بۇقارباي باتىردىڭ عاشىق قىزىن قالاي جاۋدان قۇتقارعانى تۋرالى اڭگىمەسى

ق- مەن ءوزىم تالاي قىرعىن جورىقتاردا بولىپ جۇرگەنىمدە باتىرلىقتىڭ ءبىر ىسىنە وتە قاتتى ءسۇيسىندىم. سىرداريانىڭ شۋعا بەتتەگەن جاعىندا كەنەسارى باستاعان قالىڭ ەل ورناپ جاتقان كەز ەدى. ول كەزدە سوزاق، تۇركىستان، اقمەشىت ماڭىندا قوقاندىقتارمەن سوعىسىپ جۇردىك. باتىرلار كۇنى- ءتۇنى ات ۇستىندەمىز. سىر بويىنداعى بىزگە تىلەكتەس ىرگەلەس ەل - قالىڭ قىپشاق.

قىپشاقتا ءبىر بايدىڭ كۇرەش دەگەن سۇلۋ قىزى بولدى، سول قىزعا اعىباي، ناۋرىزباي، مەن - ۇشەۋمىز بىردەن قىزىقتىق. «قىزىڭدى ماعان بەر، ماعان بەر» دەپ، ۇشەۋمىز دە باتىرلىق بەدەلىمىزدى سالىپ سۇراساق تا قىز اكەسىنىڭ بىزگە بەرگەن جاۋابى:

- قىزىمدى جالعىز اتتى جورىقشى تەنتەكتەرگە بەرە المايمىن، جالعىز تۋلاق بەرەر قالىڭ مالدارىڭ جوق، نەلەرىڭە قىزىعامىن؟ بۇگىن مۇندا، ەرتەڭ اندا كەتىپ جۇرگەن سەندەردىڭ ارتىڭا تاڭىپ، قانجىعالارىڭا بايلاپ جىبەرەتىن قىزىم جوق. ەلى ساي، جەرى ساي، تەرەزەسى تەڭ ءبىر مىرزا كەز بولار، - دەدى.

ءبىز ۇشەۋمىز دە باتىردى، ءبىزدى مەنسىنبەگەن مىنا قىلىعىنا ىزا بولىپ، كەنەكەڭ الدىنا كەلدىك.

«وسى قىزدى بىرىمىزگە بۇيىرتقىز، بارىپ شاۋىپ الايىق، ۇلىقسات بەرىڭىز»، - دەدىك. كەنەكەڭ ۇشەۋمىزدىڭ ءسوزىمىزدى تىڭداپ بولدى دا:

- سەندەرگە ەل كەرەك پە، قىز كەرەك پە؟ الىستاعى جاۋدى الماي، ىرگەدەگى ەلدى بۇلدىرەيىن دەپ پە ەدىڭدەر؟ قىز كەرەك بولسا، بارىپ سوزاقتىڭ قامالىن بۇزىپ، سارتتىڭ قىزىن الىڭدار! مىنالارىڭا ۇلىقسات جوق، - دەدى.

ءبىر كۇنى اسكەر ءار جاققا جورىققا اتتاندى. اعىباي مەن ناۋرىزباي بولەك، مەن كەنەسارىمەن ءبىر بولەك كەتتىم. ءبىر- ەكى كۇننەن سوڭ قايتا (اۋىلعا) ورالىپ كەلدىك. اعىباي مەن ناۋرىزباي ءالى قايتقان جوق ەكەن. استىما مىنگەنىم 200 قويعا ساتىپ العان كۇرەڭ تۇلپار ەدى. ءوز اۋىلىما كەلىپ جاتقاندا اۋىل شۋلاپ قويا بەردى. كۇرەش قىزدىڭ اۋىلىن تاڭەرتەڭ ەرتەمەن قوقاندىقتار شاۋىپ كەتتى دەدى.

