افريكادا قاۋىپتى ۆيرۋستار ءورشىپ تۇر
افريكادا تارالعان ەبولا ۆيرۋسىنىڭ جاڭا شتامى دۇربەلەڭ تۋدىردى. حالىقارالىق دەڭگەيدە توتەنشە جاعداي جاريالاندى.
2 كۇن ىشىندە 80 ناۋقاس كوز جۇمىپ، 300 دەن استام ادام اۋرۋ جۇقتىرعان. بۇل دەڭگەيى بويىنشا ەكىنشى ساتى. ەگەر جاعداي بۇدان ءارى قيىنداسا جاپپاي پاندەميا جاريالانۋى ىقتيمال. ويتكەنى بۇل دەرتكە ادام بالاسى قاۋقارسىز. ال جۇقپالى اۋرۋعا ۋاقىتىلى شارا قولدانباسا، وزگە ەلدەرگە تاراپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. ەبولا ۆيرۋسىنا قارسى ەم دە، ەكپە دە جوق ۆيرۋس قازىر ورتالىق افريكادا ءورشىپ تۇر. باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن افريكانىڭ اۋرۋلاردى باقىلاۋ جانە الدىن الۋ ورتالىقتارى كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى، ۋگاندا، وڭتۇستىك سۋدان جانە حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ترانسشەكارالىق مونيتورينگ ماسەلەسىنە ارنالعان شۇعىل كەڭەس وتكىزدى. جاعداي كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىندا كەيىنگى 50 جىل ىشىندە 17 رەت قايتالانىپ وتىر. وسى مەرزىم ىشىندەگى ءولىم-ءجىتىم سانى 15 مىڭنان اسادى. بىلتىر ءدال وسى ىندەتتەن 34 ادام قايتىس بولعان. ال 2018-2020 -جىلدارى 2 مىڭ 300 ادام كوز جۇمدى. ال بىرەر كۇن بۇرىن تاراعان ۆيرۋس كورشىلەس ۋگانداعا دا جەتىپ، ءبىر ناۋقاس قايتىس بولدى.
تەدروس ادحانوم گەبرەيەسۋس، دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى:
- دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى توتەنشە جاعدايلارعا ارنالعان رەزەرۆتىك قورىنان شۇعىل ارەكەت ەتۋ شارالارىن دەرەۋ قولداۋ ءۇشىن 500 مىڭ دوللار ءبولىندى. سونداي-اق ىندەتتى زەرتتەۋ مەن سىنامالار جيناۋ ءۇشىن كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ورگاندارىنا، يتۋري پروۆينتسياسىنا ارنايى توپ جىبەرىلدى. ەبولا ۆيرۋسى العاش 1976-جىلى انىقتالدى. سودان بەرى ادامزات بۇل ۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا دا، ەم دە ويلاپ تاپقان جوق.
جان كاسەيا، افريكاداعى اۋرۋلاردى باقىلاۋ جانە الدىن الۋ ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى:
- ەبولانىڭ بىرنەشە شتامى بار. سونىڭ ىشىندە بەلگىلىسى زاير. ەگەر دەر كەزىندە مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلمەسە، ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى 70-80 پايىزدان اسادى. قازىر بىزدە زاير شتاممىنا قارسى دارىلەر مەن ۆاكسينالار بار. ءبىراق قازىر سۋدان شتاممى مەن بۋنديبۋگە اتتى شتاممى ءورشىپ تۇر. ولارعا قارسى ازىرگە نە ۆاكسينا، نە ارنايى ءدارى جوق.
