اتاجۇرتقا كوش باستاعان جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولدى
اقتوبە. KAZINFORM - قابدەش ءجۇمادىلوۆ - قىتايدان اتاجۇرتقا قاراي كوش باستاعان، مىڭداعان ادامنىڭ قازاق جەرىنە ورالۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەن تۇلعا. جازۋشىنىڭ تاباندىلىعى، ەل مەن جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى بۇگىندە اڭىزعا بەرگىسىز اقيقاتقا اينالدى.
Kazinform «سوڭعى كوش»، «تاعدىر» روماندارى مەن «دارابوز» رومان- ديولوگياسىن مۇرا ەتىپ قالدىرعان جازۋشىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا شولۋ جاسادى.
قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆ كوزى تىرىسىندە ءوز ءومىرىن ازاماتتىق جانە شىعارماشىلىق قىزمەتكە ارناعان. مۇنىڭ استارىندا ۇلكەن تاريح بار. قىتايدا تۋىپ-ءوسىپ، كەيىن قازاق جەرىنە كەلىپ ءبىلىم العان قابدەش ءجۇمادىلوۆ كوپ ۇزاماي قايتا قۋدالاندى. قىتايعا ورالىپ، قارا جۇمىسقا سالىندى. ال 1962-جىلى اتاجۇرتقا كوش باستاپ كەلدى.
- ماسكەۋمەن كەلىسە وتىرىپ جاسالعان كوش. بەس شەكارا زاستاۆاسىن اشىپ تاستادى. اراسى 150 شاقىرىم. سودان 20 كۇن بويى اتتى، تۇيەلى، اربالى، جاياۋ كوش اعىلدى. ۇزىن-ىرعاسى 200 مىڭنان استام قازاق وتە شىقتى. 10- ساۋىردە باستالىپ، 1- مامىردا جابىلدى. ەگەر ول تاعى ءبىر اي اشىق تۇرعاندا ميلليون قازاق وتەتىن ەدى. ەڭ سوڭعى ساعاتىم سوعىلىپ، باقيعا اتتاناتىن كەزدە دە وسى ەڭبەگىمدى ەسكە الىپ، كوز جۇماتىن شىعارمىن دەپ ويلايمىن، - دەگەن بولاتىن قابدەش ءجۇمادىلوۆ «دارا جول» باعدارلاماسىندا.
وزىنە تيەسىلى تاريحي مىندەتىن ورىنداعان ۇلت ازاماتى
ق. جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، PhD دوكتورى، اعا وقىتۋشى گۇلنار وبايەۆا جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ ءومىرى مەن شاعىرماشىلىعىنا توقتالدى. ول جازۋشى شىعارماشىلىعىن قازاق ادەبيەتىنە 60-جىلدارى كەلگەن كەرەمەت شوعىر بار دەپ باعالادى. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ جولىن جالعاپ، ءىزىن سۋىتپاعان شوعىردىڭ ىشىندە قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ تاعدىرى دا، شىعارماشىلىعى دا ەرەكشە.
- جازۋشى قىتايدىڭ شاۋەشەك قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ، ەكى جىلدان سوڭ قۋدالانىپ، قايتادان قىتايعا كەتتى. سوندا قارا جۇمىسقا سالعان. جاپ-جاس كەزىندە ساياساتتىڭ سول كەزدەگى سالقىنىن باستان وتكەردى. 1962-جىلى قىتايدان قازاق جەرىنە قاراي كوش ۇيىمداستىرىپ، ەلگە جەتتى. شىعارماشىلىعىنىڭ ەرەكشەلىگى قازاق حالقىنىڭ تاعدىرلى كەزەڭى، اسەرەسە شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ ءومىرىن، ەلگە ورالۋىن، تاريحي وتانىمەن قايتا قاۋىشۋ يدەياسىن سيپاتتادى. قابدەش ءجۇمادىلوۆ «تاڭعاجايىپ دۇنيە» اتتى مەمۋارلىق رومانىندا قىتايدان اتاجۇرتقا قونىس اۋدارۋى، قازاقستانداعى ءومىرى تۋرالى تۇتاس باياندايدى. تاۋەلسىز ەلىمىز دە ونىڭ ەڭبەگىن باعالادى. 90-جىلدارى «تاعدىر» رومانى مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى، - دەدى PhD دوكتورى گۇلنار وبايەۆا.
قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ شىعارماشىلىعى - ءومىردىڭ ءوزى. ەش بوياماسىز اقيقات، قۇندى تاريحي قۇجات.
