اپتاپ ىستىقتىڭ سالدارى: كليمات وزگەرىسى قازاقستانعا قالاي اسەر ەتىپ جاتىر

سوڭعى جىلدارداعى وقيعالار مۇنى ايقىن كورسەتىپ كەلەدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە، ەۋروپادا سوڭعى ءتورت جىلدا اپتاپ ىستىقتان 200 مىڭنان استام ادام كوز جۇمعان. بيىل فرانسيادا وزەن سۋىنىڭ شامادان تىس جىلىنۋىنا بايلانىستى بىرنەشە اتوم رەاكتورىنىڭ جۇمىسى شەكتەلسە، گەرمانيادا جوعارى تەمپەراتۋرانىڭ ەكونوميكاعا تيگىزەتىن زاردابى اشىق تالقىلانا باستادى.

قازاقستاندا دا بۇل وزگەرىس بايقالادى. «قازگيدرومەتتىڭ» بولجامىنشا، الداعى كۇندەرى ەلىمىزدىڭ ءبىرقاتار وڭىرىندە اۋا تەمپەراتۋراسى +45 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلۋى مۇمكىن. بۇل قالىپتان تىس ىستىقتىڭ سەبەبى نەدە؟ ونىڭ ادام دەنساۋلىعىنا، ەكونوميكاعا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگىنە ىقپالى قانداي؟ الەمنىڭ بۇگىنگى تاجىريبەسى قازاقستانعا قانداي ساباق بەرەدى؟ Kazinform ءتىلشىسى وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ كوردى.

قازاقستاندا كليمات شىنىمەن وزگەرىپ جاتىر ما

«قازگيدرومەت» رمك كليماتتىق زەرتتەۋلەر باسقارماسىنىڭ باستىعى نۇرايلى قوجاگەلدينانىڭ ايتۋىنشا، 1976 -جىلدان بەرى ەلىمىزدەگى ورتاشا جىلدىق اۋا تەمپەراتۋراسى ءار ون جىل سايىن شامامەن 0,4 گرادۋسقا وسكەن.

- بۇل - جاھاندىق ورتاشا كورسەتكىشتەن جوعارى. اسىرەسە كوكتەم ايلارى جىلدام جىلىپ كەلەدى. كەي وڭىرلەردە كوكتەمگى اۋا تەمپەراتۋراسى ءار ون جىل سايىن 0,9 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلگەن، - دەيدى مامان.

بۇل وزگەرىس سوڭعى جىلداردىڭ كورسەتكىشىنەن دە انىق بايقالادى. 2025 -جىل قازاقستانداعى باقىلاۋ تاريحىنداعى ەڭ جىلى جىل بولدى. ورتاشا جىلدىق اۋا تەمپەراتۋراسى كليماتتىق نورمادان 2,9 گرادۋسقا جوعارى تىركەلدى. بۇعان قوسا، ەلىمىزدەگى ەڭ جىلى ون جىلدىڭ توعىزى XXI عاسىردا بولدى.

دەگەنمەن بيىلعى اپتاپتىڭ كۇشەيۋىنە تەك كليماتتىڭ جىلىنۋى سەبەپ ەمەس. «قازگيدرومەت» ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، قازىر قازاقستانعا يراننان ىستىق ءارى قۇرعاق اۋا كەلىپ جاتىر.

- قازىر قازاقستان اۋماعىنا يراننان ىستىق ءارى قۇرعاق اۋا كەلىپ جاتىر. سونىڭ اسەرىنەن ەلىمىزدىڭ كوپ بولىگىندە اۋا تەمپەراتۋراسى قالىپتى دەڭگەيدەن جوعارى بولىپ تۇر، - دەيدى «قازگيدرومەت» ر م ك قىسقا مەرزىمدى اۋا رايى بولجامدارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ارداق كالمەنوۆا.

وسىلايشا بۇگىنگى اپتاپقا ەكى فاكتور اسەر ەتىپ وتىر. ءبىرىنشىسى - قازاقستاندا ۇزاق جىلدار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ كوتەرىلۋى. ەكىنشىسى - يراننان كەلگەن ىستىق ءارى قۇرعاق اۋا. وسى ەكى جاعداي قاتار كەلگەندىكتەن، ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن وڭىرىندە اپتاپ ىستىق كۇشەيىپ وتىر.