سونان نەمەنە بولعانىمدى ءوزىم دە بىلمەيمىن، كوزىمە قان تولىپ، تۇگىم تۇلەپ سىرتىنا شىعىپ، ولار قالاي كەتتى دەپ سۇراي بەردىم. «جاۋلار تاشكەنت جاققا بەتتەپ كەتتى» دەدى. ءبىر اياق سۋسىندى جۇتا سالىپ، كەنەكەڭنەن رۇقسات سۇراماستان جاۋ- جاراعىمدى اسىنىپ، تاشكەنت جاققا شۋ دەپ تارتىپ كەتتىم. نايزامدى اسپانعا ءۇيىرىپ، قۇيعىتىپ كەلەمىن.

ءتۇن ورتاسى اۋعان مەزگىلدە ءان سالىپ، شۋىلداعان كوپتىڭ داۋىسىن ەستىدىم. كەشىكپەي- اق قالىڭ قولدىڭ ارتىنان كەلىپ جەتتىم. توپ- توپ بولىپ ءان سالىپ، تالانعان مال- مۇلىكتى ارتىپ، جاۋلار كەتىپ بارادى. مەنىمەن بىردە- ءبىرىنىڭ جۇمىسى بولعان جوق. كۇرەش كورىنەر مە ەكەن دەپ قابىرعالاپ شاۋىپ كەلەم. ىلەزدە تاڭ دا اعارىپ اتىپ قالدى. تالاي بايلانعان ۇل مەن قىزدى كوردىم. ءبىراق كۇرەش كوزىمە تۇسكەن جوق. ءبىر مەزگىلدە الدىڭعى توپقا كەلىپ جەتتىم، جەتسەم تۇيەگە مىنگەن ەكى ايەل كەتىپ بارا جاتىر ەكەن. سىرتىنان بايقاسام - ءبىرى كۇرەش سەكىلدى. جۇگىرتىپ جانىنا جەتىپ كەلدىم دە:

- سەن كۇرەشسىڭ بە؟ - دەدىم. جىلاپ بارا جاتقان ەكەن، «ا» دەپ بەتىن اشىپ الدى. بەتىن اشىپ قالعان كەزدە «ءمىن ارتىما» دەپ جاۋىرىنان الىپ، «اپ» دەپ ارتىما سالىپ جىبەردىم. تۇيە جەتەكتەگەن كىسى تۇرا ۇمتىلىپ ەدى، كەۋدەدەن نايزامەن ءبىر- اق ءىلىپ تاستادىم. «شۋ» دەپ كەيىن جونەلدىم.

سوندا سارتتار دا مەنىڭ جاۋ ەكەنىمدى ءبىلىپ شۋىلداسىپ كەتتى. بۇل كەزدە مەن بىرتالاي جەرگە ۇزاپ كەتتىم.

قىز ايتتى:

- باتىر، جاۋ جابىلىپ ارتىمىزدان قۋىپ كەلەدى.

مەن:

- كوڭىلىمدى تالعىزبا، تاپ تايانعاندا ايت، - دەدىم. جاۋ تايانىپ كەلگەنىن قىز ايتتى:

- ءبىر تارلان اتتى كەلىپ قالدى، - دەدى. قىزدى اتتان ءتۇسىردىم دە، جاۋعا قارسى مەن دە شاۋىپ، و دا شاۋىپ، ەكەۋمىز دە قالقانىمىز جوق. نايزانى ول دا سالدى، مەن دە سالدىم. نايزاسىن اسپاندا ءبىر قاعىپ جىبەرىپ، كوك سەمسەرمەن دالدەپ تۇرىپ پەرىپ قالدىم. قورقىراپ بارىپ جىعىلدى. تارلان اتتى جۇگىرتىپ بارىپ شىلبىرىنان ءىلىپ الىپ، قىزدى جەردەن كوتەرىپ الىپ اتقا تاستاپ جىبەردىم. ەكەۋمىز جەلىپ ءجۇرىپ كەتتىك. ارتىمىزدان شاپقان جاۋ تۋ ۇستاعان باتىرى ولگەن عوي، باتىرلارى دا سول جەردە ءۇيىلىپ تۇرىپ قالدى. سۇلۋلىعىنا قانشا سۇقتانىپ جۇرسەم دە، جولشىباي قىزعا ءبىر اۋىز ءسوز ايتقان جوقپىن. ءجۇرىپ وتىرىپ ەرتەڭ تۇستە قىزدىڭ اكەسىنىڭ ۇيىنە كەلدىك.

