەر ايدىڭ كۇننىڭ امانىندا، - دەپ ەلەۋسىز تۇرا قاشتى».
قوشقار تۇگىل جەر تارپىعان نەبىر بۇقالاردى اقتاپ جۇرگەن ەلەۋسىز بۇل جەردە اق قوشقاردان قورقىپ قاشقان جوق. اي ءمۇيىزدىڭ پارقىن تانىدى. اق قوشقاردىڭ اللا تاعالا يبراگيم قۇلىنا كوكتەن تۇسىرگەن قوشقارعا پارا-پار قاسيەتىن تانىدى. اي ءمۇيىزدى تارتتىرۋ نەسىبەنىڭ كەمۋى، نىعمەتتى باسقا تەبۋمەن بىردەي ەكەنىن ءتۇسىندى. ارينە، ەلەۋسىز پىشاعىن قايراپ قوراعا قايتا كىرەدى. ويتكەنى بۇل –اي ءمۇيىزدىڭ بولاشاق تاعدىرىنا شابىلعان بالتانىڭ العاشقى سىلتەۋى عانا ەدى. سونىمەن اي ءمۇيىز مىنەزىنەن ايىرىلدى، تەك ەت پەن ماي جيناپ، ەتى بالداي سوعىم مالى بولۋعا عانا جارايتىن كۇيگە ءتۇستى.
سول جىلى مۇراتتىڭ اپايى ۇلداي مەكتەپ ءبىتىرىپ، ەمتيحان كەزىندە ءبىر ساباقتان ءتورت الىپ قالدى دا، التىن بەلگىگە ىلىگە المايدى. مۇراتتىڭ اي ءمۇيىزى ەندى ۇلدايدىڭ ستۋدەنت اتانۋى جولىندا قۇرباندىققا شالىناتىن بولادى. مۇرات بۇل جولى دا «جۇرەگى ءدىر ەتىپ، دەنەسى قالتىرايدى، تاماعىنا وكسىك تىعىلىپ ۇندەي المايدى». ونى اجالعا ايداپ جاتقاندا كورسەتكەن بار قايراتى وسى بولادى. بۇل جەردە جازۋشى اسا قاتال شەشىمگە كەلەدى. مۇرات جانىنداي جاقسى كورەتىن دوسىن جۇك پويىزىنا تيەپ، مۇقىردان ەكى ءجۇز ەلۋ شاقىرىم اتىراۋعا ءوز قولىمەن ولىمگە اپارادى. بالا عوي، ۇلكەندەردىڭ جاۋاپتى ءىس تاپسىرىپ، سەنىم ارتقانىنا ءماز. بالالىق پا، دوسىن ءوز قولىمەن اجالعا ايداپ كەلە جاتقانىن تۇسىنە قويمايدى.
جازۋشى مەرەكە قۇلكەنوۆ مۇرات پەن ىسەكتىڭ پويىزداعى ساپارى ارقىلى كىشكەنتاي كەيىپكەرىنە اۋىر ايىپ تاعادى. قول-اياعى شىلميگەن مەكتەپ بالاسى مۇرات - رۋحى سىنعان قازاق قوعامىنىڭ ءرامىزى. وتارسىزدانۋ ۇدەرىسى ءالى اياقتالماعان قازاق قوعامىنىڭ ءولىارا ادامى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەركىن ۇلانى. الايدا قانى اتا-بابالارىنىڭ قۇلدىق ساناسى قاسىرەتىنەن ءالى ارىلماعان. تىزەرلەگەن كۇيىنەن بويىن جازا الماعان، ەزىلگەن، جانشىلعان كۇيدە. بۇل - بۇگىنگى قازاق قوعامى دەرتىنىڭ ءدال قويىلعان دياگنوزى. جالتاق، «مايىردان الىپ بۇيرىعىن، ەل پىسىعى جورتادى-اي.. .» دەگەن زاماننىڭ ىزعارى ءالى الپىس ەكى تامىرىندا، ون ەكى مۇشەسىندە ساقتالعان قازاق. مۇرات جولدا پويىز توقتاعاندا ىسەگىن ءتۇسىرىپ الىپ، ءتۇن ىشىندە ايدالاعا قاشار ما ەكەن دەپ ەسەك-دامەمەن تىپىرشىپ، كۇلبىلتە ءۇمىتتىڭ قولامتاسىن ۇرلەيسىڭ، ىسەكتىڭ امان قالۋىن، مۇراتتىڭ جانكەشتىلىك جاساپ، دوسىن اجالدان قۇتقارۋعا تال قارمارداي بولسا دا ارەكەت جاساۋىن، ءسويتىپ اقتالۋىن كۇتەسىڭ. الايدا ءسىزدىڭ ول تىلەگىڭىزدى بەرمەيدى. ويتكەنى بۇگىنگى شىندىق، باسىمىزدان كەشكەن تاعدىر سولاي. كۇلبىلتەسىز، وتە اشى. شىعارما دا وتە اشى اياقتالادى.