اپتاپ ىستىق ەڭ الدىمەن كىمدەرگە قاۋىپ توندىرەدى

اپتاپ ىستىق ەڭ الدىمەن ادام دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەدى. اۋا تەمپەراتۋراسى كوتەرىلگەن سايىن اعزا قالىپتى جۇمىسىن ساقتاۋ ءۇشىن كوبىرەك كۇش جۇمسايدى. جوعارى ساناتتى تەراپيەۆت اقمارال اڭعاليەۆانىڭ ايتۋىنشا، اپتاپتىڭ العاشقى بەلگىلەرى كوبىنە اعزانىڭ سۋسىزدانۋىنان باستالادى. كەيىن كۇن ءوتۋى، ىستىق كوتەرىلۋى، قان قىسىمىنىڭ اۋىتقۋى بايقالىپ، جۇرەك- قان تامىرلارى اۋرۋلارى اسقىنادى. سونىمەن بىرگە بۇيرەك قىزمەتى السىرەپ، سوزىلمالى دەرتى قايتا قوزۋى مۇمكىن.

- اۋىر جاعدايدا ادام ەسىنەن تانىپ، قۇرىسۋى مۇمكىن. ەگەر ۋاقىتىندا مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلمەسە، بىرنەشە اعزانىڭ قىزمەتى بۇزىلىپ، ومىرگە قاۋىپ تونەدى، - دەيدى دارىگەر.

اپتاپ ىستىق اسەرى بارلىق ادامعا بىردەي ەمەس. ەڭ الدىمەن بەس جاسقا دەيىنگى بالالار، 65 جاستان اسقان ادامدار، جۇكتى ايەلدەر، جۇرەك-قان تامىرلارى، قانت ديابەتى، تىنىس الۋ جۇيەسى جانە بۇيرەك اۋرۋلارى بار ادامدار قاۋىپ توبىنا جاتادى. سونداي-اق كۇن استىندا ۇزاق ۋاقىت ەڭبەك ەتەتىن قۇرىلىسشىلار، جول جوندەۋشىلەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرى، سپورتپەن بەلسەندى اينالىساتىن ادامدار دا ەرەكشە ساق بولعانى ءجون.

دارىگەردىڭ ايتۋىنشا، كليماتتىڭ جىلىنۋىنا بايلانىستى اپتاپ كۇندەر جيىلەگەن سايىن مۇنداي قاۋىپ تە كۇشەيە تۇسەدى. سونىڭ سالدارىنان ىستىققا بايلانىستى اۋرۋلار مەن ءولىم- ءجىتىم ارتۋى مۇمكىن.

- قازاقستاندا كۇن ءوتۋى، ىستىق ءوتۋى جانە سۋسىزدانۋ بەلگىلەرىمەن مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنگەندەر ەسەپكە الىنادى. الايدا بۇل كورسەتكىشتەر ازىرگە تۇراقتى تۇردە جەكە ستاتيستيكا رەتىندە جاريالانبايدى. سوندىقتان اپتاپ ىستىقتىڭ حالىق دەنساۋلىعىنا ناقتى قانشالىقتى اسەر ەتىپ وتىرعانىن تولىق باعالاۋ قيىن، - دەيدى ول.

ماماننىڭ ايتۋىنشا، ىستىق كۇندەرى ساقتىق شارالارىن ساقتاۋ - دەنساۋلىقتى قورعاۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى. سوندىقتان كۇننىڭ ەڭ ىستىق ۋاقىتى - ساعات 11:00 مەن 17:00 ارالىعىندا اشىق كۇن استىندا ۇزاق جۇرمەگەن ءجون.

- جەتكىلىكتى سۋ ءىشىپ، جەڭىل ءارى اشىق ءتۇستى كيىم كيگەن دۇرىس. السىزدىك، باس اينالۋ، جۇرەك اينۋ نەمەسە دەنە قىزۋى كوتەرىلسە، ۋاقىت وزدىرماي مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنۋ قاجەت، - دەيدى اقمارال اڭعاليەۆا.

اپتاپ ىستىق ەكونوميكاعا قانداي قاۋىپ توندىرەدى

اپتاپ ىستىقتىڭ اسەرى تەك دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىمەن شەكتەلمەيدى. تەمپەراتۋرا ۇزاق ۋاقىت جوعارى دەڭگەيدە ساقتالسا، ونىڭ سالدارى اۋىل شارۋاشىلىعىنا، ەنەرگەتيكاعا، قالا ينفراقۇرىلىمىنا جانە باعا تۇراقتىلىعىنا اسەر ەتەدى.

