ماسات اتا جەراستى مەشىتى - تاريح پەن اڭىز توعىسقان كيەلى مەكەن

بۇل بىرەگەي كەشەن ماڭعىستاۋ اۋدانىنا قاراستى ۇشتاعان اۋىلىنان شامامەن 20 شاقىرىم وڭتۇستىك- شىعىس باعىتتا ورنالاسقان.

ماسات اتا ەسكەرتكىشى العاش رەت 1979 -جىلى قاز ك س ر مادەنيەت مينيسترلىگى ەكسپەديتسياسىمەن ساۋلەتشى م. نۇرقابايەۆتىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن زەرتتەلگەن. 1982 -جىلى قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن مەملەكەتتىك قورعاۋعا الىندى. بۇگىندە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. قورىمداعى وبەكتىلەرگە 2005، 2006 -جىلدارى «ماڭعىستاۋرەستاۆراتسيا» مەكەمەسىنىڭ ماماندارىمەن عىلىمي- رەستاۆراتسيالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.

قورىمدا ەرەكشە تۇردەگى كىشى ءپىشىندى ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى جانە كۇمبەزتامدار بار. بۇل ەسكەرتكىشتەر - نەگىزىنەن ورتاعاسىرلىق وعىز- قىپشاق داۋىرىنە جاتاتىن قويتاستار، تاس قورشاۋلار، تاس بەلگىلەر. قورىمنىڭ سولتۇستىك- شىعىسىندا قازاقتاردىڭ 18-19-عاسىرلار ارالىعىن قامتيتىن ەسكەرتكىشتەرى ساقتالعان. مۇندا قويتاستاردىڭ الۋان ءتۇرلى پىشىندەرى كوپ كەزدەسەدى، قورىمنان بارلىعى 525 ەسكەرتكىش مەملەكەتتىك تىزىمگە الىنعان بولسا، سونىڭ ىشىندە 300 گە جۋىعىن وسى قويتاستار قۇرايدى.

قورىمنىڭ وڭتۇستىك- باتىسىندا ماسات اتا جەراستى مەشىتى ورنالاسقان. مەشىت وزگە ەسكەرتكىشتەرگە قاراعاندا وتە جاقسى ساقتالعان، تابيعاتتىڭ كەرى اسەرى بايقالمايدى. وتە تىعىز قۇمتاستان ويىلىپ، ىشكى اۋماعى ءتورت قانات كيىز ءۇي ۇلگىسىندە جاسالعان. جوعارعى جاعىنداعى دوڭگەلەك ويىقتان ىشكە جارىق تۇسەدى. ونىڭ سىرتقى بەتى قالانعان تاستارمەن كومكەرىلگەن. كورنەكتى ارحەولوگ الەكساندر بەرنشتامنىڭ ايتۋى بويىنشا مۇنداي كۇمبەزدى قۇرىلىستار سالۋ ازيا دالاسىن مەكەندەگەن اتتى كوشپەلىلەرگە ءتان قاسيەت. قازاقتاردىڭ كيىز ۇيىندەگى جوعارىدان جارىق تۇسىرەتىن شاڭىراق وسىنىڭ دالمە-ءدال كوشىرمەسى سياقتى. مەشىتتىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە ىشكە كىرۋگە ارنالعان ەسىك ورناتىلعان. ىشكى بەتىندە ەسىكتەن ءسال سولعا تامان مەككە باعىتىندا ميحراب ويىلعان. سىرتقى جاعىندا 3-4 م باتىسقا تامان ديامەترى 2,5 مەتر بولاتىن قازىلعان شۇڭقىردىڭ ورنى ساقتالعان.

ماسات اتا تۋرالى حالىق اراسىندا ءالى كۇنگە دەيىن شىندىققا بەرگىسىز اڭىز-اڭگىمەلەر كوپ ايتىلادى. قالماققا قارسى قاندى جورىقتار جاساعان ەرلەردىڭ اراسىندا ايرىقشا اتالىپ، دارىپتەلەتىن تۇلعالاردىڭ ءبىرى ماسات اتا بولعان.

ماسات اتا ماڭعىستاۋعا حوراساننان مەشحەد قالاسىنان كەلگەن. تۇبەك جەرىندە يسلام ءدىنىنىڭ ورنىعۋىنا اتسالىسقان بەلگىلى تۇلعا، ەلىن جاۋدان قورعاعان باتىر بولىپتى. قارۋدىڭ ەشبىر ءتۇرى دارىمايتىن، قاسيەتتى ادام بولعان. جاۋلارى ونى ءولتىرۋدىڭ سان الۋان ءادىسىن جاساپ كورەدى. ءبىراق ەش ناتيجە شىعارا المايدى. سودان ەڭ سوڭعى ءتاسىل جاس ايەلى ارقىلى باتىردىڭ ەرەكشە قاسيەتىنىڭ سىرىن بىلۋگە كىرىسەدى. اتا تاڭ نامازىنا تۇرعاندا، ءوز دەنەسىنىڭ جۇيە- جۇيەسى بوساپ، وتىرعان ورنى مەن توڭىرەگى باستاپقى كۇيىن وزگەرتىپ، بەي-جاي كۇيگە تۇسەدى ەكەن. ناماز كەزىندە باتىردىڭ دا بويى جۇمسارىپ، السىزدەنەدى، ول توڭىرەكتە قۇم مەن تاس تا ەريدى ەكەن. مىنە وسىنداي ساتتە جاۋ دا كەلىپ، ماسات اتانىڭ باسىن شاپقان. شابىلعان باس جايۋلى جاينامازعا تۇسەدى، ماسات اتا باسىن جاينامازعا وراعان كۇيدە ۇيدەن شىعا جۇگىرگەن، سودان ءۇي قاسىنداعى قۇلىنى بار ساۋىن بيە دە ارتىنان ەرگەن ەكەن. اتانىڭ دا، قۇلىنمەن بيەنىڭ ىزدەرى دە، اتانىڭ موينىنان تامشىلاعىن قاننىڭ ءىزى دە جولدىڭ قۇبىلا تۇسىنداعى كوك تاسقا اينا-قاتەسىز ءتۇسىپ قالعان. ماسات اتا پىراق بولىپ ۇشىپ كەتىپتى. سونىمەن اتانىڭ زيراتى جوق، ءبىراق ولكەدەگى ەڭ ەسكى ەجەلگى كيەلى ورىن وسىلاي اتالادى.

اۆتور

اياگوز ءىزباساروۆا