افريكادا قاۋىپتى ۆيرۋستار ءورشىپ تۇر دەنگە بەزگەگى، مايمىل شەشەگى، زيكا، چيكۋنگۋنيا ۆيرۋستارى، كورونوۆيرۋستىڭ «وميكرون» شتاممى تىزە بەرسەك افريكادان تاراعان قاۋىپتى ىندەتتەردىڭ سانىندا ەسەپ جوق. ءتىپتى تاقاۋدا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ماماندارى جاھان جۇرتىن الاڭداتقان حانتاۆيرۋستى ناۋقاستار افريكا قۇرلىعىنان جۇقتىرۋى مۇمكىن دەپ كۇدىكتەنگەن ەدى. بۇل ىندەت چيلي، ارگەنتيناعا تارادى. ءتىپتى كاناداعا دەيىن جەتتى. ياعني ۆيرۋس دۇنيەنىڭ ءبىر بۇرىشىنان، ەكىنشى بۇرىشىنا تەز تاراپ جاتىر. ويتكەنى قازىر ءبىر-بىرىنەن شالعاي جاتقان مەملەكەتتەردىڭ اراسىن جالعايتىن كولىك ءتۇرى كوپ. جەرمەن دە، كوكپەن دە، مۇحيتپەن دە ادامزات جەر جاھاندى كەزىپ ءجۇر.
حالىقارالىق اۋە كولىگى قاۋىمداستىعىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، افريكا اۋەجايلارى جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 150-180 ميلليونعا جۋىق جولاۋشىعا قىزمەت كورسەتەدى. ال قۇرلىقتاعى تەڭىز پورتتارى - الەمدىك تەڭىز ساۋداسىنىڭ كۇرەتامىرى. افريكاعا ساياحات ءۇشىن ۆاكسينا مىندەتتى قايناپ تۇرعان قارا قۇرلىققا تۋريستەر كوپ بارادى. ويتكەنى مۇنداي ەكزوتيكالىق تابيعات وزگە قۇرلىقتا جوق. جابايى اڭ-قۇس تا كوپ. مىسالعا 2024 -جىلى افريكاعا 74 ميلليون تۋريست بارعان. بۇل 2023-جىلمەن سالىستىرعاندا %12 عا جوعارى. ءبىراق مۇنداعى ءبىراز ەلدىڭ شەكاراسىنا كىرۋ قيىن.
حالىقارالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارى مەن مەملەكەتتەر بەكىتكەن قاتاڭ تالاپتار بار. بۇل تەك ءتۋريستىڭ ءوزىن قورعاۋ ءۇشىن ەمەس، قاۋىپتى ۆيرۋستاردىڭ الەمگە تارالۋىنا توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن ەنگىزىلگەن. سونىڭ ءبىرى "سارى بەزگەك" ((Yellow Fever) ) ۆاكسيناسى. بۇل افريكاعا باراتىندار ءۇشىن ەڭ باستى ءارى مىندەتتى تالاپ. انگولا، كونگو دەمكوراتيالىق رەسپۋبليكاسى، كەنيا، گانا سياقتى 15 تەن استام ەل بۇل سەرتيفيكاتسىز تۋريستەردى شەكارادان مۇلدەم وتكىزبەيدى. ءتىپتى كارانتينگە جابادى. ۆاكسينا ساپارعا شىعۋدان كەم دەگەندە 10 كۇن بۇرىن سالىنۋعا ءتيىس. سونداي-اق ساپارعا شىقپاس بۇرىن بەزگەككە قارسى ارنايى دارىلىك پرەپاراتتاردى قابىلداۋ مىندەتتى.
سافاري-تۋرلار كەزىندە جابايى جانۋارلارعا جاقىنداۋعا، ولاردى تاماقتاندىرۋعا جانە قولمەن ۇستاۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنادى. ەۋروپا، امەريكا، ازيا ەلدەرىندە افريكادان ورالعان تۋريستەر اۋەجايدا قاتاڭ باقىالۋدان وتەدى. ءتىپتى 21 كۇن بويى باقىلاۋدا بولادى. ەگەر دەنە قىزۋى كوتەرىلىپ، بورتپە پايدا بولسا بىردەن دارىگەرگە حابارلاسىپ، افريكادا بولعانىن مىندەتتى تۇردە ايتۋى قاجەت.