قىزىنان ايىرىلىپ، ەڭىرەگەن شەشەسى ايتتى:

- قاراعىم- اي، وسى ەڭبەگىڭدى ۇمىتپايمىن، - دەدى. قىزدى ۇيىنە تاستاپ، اۋىلدان ءجۇرىپ كەتتىم. اعىباي مەن ناۋرىزباي قىزدى بوساتىپ اكەلگەنىمدى ەستىگەندە:

- تۋ، سەن باتىر ەمەس ەكەنسىڭ عوي، قىزدى نەگە مۇندا اكەلمەدىڭ؟ - دەپ وكىندى. مەن:

- ءبىرىنشى اكەسىنەن رۇقسات جوق، ەكىنشى كەنەكەمنەن رۇقسات جوق، - دەدىم.

ارادا بىرنەشە كۇن ءوتتى. ناۋان مەن اعىبايدان گورى قىز ماعان ءتان سياقتى بولىپ قالدى، ولار ەندى مەنىمەن تالاسا قويمادى، تەك جالىنىپ ساۋعا سۇراي باستادى. ءبىراق مەن ولسەم دە قىزدى ولارعا قيام با؟ مەن ءبىر كۇنى قىزدىڭ ۇيىنە بارىپ، اكەسىنەن: «بالاڭدى بەر» دەپ ەدىم،

«جاۋ تالاپ، قالىڭ مالىم ازايىپ قالدى، داۋلەتىم سارقىلدى، قولىڭ ۇزىن عوي، ماتاپ قىزدىڭ قالىڭ مالىن تاۋىپ اكەپ بەر دە، قىزدى الا بەر»، - دەدى. جالعىز قارام جوق، نە بەرمەكپىن؟ بەدىرەيىپ قالىپ، نە ايتار ەكەن دەپ قىزعا قارادىم. قىز ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ كەلىپ ايتتى:

- اكە، بۇقارباي باتىر بولماسا، مەن سارتتىڭ ءبىر بەگىنە كۇڭ بولىپ كەتپەكشى ەمەس پە ەدىم؟ بۇقارباي باتىردىڭ ەڭبەگى مەنىڭ ءبىر قارا باسىما تاتيتىن بولدى عوي. ەندى بۇقاربايدان باسقا ەشكىمگە بارمايمىن، - دەدى.

قىزدىڭ شەشەسى دە:

- بالاڭنىڭ باقىتىنا جارالعان باتىرعا جالعىز قىزىڭدى بەرمەي قايتەسىڭ، - دەپ قوستادى. باي اقىرى كونىپ: «ال، ال بالام، ايىرىلعىڭ كەلمەي تۇر عوي»، - دەپ ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

قىزدى كيىندىرىپ، ءبىر جورعا اتقا مىنگىزىپ، ۇيىمە الىپ كەلدىم. ءوزىمىزدىڭ باتىرلاردى جيناپ، ۇلكەن توي جاسادىم. تويدا كەنەكەڭ باس بولىپ، ناۋان، اعىباي تاعى باسقا باتىرلار ءبارى قاتىستى. سول العان ايەلىم ءوزى سۇلۋ، ءوزى اقىلدى بولدى. بۇل ايەلىمنەن ەكى ۇل تۋدى. باتىرلىعىما ءبىر سۇيسىنگەنىم، مىنە، وسى كۇرەش سۇلۋدى جاۋدان تارتىپ العان ەرلىگىم بولدى، - دەپتى بۇقارباي.

تىنىشبەك دايراباي، زەرتتەۋشى، ەتنوگراف