- ەڭ الدىمەن وزىنە تيەسىلى تاريحي مىندەتتى ورىنداعان ۇلت ازاماتى دەپ باعالاۋعا بولادى. مىسالعا «سوڭعى كوش» رومانى قىتاي جەرىندەگى قازاقتاردىڭ تاعدىرى، ولاردىڭ اتاجۇرتقا ۇدەرە كوشۋ تاريحىن كەڭ تىنىسپەن بەينەلەيتىن ەپيكالىق تۋىندى. «تاعدىر» رومانىندا جەكە ادامنىڭ تاعدىرى ارقىلى الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق احۋالى، زاماننىڭ تاريحي كۇردەلى تۇسى اشىلادى. ناقتىلاساق، ەڭ اۋەلى شىعارماشىلىعىن پوززيادان باستاعان. 1967-جىلى «جاس داۋرەن» ولەڭدەر جيناعى جارىققا شىققان. پوەزيادان كەيىن پروزاعا بەت بۇردى. ءتىلى وتە شەبەر جازۋشى. قازاقتىڭ فولكلورىنان باستاۋ العان قۇنارلى قازىناسى قابدەشتىڭ شىعارمالارىندا كورىنىس تابادى. قانداي شىعارما جازسا دا، ءوزىنىڭ جۇرەگىنەن وتكىزىپ، كوزبەن كورىپ، ابدەن زەرتتەگەن تاقىرىبىنا اياق باسادى. ءتىپتى شاعىن اڭگىمە، حيكاياتتارىنىڭ ءوزى سونداي. قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ جەتى بىردەي شىعارماسى قازاقتىڭ تاعدىرلى تاريحىنا ارنالعان. سونىڭ ىشىندە «ارانعا تۇسكەن اققۋلار» حيكاياتى بار. 2011 -جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىنا شىققان. رەپرەسسيا كەزىندەگى الاش زيالىلارىنىڭ ايەلدەرى تۋرالى جازدى. الجير لاگەرىندەگى ايەلدەر تۋرالى جازار كەزدە وتە كوپ ىزدەنىس جاسادى، ارحيۆ دەرەكتەرىن قازبالادى. سونىڭ ىشىندە الجير لاگەرىنە بارىپ، ارنايى تانىسىپ، تىنىسىن ەرەكشە سەزىنەدى. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ايەلى ءازيزا، سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ جارى گۇلاندا، ساكەن سەيفۋلليننىڭ ايەلى گۇلباھرامنىڭ، بەيىمبەت ءمايليننىڭ ايەلى گۇلجامالدىڭ وبرازدارى جازىلادى، - دەدى گۇلنار وبايەۆا.
تاريحتى تۇگەندەگەن جازۋشى ادەبيەت سىنشىلارىنىڭ دا جوعارى باعاسىن الدى.
- تاريحي رومان جانرىن زەرتتەۋدىڭ نەگىزىن سالعان راحمانقۇل بەردىبايەۆ «تاعدىر»، «سوڭعى كوش» روماندارى تۋرالى «قازاق پروزاسىنداعى وتە ەلەۋلى قۇبىلىس» دەپ باعاسىن بەردى. عالىم، ادەبيەتتانۋشى ارىنعالي نۇرعالي دە ءوزىنىڭ ەڭبەكتەرىندە «قابدەش ءجۇمادىلوۆتى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ قىسپاعىنا قاراماستان ۇلتتىق مۇددەدەن اينىماعان، تاريحي شىندىقتى كوركەمدىك استارمەن جەتكىزە بىلگەن قالامگەرلەر شوعىرىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا» دەپ باعالايدى. وسى 60-جىلدارداعى بۋىن وكىلدەرى ناعىز كەڭەس داۋىرىندەگى ءتۇرلى قىسپاققا قاراماستان تاريحي اقيقاتتى استارلى سيۋجەتتەر، يشارالى بەينەلەر ارقىلى جەتكىزىپ، حالىقتىڭ رۋحاني سۇرانىسىن وتەي ءبىلدى. سوندىقتان قابدەش ءجۇمادىلوۆتى الەم ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن سۋسىنداي وتىرىپ، وزىندىك وي قورىتىپ، تاجىريبە العان، وسى ارقىلى بۇرىن - سوڭدى ادەبيەتىمىزدە بولماعان ەرەكشە وبرازدارمەن كەلگەن جازۋشى دەپ باعالايمىز. ونىڭ وزىندىك ءۇنى، ۇلكەن سۋرەتكەرلىك قولتاڭداسى قالدى. جاستار اسىرەسە قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ «تاعدىر»، «سوڭعى كوشىن» روماندارىن وقۋى ءتيىس، - دەدى PhD دوكتورى، اعا وقىتۋشى گۇلنار وبايەۆا.
ايتا كەتەيىك، قابدەش ءجۇمادىلوۆ 1936-جىلى 24 - ساۋىردە ق ح ر، شىڭجاڭ ولكەسى، تارباعاتاي ايماعى، شاۋەشەك اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 2021 -جىلى 5 - ساۋىردە دۇنيەدەن ءوتتى. قالامگەردىڭ ارتىندا 10 رومان، 20 دان استام پوۆەست، 70 تەن استام شىعارما قالدى. «سوڭعى كوش»، «دارابوز»، «قازدار قايتىپ بارادى» سىندى مول مۇرا ادەبيەتتىڭ التىن قورىنا ەندى.
تاياۋدا الماتىدا قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ 90 -جىلدىعىنا ارنالعان ەسكە الۋ كەشى ءوتتى. كەش اياسىندا «قابدەش ءجۇمادىلوۆ. بيبليوگرافيالىق كورسەتكىش» اتتى باسىلىمنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى. جيناققا قالامگەردىڭ شىعارمالارى مەن ءتۇرلى جاريالانىمدارى توپتاستىرىلعان.
التىناي ساعىندىقوۆا