ەكونوميست راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، ماسەلە اپتاپ ىستىقتىڭ وزىندە ەمەس، ونىڭ ەكونوميكاعا تيگىزەتىن جاناما اسەرىندە.

- ەڭ الدىمەن سۋ تاپشىلىعى كۇشەيەدى. سۋ ازايسا، اۋىل شارۋاشىلىعى السىرەيدى. ەگىن كۇيىپ، جەمىس-كوكونىس ەرتە پىسەدى. سونىڭ سالدارىنان ءونىمنىڭ كولەمى دە، ساپاسى دا تومەندەيدى، - دەيدى ول.

بۇل جاعداي نارىقتاعى ۇسىنىستىڭ ازايۋىنا اكەلىپ، ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ وسۋىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن. ەكونوميستىڭ سوزىنشە، اپتاپ ىستىق ينفلياتسيانىڭ نەگىزگى سەبەبى ەمەس، ءبىراق ونى ۇدەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، جوعارى تەمپەراتۋرا ەنەرگەتيكا جۇيەسىنە دە سالماق تۇسىرەدى. ىستىق كۇشەيگەن سايىن تۇرعىندار مەن كاسىپورىندار اۋا باپتاعىشتاردى ءجيى قولدانادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىس ارتىپ، جەلىلەرگە تۇسەتىن جۇكتەمە كوبەيەدى.

راسۋل رىسمامبەتوۆ اپتاپتىڭ سالدارىن تەك كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن بايلانىستىرۋ جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە، ماسەلەنى قالالاردىڭ قازىرگى قۇرىلىس ۇلگىسى دە كۇردەلەندىرىپ وتىر. ءىرى قالالاردا بەتون مەن اينەكتەن سالىنعان عيماراتتار كوبەيىپ، جاسىل جەلەك ازايعان. بۇعان قوسا، حالىقتىڭ مەگاپوليستەرگە شامادان تىس شوعىرلانۋى قالالىق ورتانىڭ جايلىلىعىن تومەندەتىپ كەلەدى.

- وڭىرلەردى دامىتۋ تەك جاڭا تۇرعىن ءۇي سالۋمەن شەكتەلمەۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن جۇمىس ورىندارىن اشىپ، ادامداردىڭ تۋعان جەرىندە جايلى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساۋ قاجەت. سوندا حالىق ءىرى قالالارعا جاپپاي اعىلمايدى. قازاقستان ءۇشىن ەۋروپا تاجىريبەسىنەن الار ۇلگى كوپ. ەڭ الدىمەن ەنەرگەتيكالىق قۋاتتى ارتتىرۋ، وڭىرلەردى تەڭگەرىمدى دامىتۋ جانە كوشى-قون ساياساتىن جەتىلدىرۋ قاجەت، - دەيدى ەكونوميست.

ونىڭ ايتۋىنشا، كليماتتىڭ وزگەرۋى قۇرىلىس سالاسىنا دا جاڭا تالاپتار قويىپ وتىر. جاڭا تۇرعىن ۇيلەر مەن قوعامدىق عيماراتتاردى جوبالاعاندا جىلۋ وقشاۋلاۋى، ەنەرگيا تيىمدىلىگى، كولەڭكەلەۋ شەشىمدەرى مەن جاسىل جەلەك كولەمى ەسكەرىلۋى ءتيىس.

- اپتاپ ىستىق ەندى ۋاقىتشا قۇبىلىس ەمەس، قالىپتى جاعدايعا اينالدى. سوندىقتان قالالاردى وسى جاعدايعا بەيىمدەپ جوسپارلاۋ قاجەت. ايتپەسە بەتون مەن اينەكتەن تۇرعىزىلعان عيماراتتار جازدا قاتتى قىزىپ، تۇرعىندارعا قولايسىزدىق تۋعىزادى، - دەيدى راسۋل رىسمامبەتوۆ.

قورىتا كەلە، اپتاپ ىستىق ەندى سيرەك كەزدەسەتىن تابيعي قۇبىلىس ەمەس. ونىڭ سالدارى دەنساۋلىق ساقتاۋ، ەكونوميكا، ەنەرگەتيكا جانە سۋ قاۋىپسىزدىگىنە قاتار اسەر ەتىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى مۇنداي ىستىق تولقىندارى الداعى جىلدارى دا قايتالاناتىنىن ەسكەرتەدى. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن بۇگىننەن باستاپ اپتاپتىڭ سالدارىن ازايتاتىن جۇيەلى شارالاردى قولعا الۋ ماڭىزدى.