قازاق بىرەۋگە بەرگەن مالىنىڭ باس ءجىبىن الىپ قالادى نەمەسە سىلەكەيىن الىپ، ءوزىنىڭ ۇستىنە جاعادى. بايلىعىم كەتەدى دەپ ىرىمدايدى. اتا-اجە تاربيەسىن كورگەن مۇراتتىڭ ول ىرىمدى بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس. بىلە تۇرا، ۇلداي اپايىنا ەرىپ، ىسەكتى الىپ كەتۋگە كەلگەن جىگىتتەرگە باس ءجىپتى بەرە سالادى. بۇل جازۋشىنىڭ تۇرقى تاي وگىزدەي ىسەكتەر تۇقىمى ەندى تۇزداي قۇرىدى دەگەن وكىمى. ىرىلىك كەتتى، ۇساقتار زامانى ورنادى دەگەن تۇجىرىمى.
اڭگىمەنىڭ فينالى ءتىپتى اۋىر. ىسەكتى ورنىنان قوزعالتا الماي تۇرعان جىگىتتەرگە مۇرات جالما-جان قالتاسىنان ەكى ءتۇيىر قانت شىعارىپ: «ءما، مىنانى تۇمسىعىنا جاقىنداتساڭ ءوزى جۇرەدى»، - دەپ قانت ۇسىنادى. مۇراتىڭىز ىسەگىن امان الىپ قالۋدىڭ اقىرعى امالىنا جابىسپايدى. ىسەكتى ايداپ كەتە الماي تۇرعان جىگىتتەرگە كەدەرگى بولۋدىڭ سەبەبى تابىلعانىنا قۋانىپ، سول ءساتتى بارىنشا پايدالانىپ قالۋدىڭ ورنىنا اق ءمۇيىزىن ەكى ءتۇيىر قانتپەن الداپ-سۋلاپ، پىشاققا ءوز قولىمەن جىعىپ بەرەدى.
مىنەزدى بولعانى، ءىرى بولعانى، ەرەك بولعانى ءۇشىن قۇربان بولعان اي ءمۇيىز اسپانعا كوتەرىلىپ، اجال ۆاگونى شوق جۇلدىزىنا اينالادى. كيە بەلگىسى بولىپ، ايقارا قۇشاق مۇيىزىنەن اق نۇر توگىلىپ، پەندەشىلىك تەڭىزىندە جەلكەنىن جەل كەرنەگەن مۇراتتاردىڭ كۇيكى تىرلىگىنە جوعارىدان كوز سالادى. «اي ءمۇيىز» ەشكىمگە جول سىلتەمەيدى. ول جولدى ىزدەۋ ءارقايسىمىزدىڭ پارىزىمىز ەكەنىن ەسىمىزگە سالادى...
اسىلبەك يحسان، جازۋشى، دراماتۋرگ
Egemen Qazaqstan
